Dłużnikowi nie jest łatwo uwolnić się od odpowiedzialności

Ciężar dowodu, że weksel in blanco wypełniony został w sposób sprzeczny z porozumieniem, spoczywa na dłużniku wekslowym, który zarzut podniósł.

Powód wniósł o zasądzenie od pozwanego kwoty 165 tys. zł jako od zobowiązanego z weksla. Sąd okręgowy oddalił jego powództwo. Uznał, że roszczenie oparte na wekslu jest bezpodstawne, ponieważ bezpodstawne są roszczenia oparte na stosunku podstawowym, zabezpieczonym wekslem. Od wyroku apelację wniósł powód.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Uznał, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy. Sąd apelacyjny przypomniał, że z chwilą wystawienia weksla in blanco i wręczenia go wierzycielowi następuje zawarcie porozumienia między wystawcą weksla lub akceptantem, a osobą, której ten weksel został wręczony, określającego sposób jego uzupełnienia. Porozumienie takie jest umową zawieraną pomiędzy odbiorcą weksla a wystawcą weksla lub akceptantem, do której stosuje się przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 10 prawa wekslowego dłużnik wekslowy może powoływać się na to, że weksel wypełniony został niezgodnie z zawartym w tym przedmiocie porozumieniem wekslowym. Nie oznacza to jednak, że w takim przypadku proces o zapłatę należności wynikającej z weksla wypełnionego w oparciu o porozumienie wekslowe przestaje mieć charakter tzw. procesu wekslowego.

SA powołując się na orzecznictwo wskazał, że podniesienie przez dłużnika wekslowego zarzutów ze stosunku podstawowego (porozumienia wekslowego) nie powoduje utraty przez posiadacza weksla formalnej i materialnej legitymacji wekslowej. W dalszym ciągu to na dłużniku wekslowym ciąży obowiązek udowodnienia, że weksel został wypełniony niezgodnie z porozumieniem (art. 6 k.c.).

Zdaniem sadu apelacyjnego - rozpoznając sprawę sąd okręgowy w sposób wadliwy określił ciężar dowodu uznając, iż obciąża on w całości powoda, zaniechał natomiast ustalenia w oparciu o zaoferowane przez strony dowody treści deklaracji wekslowej. Ponieważ porozumienie jest umową, musi określać wzajemnie prawa i obowiązki stron. Prawo wekslowe nie określa, jaka powinna być jego treść, ma więc zastosowanie ogólna zasada wyrażona w art. 353¹ k.c., zgodnie z którą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. I nie ma w tym przypadku znaczenia okoliczność, że porozumienie wekslowe bezspornie nie zostało zawarte w formie pisemnej. Art. 10 prawa wekslowego nie wymaga bowiem żadnej szczególnej formy porozumienia wekslowego. Może być więc ono zarówno pisemne, jak i ustne, może zostać osiągnięte w sposób wyraźny lub dorozumiany.

Porozumienie podlega regułom interpretacyjnym oświadczeń woli, wyrażonym w art. 65 k.c. Sąd apelacyjny powołując się na orzecznictwo, stwierdził, że złożenie oświadczenia (ujawnienie) woli może wprawdzie nastąpić przez jakiekolwiek zachowanie się ujawniające tę wolę, jednak w świetle okoliczności towarzyszących musi to być taki przejaw, który w sposób dostatecznie zrozumiały i niewątpliwy wyraża wolę wywołania skutków prawnych objętych treścią czynności prawnej. W sytuacji gdy strony odmiennie rozumieją treść porozumienia wekslowego, miarodajne jest ustalenie tej treści na podstawie kryterium obiektywnego, według którego właściwy dla prawa sens umowy ustala się na podstawie przypisania normatywnego, czyli tak jak w istniejących okolicznościach strony umowy sens ten mogły i powinny rozumieć.

W orzecznictwie wskazuje się, iż skutecznie podniesiony zarzut wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z zawartym porozumieniem nie powoduje nieważności weksla. Nie uchyla też w każdym przypadku w całości zobowiązania wekslowego wystawcy, lecz je jedynie ogranicza bądź modyfikuje - stwierdził SA. Dłużnik będzie odpowiadał, ale wyłącznie w takich granicach, jakie odpowiadają jego woli. Weksel nie może być jednak uzupełniony, gdy nie zajdą określone w porozumieniu okoliczności uzasadniające jego uzupełnienie weksla. W szczególności nie jest to dopuszczalne, gdy zobowiązanie, które weksel zabezpieczał, było nieskuteczne, np. nie powstało, umowa była nieważna.

Zdaniem SA - w omawianej sprawie rzeczą sądu było ustalenie, jakie zobowiązanie zabezpieczały wystawione przez pozwanego weksle oraz jakiej treści zawarte zostało porozumienie wekslowe. Dla oceny wiarygodności twierdzeń pozwanego w tym zakresie nie pozostają bez znaczenia wskazywane w sprawie dowody, do których sąd się nie odniósł, zwłaszcza do dowodów obrazujących stan zobowiązań istniejących między stronami. Dowodów osobowych sąd okręgowy nie przeprowadził. Ponownie rozpoznając sprawę sąd ten będzie miał na względzie, że art. 10 prawa wekslowego, który reguluje zagadnienie związane z zarzutami dłużnika, dotyczącymi nienależytego wypełnienia weksla in blanco, nie daje wprost odpowiedzi na pytanie, jak daleko sięga zakres upoważnienia do wypełnienia weksla przyznany osobie, której weksel został wręczony. Niewątpliwie wyznacza go treść porozumienia stron. Jeżeli dłużnik wekslowy wydał weksle in blanco bez żadnych wskazówek co do jego wypełnienia, domniemywa się, że zaufał uczciwości wierzyciela i bez żadnych zastrzeżeń zgadza się na wypełnienie weksla przez tego ostatniego.

w Warszawie z 21 października 2011 r., sygn. akt VI ACa 383/11.

KOMENTARZ EKSPERTA

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Jak zauważono w orzecznictwie sądowym, problem z wypełnieniem powstaje wówczas, kiedy porozumienie nie precyzuje w pełni treści, jaka może być zamieszczona w wekslu. W nauce i orzecznictwie dominuje pogląd, że ani niezupełność ani nawet brak uzgodnień dotyczących zasad uzupełnienia weksla nie wpływa na powstanie odpowiedzialności wekslowej dłużnika, wywodzonej z wypełnionego weksla. Odpowiedzialność ta musi być oceniana według treści weksla, co stanowi konsekwencję samodzielności i abstrakcyjności zobowiązania wekslowego. Stawia to w trudniejszej sytuacji dłużnika, który chciałby uwolnić się od odpowiedzialności. Skoro bowiem dłużnik może podważać sposób wypełnienia weksla wręczonego remitentowi jako niezupełny jedynie poprzez powołanie się na naruszenie uzgodnionych zasad uzupełnienia jego treści, musi wykazać, że konkretne uzgodnienie w jakiejkolwiek formie nastąpiło. Zaniechanie ograniczeń w zakresie kształtowania treści weksla in blanco odczytywać należy na korzyść uprawnionego, który może nadać wekslowi treść według swojego uznania, z wykorzystaniem przewidzianych postanowień kształtujących zakres odpowiedzialności dłużnika.