Kontrakt menedżerski już nie zapewni wysokich zarobków

Obecnie obowiązująca ustawa z 2000 r. ustanawia katalog osób zajmujących określone stanowiska, którym może być przyznane jedynie wynagrodzenie miesięczne, bez względu na to, czy świadczą pracę na podstawie stosunku pracy czy usługi na podstawie umowy cywilnoprawnej (zawartej przez osobę nieprowadzącą działalności gospodarczej).

Świadczenia dodatkowe mogą być przyznane jedynie kierownikom, ich zastępcom, członkom organów zarządzających i głównym księgowym. Możliwe jest też przyznanie nagrody rocznej. Osoby te nie mogą jednak liczyć na prowizję z zysku, nagrodę z zakładowego funduszu nagród, nie mają także roszczenia z tytułu udziału w zysku bądź nadwyżce bilansowej. Przyznanie im takich świadczeń jest wyraźnie zabronione. Ograniczona jest także możliwość zasiadania w radach nadzorczych, odprawa nie może zaś przekraczać trzykrotności miesięcznego wynagrodzenia.

Ustawa z 2000 r. określa maksymalne progi miesięcznego wynagrodzenia, które są uzależnione od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w IV kwartale roku poprzedniego ogłoszonego przez prezesa GUS.

W zależności od charakteru podmiotu maksymalna wysokość wynagrodzenia kształtuje się od jedno- do sześciokrotności podstawy wymiaru. Przykładowo członek zarządu w jednoosobowej spółce Skarbu Państwa w 2016 r. nie powinien otrzymywać wynagrodzenia wyższego niż 25 682,34 zł miesięcznie, co w skali roku daje mu wynagrodzenie w wysokości 308 188,08 zł. Ustawa kominowa nie zapewnia jednak organowi, który wykonuje uprawnienia właścicielskie, wytycznych dotyczących kształtowania takich wynagrodzeń ani też nie daje możliwości modyfikacji maksymalnych wynagrodzeń. Może to istotnie utrudniać konkurowanie z podmiotami prywatnymi o najlepszych specjalistów z zakresu zarządzania.

Jak to wyglądało w praktyce

Rozwiązania te nie obowiązują jednak w przypadku zawarcia kontraktów menedżerskich w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, z jednoczesnym opłacaniem - często również przez same spółki - ubezpieczeń OC członków zarządów. I jest to zgodne z art. 3 ust. 2 ustawy z 2000 r., który wskazuje, jak można wyłączyć jej stosowanie.

W praktyce powstają też nierówności w wynagrodzeniach, ponieważ ustawa kominowa obejmuje jedynie spółki z większościowym udziałem Skarbu Państwa. W uzasadnieniu do nowej ustawy wskazano nawet na pojawiające się dysproporcje w zarobkach. Okazuje się bowiem, że w takich podmiotach na tych samych stanowiskach zarabia się bardzo różnie.

Z innej zaś strony istniejące rozwiązania nie zachęcały najlepszych specjalistów z zakresu zarządzania do podjęcia pracy w państwowych spółkach. Ustawa nie przewiduje bowiem możliwości kształtowania wynagrodzeń w zależności od rozmiaru działalności czy wielkości zatrudnienia. Trudno więc jest konkurować podmiotom publicznym z podmiotami prywatnymi o najlepszych specjalistów, zwłaszcza że różnice między wynagrodzeniami w tych dwóch sferach są niebagatelne, raczej na niekorzyść podmiotów publicznych.

Nowa ustawa, nowe zasady

W celu zlikwidowania tych nieprawidłowości Rada Ministrów zaplanowała odejście od sztywnego modelu wynagradzania, co ma uatrakcyjnić pracę w państwowych spółkach, a także zapewnić większą kontrolę podmiotom uprawnionym do wykonywania praw udziałowych.

Nowa ustawa z 9 czerwca 2016 r. o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami (dalej: ustawa z 2016 r.) ma na celu oddziaływanie również na podmioty z mniejszościowym udziałem Skarbu Państwa, eliminację dysproporcji w warunkach zatrudniania w sektorze publicznym i prywatnym oraz przyciągnięcie najlepszych specjalistów z zakresu zarządzania do podmiotów z udziałem Skarbu Państwa. Ustawa z 2016 r. ma regulować sposób wykonywania uprawnień z udziałów czy akcji spółek handlowych przysługujących Skarbowi Państwa, jednostkom samorządu terytorialnego i ich związkom, państwowym osobom prawnym oraz komunalnym osobom prawnym, w zakresie kształtowania wynagrodzeń członków organów zarządzających i organów nadzorczych oraz wybranych postanowień zawieranych z członkami organów zarządzających.

W przypadku gdy podmiot publiczny będzie posiadał choćby jedną akcję lub udział, kształtowanie zasad wynagradzania powinno następować w oparciu o przepisy nowej ustawy (chociaż oczywiście skutek będzie zależał od siły głosu na zgromadzeniu).

Kto jest podmiotem uprawnionym

Jednym z nowych, a zarazem kluczowych pojęć ustawy z 2016 r. jest "podmiot uprawniony do wykonywania praw udziałowych" (art. 1 ust. 2). Pod pojęciem tym kryją się podmioty reprezentujące Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego i ich związki oraz państwowe i komunalne osoby prawne.

To właśnie na te podmioty ustawa z 2016 r. nakłada nowe obowiązki. Będą one bowiem zobowiązane do podjęcia działań, które ukształtują lub będą zmierzały do ukształtowania zasady wynagradzania członków organu zarządzającego oraz członków organu nadzorczego (art. 2 ust. 1). Niezbędne będzie bowiem doprowadzenie przez nie do przeprowadzenia głosowania przez walne zgromadzenie lub zgromadzenie wspólników spółki projektów uchwał ustalających zasady wynagradzania członków organu zarządzającego i nadzorczego w zgodzie z ustawą. W tym celu będą oczywiście wykorzystywane kodeksowe lub umowne uprawnienia w zakresie żądania zwołania zgromadzeń czy umieszczania w porządku obrad określonych punktów.

Jeżeli mimo odpowiednich starań nie dojdzie do podjęcia takiej uchwały, co zależy od siły głosu akcji czy udziałów, podmiot uprawniony do wykonywania praw udziałowych przekaże swoim członkom organu nadzorczego swoiste polecenie obowiązku ukształtowania wynagrodzeń zgodnie z ustawą z 2016 r. (art. 2 ust. 3). Żeby polecenie takie nie było iluzoryczne, kandydat na członka organu nadzorczego będzie składał oświadczenie, że przyjmuje na siebie taki obowiązek (art. 3). Osoba taka będzie następnie zobowiązana do podejmowania odpowiednich działań na podstawie przepisów ustaw oraz statutu w celu ukształtowania wynagrodzeń w zgodzie z nowymi przepisami. Oznaczać to będzie najczęściej żądanie wprowadzenia do porządku obrad rady nadzorczej punktu dotyczącego kształtowania wynagrodzeń. Także w tym przypadku losy wniosku zależeć będą od rozkładu głosów na posiedzeniu.

Wynagrodzenie członka organu zarządzającego

W przeciwieństwie do ustawy z 2000 r. wynagrodzenie członka organu zarządzającego (najczęściej członka zarządu) nie będzie już ustalane w granicach maksymalnych stawek, ale będzie dużo bardziej elastyczne. Jego wysokość będzie ustalana w specjalnych uchwałach w sprawie wynagrodzeń i składać się będzie z dwóch części:

● stałej (podstawowe wynagrodzenie zasadnicze zależne od wielkości podmiotu)

oraz

● zmiennej (nagrody rocznej, uzupełniającej, zależnej od realizacji celów).

Za podstawę wymiaru wynagrodzenia stałego, co także jest nową definicją wprowadzoną przez ustawę, przyjęto ponownie przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w IV kwartale roku poprzedniego, ogłoszone przez prezesa GUS. Część stała ustalana będzie w wysokości zależnej od wielkości spółki. Jej wysokość wynosić będzie od jednokrotności podstawy wymiaru w małych spółkach nawet do piętnastokrotności tej podstawy w największych. Spełnienie przez spółkę kryteriów objęcia poszczególnymi progami zależeć będzie od tego, czy spółka w co najmniej jednym z ostatnich dwóch lat obrotowych spełnia ustawowe progi wielkości zatrudnienia, obrotów netto czy wartości aktywów netto.

Ustawodawca przewidział, że możliwe będzie odejście od tych zasad w każdą stronę. Mogą zaistnieć bowiem wyjątkowe okoliczności związane ze spółką lub rynkiem, na którym działa, które będą przemawiać np. za podwyższeniem wynagrodzenia stałego. Ustawa przykładowo wskazuje, że taką okolicznością może być realizacja programu konsolidacji lub zagraniczna siedziba spółki. Jeżeli jednak uchwała w sprawie zasad wynagrodzeń podwyższy ustawowy limit, to uzasadnienie podwyżki zostanie opublikowane w internetowym Biuletynie Informacji Publicznej podmiotu uprawnionego do wykonywania praw udziałowych (np. gminy). Jeżeli zaś podwyżka taka będzie następować w spółce publicznej, to konieczne będzie zbadanie rynku i porównanie propozycji wynagrodzenia stałego z wynagrodzeniem w podobnych spółkach, tj. o podobnej skali lub przedmiocie działalności.

Bardziej jednak problematyczna i potencjalnie kontrowersyjna jest część zmienna wynagrodzenia, tj. wynagrodzenie uzupełniające za rok obrotowy. Ten składnik uzależniony będzie bowiem od poziomu realizacji celów zarządczych dla wszystkich lub niektórych jego członków. W przeciwieństwie jednak do dotychczasowej praktyki wielu spółek cele dla zarządu oraz kryteria ich oceny wyznaczać będzie walne zgromadzenie, a nie rada nadzorcza. Ciekawym rozwiązaniem jest powiązanie części zmiennej z wysokością części stałej wynagrodzenia. Wynagrodzenie uzupełniające nie może przekroczyć 50 proc. rocznego wynagrodzenia podstawowego, a w spółkach publicznych i tych największych - 100 proc. takiego wynagrodzenia.

Do przykładowych celów zarządczych ustawodawca zaliczył zarówno te stosunkowo oczywiste, podlegające łatwej ocenie, np. wzrost zysku, zmiana wielkości produkcji bądź sprzedaży, wielkość przychodów, zmniejszenie strat, obniżenie kosztów, jak i te bardziej płynne, np. realizacja strategii lub planu restrukturyzacji czy wzrost zaangażowania załogi. Ocena niektórych celów będzie zapewne trudna, chociaż ich wpływ na wysokość premii rocznej zależeć będzie od przypisanego im znaczenia. Wydaje się, że dość kontrowersyjnym rozwiązaniem jest wymóg, by przy określaniu celów dla zarządów spółek publicznych oraz spółek realizujących zadania publiczne, tj. wymienionych w art. 6 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1774 ze zm.), uwzględniać stopień realizacji misji lub zadań publicznych.

Ciekawe rozwiązania przyjęto dla grup kapitałowych. W przypadku przedsiębiorców dominujących skala działalności oraz cele dla spółki dominującej oraz podmiotów zależnych ustalane będą tak, jakby grupa kapitałowa stanowiła jeden podmiot. Sumowane będą więc liczba pracowników, przychody czy wartość aktywów. Natomiast celem obowiązkowym dla członka zarządu spółki nadrzędnej będzie wdrożenie zasad wynagrodzeń wynikających z nowej ustawy kominowej w podmiotach zależnych. W ten sposób dojdzie do poszerzenia zakresu podmiotowego obowiązywania ustawy.

Wynagrodzenie zmienne przysługiwać ma dopiero po odbyciu zwyczajnego zgromadzenia wspólników lub zwyczajnego walnego zgromadzenia, czyli po zatwierdzeniu sprawozdań rocznych i udzieleniu członkowi absolutorium - wszystkie te uchwały muszą być podjęte. Skoro dotychczasowa praktyka wskazywała na to, że zgromadzenia takie odbywały się w czerwcu, to członkowie zarządów mogą liczyć na wypłaty raczej po rozpoczęciu wakacji.

Uchwały w sprawie wynagrodzeń

Ustawodawca sporo miejsca poświęca treści projektów uchwał dotyczących kształtowania wynagrodzeń, dzieląc tę treść na obligatoryjną i fakultatywną (art. 5).

Szczególnie wymóg informowania o zamiarze pełnienia funkcji w organach innych spółek i nabyciu akcji lub udziałów jest bardzo rygorystyczny i znacznie odbiega od przewidzianego przepisami ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030 ze zm.: dalej: k.s.h.) zakazu konkurencji.

Wydaje się też, że brak tych postanowień w uchwale może stanowić podstawę do wytoczenia powództwa o stwierdzenie jej nieważności.

Poza elementami obowiązkowymi uchwała może zawierać różne postanowienia dodatkowe, uzupełniające. Do elementów fakultatywnych ustawodawca zaliczył zasady korzystania z mienia spółki (samochód, mieszkanie, telefon). W takim przypadku konieczne jest jednak dokładne określenie warunków korzystania z tych środków, w postaci np. limitów dotyczących kosztów czy chociażby sposobu określania takich limitów (art. 6).

Możliwe jest też określenie wysokości odprawy na wypadek rozwiązania lub wypowiedzenia umowy, która nie może być wyższa niż trzykrotność części stałej wynagrodzenia, pod warunkiem jednak pełnienia funkcji przez co najmniej rok. Dodatkowo, aby odprawa została wypłacona, do rozwiązania albo wypowiedzenia umowy nie może dojść z powodu naruszenia podstawowych obowiązków wynikających z umowy o świadczenie usług zarządzania. Wskazane zatem jest, by umowa przewidywała, jakie działania czy zaniechania stanowią naruszenie obowiązków podstawowych. Posiłkowanie się wykładnią art. 52 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1502 ze zm.; dalej: k.p.) może być bowiem utrudnione.

W uchwale w sprawie wynagrodzeń mogą być zawarte także wymogi dotyczące umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zlecenia. Warunkiem skuteczności tej umowy jest jednak pełnienie funkcji przez co najmniej 3 miesiące. Zakaz konkurencji nie może przekraczać 6 miesięcy, umowa w tej sprawie musi zaś być zawarta przed wypowiedzeniem umowy o świadczenie usług. Ma to zapobiec praktyce zawierania umów z odchodzącymi członkami zarządów. Umowa o zakazie konkurencji musi też przewidywać obowiązek zapłaty kary umownej w razie naruszenia zakazu przez byłego zarządcę (nie niższej niż wysokość odszkodowania przysługującego za cały okres zakazu konkurencji). Jeżeli członek organu zarządzającego podejmie się pełnienia funkcji członka zarządu w jakiejkolwiek innej spółce - zakaz konkurencji przestanie obowiązywać. Do umów o zakazie konkurencji (które są oczywiście zapożyczone z prawa pracy) odpowiednio będzie się stosować przepisy kodeksu pracy dotyczące zakazu konkurencji (art. 101¹ par. 1 oraz art. 101²-101⁴). Miesięczne odszkodowanie dla byłego prezesa czy członka zarządu nie może jednak przekroczyć miesięcznego wynagrodzenia podstawowego.

Ile dla likwidatora...

Ustawa reguluje także wyraźnie kwestie kształtowania wynagrodzenia likwidatora, który został uznany za członka organu zarządzającego. Również ono ma się składać z części stałej oraz premii likwidacyjnej. Premia likwidacyjna będzie przysługiwała, jeżeli likwidacja zostanie zakończona w terminie przewidzianym w przyjętym harmonogramie, który stał się teraz konieczny, albo w umowie o świadczenie usług zarządzania. Część stała wynagrodzenia likwidatora będzie natomiast niższa niż w spółce przed likwidacją, ponieważ wyniesie połowę części stałej wynagrodzenia członka organu zarządzającego przed likwidacją.

...a ile dla członka organu nadzorczego

Kolejną regulacją zawartą w nowej ustawie jest określenie zasad kształtowania wynagrodzeń członków organu nadzorczego (przeważnie rady nadzorczej), które także ma być zależne od rozmiaru prowadzonej działalności, aktywów i zatrudnienia.

Podobnie jak w przypadku zarządów również w organie nadzorczym jako podstawa wymiaru wynagrodzenia stosowane będzie przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w czwartym kwartale roku poprzedniego. W największych spółkach może ono wynieść 2,75-krotność tej podstawy. Pełnienie jakiejś funkcji w organie (np. przewodniczącego) uzasadnia podwyższenie wynagrodzenia o najwyżej 10 proc.

Ograniczenie znaczenia

Analizując treść ustawy z 2016 r., należy pamiętać, że nie usuwa ona bynajmniej z obrotu prawnego swojej poprzedniczki, tylko ogranicza zakres jej stosowania. Ustawodawca uchylił bowiem w ustawie z 2000 r. przepisy wskazujące, że ma ona zastosowanie do m.in. jednoosobowych spółek Skarbu Państwa czy jednostek samorządu terytorialnego, spółek, w których udział Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego przekracza 50 proc. kapitału zakładowego lub 50 proc. liczby akcji, oraz spółek, w których udział powyżej wskazanych spółek przekracza 50 proc. kapitału zakładowego lub 50 proc. liczby akcji (czyli art. 1 pkt 4-7 ustawy z 2000 r.). Podmioty te zostaną w całości poddane reżimowi nowej ustawy z 2016 r.

Ustawa z 2000 r. straci zatem istotnie na znaczeniu po wejściu w życie nowej ustawy. Będzie teraz w głównej mierze obejmować przedsiębiorstwa państwowe, państwowe jednostki organizacyjne, agencje państwowe, instytuty badawcze, niektóre fundacje, państwowe jednostki budżetowe czy część zakładów opieki zdrowotnej.

Uchylony zostanie też kontrowersyjny art. 3 ustawy z 2000 r., który pozwalał na wyjście spod przepisów ustawy. Nie będzie zatem już możliwości zawarcia kontraktu menedżerskiego na warunkach innych niż wynikające z ustawy kominowej.

Zmiany w kodeksie spółek handlowych

Obecnie w kodeksie spółek handlowych nie ma podstawy prawnej, która wskazywałaby na zasady dotyczące przyznawania wynagrodzenia członkom zarządów i członkom rad nadzorczych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. Kwestie te regulowały praktyka oraz umowy (statuty) spółek. Nowa ustawa dodaje do k.s.h. art. 203¹, art. 222¹ oraz zmienia art. 378 par. 2. Przepisy te przyznają organom właścicielskim prawo do określania zasad kształtowania wynagrodzeń, w tym ich maksymalnej wysokości.

Przepisy przejściowe

Niezmiernie istotne znaczenie dla zarządów spółek mają przepisy przejściowe nowej ustawy, które m.in. przedłużają w praktyce obowiązywanie tak krytykowanego art. 3 ustawy z 2000 r. (umożliwiającego obchodzenie limitów zarobków przez zarządzających, będących przedsiębiorcami z dodatkowym ubezpieczeniem OC). Zgodnie bowiem z art. 20 ustawy z 2016 r. dotychczasowe przepisy będą stosowane do zawartych wcześniej kontraktów menedżerskich oraz do umów o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku będącego podstawą pełnienia funkcji w zarządzie. Jednak stan ten nie będzie trwał w nieskończoność. Podmioty uprawnione do wykonywania praw udziałowych muszą bowiem postarać się wdrożyć nową ustawę we wszystkich spółkach do 30 czerwca 2017 r. Realizacja tego obowiązku podlega notyfikacji ministrowi Skarbu Państwa.

Nie ma sankcji

Trudno o jednoznaczną ocenę nowej ustawy. Słuszny cel, jakim jest walka z patologiami w zakresie wynagrodzeń, nie został np. wzmocniony żadną sankcją. Ustawa z 2000 r. za jej niewykonywanie przewiduje chociażby rozwiązanie organów nadzorczych. Nowa ustawa wprowadza bardzo szczegółowe rozwiązania co do treści uchwał w zakresie wynagrodzeń, co z kolei może powodować błędy, zwłaszcza na etapie początkowym jej stosowania. Wydaje się, że obowiązek wprowadzenia w życie nowych przepisów, a przynajmniej taka próba, w każdej spółce, choćby z symbolicznym udziałem gminy czy Skarbu Państwa, jest zbyt daleko idący. Pozostaje mieć nadzieję, że przełoży się to na lepsze wyniki finansowe państwowych spółek, które będą teraz zarządzane przez profesjonalnych menedżerów.

WAŻNE Ustawa będzie miała zastosowanie nie tylko do spółek, w których większościowy udział ma Skarb Państwa i inne podmioty publiczne, lecz także do spółek z mniejszościowym udziałem Skarbu Państwa czy gminy.

Nowa ustawa ogranicza stosowanie ustawy z 2000 r., ale jej nie uchyla.

@RY1@i02/2016/146/i02.2016.146.18300090b.101(c).gif@RY2@

Jakie podmioty podlegają ustawie z 2000 roku

@RY1@i02/2016/146/i02.2016.146.18300090b.102(c).gif@RY2@

Kto ma ograniczone płace

@RY1@i02/2016/146/i02.2016.146.18300090b.103(c).gif@RY2@

15 x przeciętne wyngrodzenie

@RY1@i02/2016/146/i02.2016.146.18300090b.104(c).gif@RY2@

Co musi się znaleźć w uchwale

Podstawa prawna

Ustawa z 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2099 ze zm.)

Ustawa z 9 czerwca 2016 r. o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami (ustawa czeka na publikację w Dzienniku Ustaw).

Art. 6 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1774 ze zm.).

Art. 52, art. 101¹ par. 1 oraz art. 101²-101⁴ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1502 ze zm.).

Art. 378 par. 2 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030 ze zm.).

@RY1@i02/2016/146/i02.2016.146.18300090b.801.jpg@RY2@

Karol Sienkiewicz

radca prawny, partner w Kancelarii Sienkiewicz i Zamroch Radcowie prawni spółka partnerska

@RY1@i02/2016/146/i02.2016.146.18300090b.802.jpg@RY2@

Agata Kicińska

prawnik w zespole prawa pracy Kancelarii Sienkiewicz i Zamroch Radcowie prawni spółka partnerska