Za uczestnictwo w zmowie kara dla spółki dominującej

Komisja Europejska ukarała ponad 20 mln euro spółki należące do grupy Akzo Nobel, lidera na światowym rynku choliny (witaminy B4 wykorzystywanej do produkcji pasz). Uznała bowiem, że winowajcy uczestniczyli w kartelu ustalającym ceny, dzielącym rynek i dopuszczającym się innych przewinień wymierzonych przeciwko konkurentom z Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Komisja ustaliła, że Akzo Nobel, czyli spółka dominująca, posiadała bezpośrednio lub pośrednio 100 proc. kapitału w spółkach, które zawarły zakazane porozumienia, a więc stanowiła jednostkę gospodarczą wraz z innymi osobami prawnymi należącymi do jej grupy. I choć spółka matka sama nie uczestniczyła w kartelu, to jednak mogła wywierać decydujący wpływ na politykę handlową swych spółek zależnych pozbawionych de facto handlowej autonomii. Dlatego Komisja przyjęła, że Akzo Nobel rzeczywiście wpływ taki wywierała i grzywnę nałożyła solidarnie na spółkę matkę i spółki córki - decyzja z 9 grudnia 2004 r.

Ukarane spółki wniosły odwołanie do sądu I instancji, a potem do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Podniosły zarzut błędnego przypisania solidarnej odpowiedzialności Akzo Nobel, utrzymując, że nie wystarczy stuprocentowy udział kapitałowy w spółkach zależnych, by zarzucać spółce matce udział w zmowie antykonkurencyjnej. Tymczasem okazało się, że Komisja jest upoważniona do wydania decyzji nakładającej grzywnę na spółkę dominującą nie ze względu na relację pomiędzy nią a spółkami zależnymi, związaną z namową i naruszeniem prawa ani tym bardziej ze względu na udział spółki dominującej w naruszeniu, lecz ze względu na to, że spółka matka wraz ze spółkami córkami stanowią jedno przedsiębiorstwo czy jednego przedsiębiorcę, w zależności od tego, jak rzecz opisują prawodawstwa krajowe. Poza tym, gdy spółka matka ma całość kapitału spółki zależnej, obowiązuje domniemanie, że wywiera dominujący wpływ na zachowanie tej drugiej, którego spółki z grupy Akzo Nobel. I nie wystarczy odrębna osobowość prawna spółek zależnych. Ukarane spółki podniosły jednak, że sąd zmniejszył ciężar dowodu spoczywający na Komisji, która powinna była wykazać, jakie argumenty wzięła dodatkowo pod uwagę, zakładając brak autonomii polityki handlowej spółek zależnych. Tym samym naruszył prawo do obrony Akzo Nobel. Komisja była bowiem zobowiązana do przedstawienia, co uważa za dodatkowe wskazówki braku autonomii ukaranych spółek zależnych.

Europejski Trybunał Sprawiedliwości podkreślił, że wspólnotowe prawo konkurencji dotyczy również przedsiębiorstw składających się z kilku jednostek. I jeśli tego rodzaju podmiot gospodarczy narusza reguły konkurencji, to musi w całości ponieść karę zgodnie z zasadami odpowiedzialności osobistej. I naruszenie prawa musi być przypisane podmiotowi, który będzie w stanie zapłacić grzywnę. Przy czym ważne jest, by Komisja w takich sprawach, kierując pismo w sprawie zarzutów, precyzowała, w jakim charakterze dany podmiot uważa za winny naruszenia prawa. Niemniej z utrwalonego orzecznictwa, stanowiącego w UE źródło prawa, wynika, że zachowanie spółki zależnej można przypisać spółce dominującej między innymi wówczas, gdy mimo posiadania odrębnej podmiotowości prawnej spółka zależna nie określa w sposób autonomiczny swojego zachowania rynkowego, lecz stosuje instrukcje dawane jej przez spółkę dominującą (np. wyroki w sprawach Imperial Chemical Industries przeciwko Komisji, pkt 132 i 133; Geigy przeciwko Komisji pkt 44; wyrok z 21 lutego 1973 r. w sprawie 6/72 Europemballage et Continental Can przeciwko Komisji), w szczególności z uwzględnieniem więzów ekonomicznych, organizacyjnych i prawnych łączących oba podmioty prawa.

Jest tak dlatego, że w tego rodzaju sytuacji spółka dominująca i zależna są częścią tej samej jednostki gospodarczej, a tym samym tworzą jedno przedsiębiorstwo. Zatem okoliczność, że spółka dominująca i jej spółka zależna stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 81 WE pozwalała Komisji na nałożenie grzywny na spółkę dominującą bez konieczności ustalania jej bezpośredniego zaangażowania w zakazaną zmowę.

Wyrok stanowi teraz źródło europejskiego prawa, które będą musiały brać pod uwagę także polskie sądy, wydając wyroki w sprawach krajowych.

Niezgodne ze wspólnym rynkiem i zakazane są wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami (przedsiębiorcami), wszelkie decyzje związków przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą wpływać na handel między państwami członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz wspólnego rynku.

Dobromiła Niedzielska-Jakubczyk

ETS z 10 września 2009 r. w sprawie C 97/08 P.