Handel emisjami ma wpływ na sprawozdanie finansowe

Na mocy międzynarodowego porozumienia dotyczącego przeciwdziałania globalnemu ociepleniu, zawartego w Kioto w grudniu 1997 r., kraje, które zdecydowały się na jego ratyfikację, zobowiązały się do redukcji do 2012 roku własnych emisji o wynegocjowane ilości. Realizację celów protokołu z Kioto wspierają 3 mechanizmy:

mechanizm czystego rozwoju (ang. Clean Development Mechanism, dalej: CDM), przewidziany w art. 12 Protokołu z Kioto, mający na celu pomoc krajom rozwijającym się w osiąganiu zrównoważonego rozwoju poprzez umożliwienie krajom uprzemysłowionym finansowania projektów na rzecz zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w krajach rozwijających. W ramach tego mechanizmu stronom finansującym projekty prowadzące do redukcji emisji CO2 przyznawane są jednostki poświadczające redukcję emisji tzw. CER-y (CertifiedEmissionReduction).

● mechanizm wspólnych wdrożeń (ang. Joint Implementation, dalej: JI), będący mechanizmem wypełniania zobowiązań przez państwa rozwinięte i z gospodarką w okresie przejściowym, zobowiązanych do redukcji emisji. JI stwarza możliwość zaliczenia w poczet redukcji emisji gazów cieplarnianych w danym kraju redukcji emisji uzyskanej w wyniku inwestycji w innym kraju. Państwo-dawca zmniejsza swoje koszty redukcji emisji (w porównaniu do kosztów, jakie musiałby ponieść realizując inwestycje krajowe) i zwiększa swój limit emisji, natomiast państwo-biorca zyskuje ekologicznie czyste i nowoczesne technologie. W ramach tego mechanizmu przyznawane są kredyty w postaci jednostek ERU (EmissionReduction Unit).

● handel emisjami pozwalający krajowi posiadającemu nadwyżki uzyskanych redukcji emisji gazów cieplarnianych w stosunku do zobowiązań wynikających z protokołu sprzedać je innemu krajowi. Jednostki emisji gazów cieplarnianych, wyrażone w równoważnych jednostkach dwutlenku węgla, stają się przedmiotem handlu na rynku międzynarodowym.

W oparciu o mechanizmy CDM i JI w Unii Europejskiej działa europejski system handlu emisjami (EU ETS) wprowadzony na początku 2005 r. Jest to pierwszy na świecie międzynarodowy system typu "ograniczenie-handel" (cap-and-trade) realizowany na poziomie przedsiębiorstw, w którym prowadzony jest handel uprawnieniami do emisji dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych. Ograniczenie całkowitej ilości rozdysponowanych uprawnień tworzy niedobór konieczny do zaistnienia handlu.

Europejski system handlu emisjami jest wdrażany w kolejnych etapach, zwanych też okresami handlowymi. Wyróżnić można 3 etapy:

● etap 1, od 1 stycznia 2005 r. do 31 grudnia 2007 r.;

● etap 2, od 1 stycznia 2008 r. do 31 grudnia 2012 r., zbiega się w czasie z "pierwszym okresem zobowiązań" w ramach Protokołu z Kioto - jest to pięcioletni okres, podczas którego UE i państwa członkowskie muszą wywiązać się ze swoich celów w zakresie emisji określonych w protokole. Na podstawie zweryfikowanych emisji zgłoszonych podczas etapu 1 obniżono wysokość przydziałów dozwolonych podczas etapu 2 do pułapu 6,5 proc. poniżej poziomu z 2005 roku;

● etap 3 obejmie osiem lat, od 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2020 r.

Centralnym elementem europejskiego systemu handlu emisjami jest wspólna "waluta" handlowa w postaci uprawnień do emisji (ang. European Union Allowance, dalej: EUA). Jedno zezwolenie daje prawo do wyemitowania jednej tony dwutlenku węgla. Unia Europejska wymaga od państw członkowskich sporządzenia krajowych planów rozdzielania uprawnień na każdy okres handlowy, w których określa się ilość uprawnień na emisje dla każdego obiektu w poszczególnych latach. Decyzje dotyczące przydziałów są ogłaszane publicznie.

Przedsiębiorstwa, które utrzymują swoje emisje poniżej przyznanego im pułapu, mogą sprzedać nadwyżki uprawnień po cenie określonej przez popyt i podaż w danym okresie.

Z kolei te przedsiębiorstwa, które mają trudności z utrzymaniem emisji w granicach uzyskanych uprawnień, mają kilka możliwości do wyboru. Mogą podjąć kroki w celu zredukowania swoich emisji (np. zainwestować w bardziej efektywną technologię lub korzystać ze źródeł energii emitujących mniej CO2), mogą zakupić dodatkowe zezwolenia i/lub kredyty CER/ERU na rynku lub mogą też połączyć oba te rozwiązania. Taka elastyczność stwarza możliwość zmniejszenia kosztów redukcji emisji.

Do tej pory większość uprawnień przydzielono obiektom nieodpłatnie - co najmniej 95 proc. podczas etapu początkowego i co najmniej 90 proc. w trakcie trwania etapu 2 w latach 2008-2012. Chociaż limity przyznawane są tylko przedsiębiorstwom objętym europejskim systemem handlu emisjami, to każdy (osoby fizyczne, instytucje, organizacje pozarządowe i inne podmioty) jest uprawniony do nabywania i zbywania ich na rynku w taki sam sposób jak firmy.

Europejski system handlu emisjami uznaje kredyty otrzymane w ramach mechanizmów wspólnych wdrożeń oraz czystego rozwoju jako równoważne uprawnieniom do emisji (1 EUA = 1 CER = 1 ERU) i zezwala na dokonywanie transakcji z ich udziałem w ramach systemu.

Przedsiębiorstwa w Polsce prowadzące instalacje otrzymują każdej wiosny z KASHUE (Krajowego Administratora Systemu Handlu Uprawnieniami do Emisji) jednostki, które w kwietniu roku następnego muszą zwrócić w wysokości zgodnej z wyemitowanym CO2. Przedsiębiorstwo może dokonać zwrotu jednostek CER zamiast EUA (oczywiście, jeśli je posiada). Dla organizacji KASHUE nie ma znaczenia, czy zwrócone zostaną jednostki EUA czy CER, gdyż dla tego urzędu oba rodzaje jednostek mają tę samą wartość. Przy czym liczba jednostek CER, która może zostać zwrócona, ograniczona jest do 10 proc. przyznanego rocznego przydziału EUA. Wymiana tak, jest korzystna ze względu na niższą cenę CER niż EUA.

Jeśli zatem przedsiębiorca otrzymuje rocznie 10 000 jednostek EUA, może w kwietniu roku następnego zwrócić 1000 CER. Transakcji tej można też dokonać w kwietniu każdego roku za rok miniony lub też na końcu okresu rozliczeniowego 2008-2012 (czyli w kwietniu 2013 r. za poprzednie 5 lat). Jeśli w kwietniu dowolnego roku nie zwrócono żadnych jednostek CER, lecz wyłącznie EUA, prawo zwrotu CER ulega kumulacji i nie przepada. W opisanym przykładzie jednostka może w kwietniu 2009 r. zwrócić 1000 jednostek CER za rok 2008 lub w kwietniu 2010 r. - 2000 jednostek CER razem za lata 2008 i 2009, lub też dopiero w kwietniu 2013 r. - 5000 jednostek CER za minione 5 lat.

Żeby operator mógł zapewnić sobie korzyści finansowe z handlu emisjami, musi uprzednio wejść w posiadanie certyfikatów CER. Istnieją na to dwa sposoby:

● wymiana Forward (SWAP) certyfikatów EUA i CER w przyszłości. Jest to zakup w banku jednostek CER i sprzedaż jednostek EUA w terminie późniejszym, przy czym umowa zostaje zawarta teraz. Korzyścią jest możliwość osiągnięcia większych przychodów, a niedogodnością - skomplikowany charakter umowy oraz znaczne odroczenie faktycznych wpływów pieniężnych (nawet po 2 - 4 latach);

● zakup jednostek CER na giełdzie i sprzedaż EUA.

W praktyce istnieją 3 możliwe podejścia księgowe do ujęcia otrzymanych nieodpłatnie jednostek EUA:

Zastosowanie podejścia zgodnego z wycofaną interpretacją KIMSF 3

Podejście zgodne z KIMSF 3 zakłada, że przyznane na dany rok okresu rozliczeniowego prawa ujmowane są w bilansie według wartości godziwej (ceny rynkowej) jako aktywa niematerialne i drugostronnie jako dotacja (przychody przyszłych okresów).

Dotacje rządowe i aktywa niematerialne w wartości godziwej

Przyznane na dany rok okresu rozliczeniowego prawa ujmowane są w bilansie według wartości godziwej (ceny rynkowej) jako aktywa niematerialne i drugostronnie jako dotacja (przychody przyszłych okresów). Różnica w ujęciu praw przyznanych w ramach limitów, między wspomnianym podejściem opartym na KIMSF 3 a podejściem 2, polega na tym, iż przyznane na dany rok okresu rozliczeniowego prawa powinny być przeszacowane przy zmianie ich ceny na aktywnym rynku.

Dotacje rządowe i aktywa niematerialne w wartości nominalnej

Zgodnie z tym podejściem przyznane prawa do emisji nie podlegają ujęciu w bilansie w momencie ich przyznania i w okresach kolejnych. Opłaty za przyznanie prawa traktuje się wówczas jako koszt okresu. Opłata ta nie powinna być uwzględniana w wartości tych praw. Nie ma również obowiązku ustalenia w jakikolwiek inny sposób wartości tych praw, ponieważ de facto nie ujmuje się tych praw w bilansie (tj. ujmuje się pozabilansowo). Dodatkowo ewidencji podlega faktyczne ich wykorzystanie na bazie rzeczywistej emisji.

Większość przedsiębiorstw emitujących CO2 uczestniczących w krajowym rejestrze uprawnień stosuje podejście trzecie, tzn. ewidencjonuje otrzymane jednostki EUA pozabilansowo. Dokonując wymiany EUA na CER na rynku SPOT dochodzi do istotnych zmian w księgach i w sprawozdaniu finansowym spółki. Sprzedaż jednostek EUA skutkuje powstaniem przychodu ze sprzedaży praktycznie w wysokości ceny sprzedaży EUA.

W bilansie pojawiają się natomiast jednostki CER w wartości w cenie nabycia. Jednocześnie wzrasta wysokość rezerwy na spełnienie wymogów pokrycia emisji uprawnieniami w danym okresie lub wzrastają koszty wytworzenia w kolejnych okresach, w zależności w którym okresie jednostki CER będą umarzane. W obu przypadkach powoduje to wzrost kosztów wytworzenia produktów. Wydaje się więc zasadne, aby przychód ze sprzedaży jednostek EUA kompensował wyższe koszty wytworzenia w odpowiednim okresie sprawozdawczym, tzn. w tym okresie, w którym będą one poniesione. Stosując zasadę współmierności kosztów i przychodów (par. 19 MSR 18 "Przychody" oraz art. 16 ustawy o rachunkowości), wskazane jest odroczenie w czasie przychodów ze sprzedaży EUA dotyczących przydziałów na lata kolejne. [Przykład]

Spółka zakupiła 3000 jednostek CER po cenie 40 zł/szt. i sprzedała 3000 jednostek EUA po cenie 70 zł/szt. W efekcie w bilansie w roku 1 rozpoznała jednostki CER w wartości 120 000 zł, a koszty wytworzenia wzrosły o 40 000 zł. W rachunku zysków i strat w roku 1 proporcjonalnie rozpoznano 1/3 przychodów ze sprzedaży jednostek EUA. W efekcie wpływ na wynik transakcji w pierwszym roku i kolejnych latach to odpowiednio 30 000 zł.

		Rok 1	Rok 2	Rok 3
A.	Przyznane bezpłatne uprawnienia EUA	10 000	10 000	10 000
B.	Liczba uprawnień EUA możliwa do wymiany na CER (Ax10 proc. )	1000	1000	1000
C.	Liczba zakupionych jednostek CER	3000
D.	Liczba sprzedanych jednostek EUA	3000
E.	Przychód ze sprzedaży EUA (Dx70 zł/szt.)	210 000
F.	Wartość zakupionych CER (Cx40 zł/szt.)	120 000
G.	Umorzone jednostki CER	1000	1000	1000
H.	Wzrost kosztów wytworzenia na skutek umorzenia jednostek CER (F/3)	40 000	40 00	40 000
I.	Przychód ze sprzedaży EUA rozpoznany proporcjonalnie do kosztów (E/3)	70 000	70 000	70 000
L.	Wynik na transakcji do odniesienia do rachunku zysków i strat (I-H)	30 000	30 000	30 000

@RY1@i02/2011/239/i02.2011.239.07100130d.802.jpg@RY2@

Przemysław Zawadzki, menedżer w dziale audytu Deloitte

Przemysław Zawadzki

menedżer w dziale audytu Deloitte