Jak pracownik może dochodzić ustalenia choroby zawodowej

Lista takich chorób została zawarta w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. nr 105, poz. 869). Rozporządzenie to określa nie tylko ich wykaz, ale także okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania takiego schorzenia pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym. Rozporządzenie wskazuje również sposób i tryb postępowania dotyczący zgłaszania podejrzenia ich występowania, rozpoznawania i stwierdzania.

Podkreślić należy, że chorobę zawodową można rozpoznać u pracownika w okresie jego zatrudnienia w warunkach narażenia zawodowego - określonym w art. 2351 k.p. - bądź też u byłego pracownika po zakończeniu przez niego takiej pracy. Jest to możliwe przy jednym zastrzeżeniu - wystąpienia udokumentowanych objawów (a nie stwierdzenia samej choroby) w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych.

Podkreślił to w swym wyroku z 19 listopada 2009 r. WSA w Lubinie (III SA/Lu 464/09, niepubl.), wskazując, że w przypadku wystąpienia udokumentowanych symptomów zachorowania w trakcie zatrudnienia (czyli u pracownika) nie mają zastosowania jakiekolwiek terminy określone w tym wykazie.

Taka choroba musi być spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem jej wykonywania. Objawy mogą wystąpić zarówno w czasie zatrudnienia, jak i po jego ustaniu. [Przykład 1]

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż możliwe jest uznanie choroby za zawodową, gdy równocześnie obok zatrudnienia w warunkach narażających na jej powstanie występują inne czynniki chorobotwórcze. W takiej sytuacji postęp zjawiska chorobowego może być wynikiem innych czynników, podczas gdy samo schorzenie powstało na skutek wykonywanej pracy zawodowej (wyrok WSA w Gdańsku z 10 grudnia 2009 r., III SA/Gd 406/09, niepubl.).  

Postępowanie w sprawie chorób zawodowych można podzielić na trzy etapy. Pierwszy dotyczy zgłoszenia podejrzenia jej zaistnienia. W drugim etapie następuje rozpoznanie zakończone wydaniem orzeczenia lekarskiego, a w trzecim - stwierdzenie występowania choroby.

Każde podejrzenie choroby zawodowej powinno być niezwłocznie zgłoszone przez pracodawcę do właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego oraz właściwego okręgowego inspektora pracy. Właściwość tych organów ustala się według miejsca, w którym praca jest lub była wykonywana przez zatrudnionego, lub według krajowej siedziby pracodawcy - w przypadku gdy dokumentacja dotycząca narażenia zawodowego jest gromadzona w tej siedzibie.

W każdym przypadku podejrzenia choroby zawodowej u pacjenta lekarz (również lekarz dentysta) ma obowiązek skierować go na badania w celu wydania orzeczenia o rozpoznaniu. Takiego zgłoszenia może również dokonać pracownik (lub były pracownik), przy czym osoba aktualnie zatrudniona robi to za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nią profilaktyczną opiekę zdrowotną.

Właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny, który otrzymał zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej, kieruje pracownika (lub byłego pracownika) na badanie w celu wydania orzeczenia o jej rozpoznaniu.

Właściwym do orzekania w  tych kwestiach jest przy tym lekarz spełniający wymagania kwalifikacyjne określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 3 ustawy z 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (t.j. Dz.U. z 2004 r. nr 125, poz. 1317 z późn. zm.) zatrudniony w jednej z jednostek orzeczniczych (I lub II stopnia).

Lekarz wydaje orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej rozpoznania na podstawie wyników przeprowadzonych badań lekarskich i pomocniczych, dokumentacji medycznej pracownika (lub byłego pracownika), dokumentacji przebiegu zatrudnienia oraz oceny narażenia zawodowego. Analiza taka sporządzana jest na odpowiednim formularzu przez pracodawcę i jednostki organizacyjne Państwowej Inspekcji Sanitarnej, a także, jeżeli postępowanie dotyczy aktualnego zatrudnienia, na podstawie oceny przeprowadzonej bezpośrednio w firmie, z uwzględnieniem oceny ryzyka zawodowego - przez obecną firmę.

Orzeczenie lekarskie przesyłane jest właściwemu państwowemu powiatowemu inspektorowi sanitarnemu, zainteresowanemu pracownikowi (lub byłemu pracownikowi) oraz osobie zgłaszającej podejrzenie choroby zawodowej, a w przypadku gdy zostało wydane przez lekarza zatrudnionego w jednostce orzeczniczej II stopnia - również jednostce I stopnia.

Pracownik, który nie zgadza się z treścią wydanego orzeczenia, może zażądać ponownego badania przez jednostkę orzeczniczą II stopnia. [Przykład 2]

Decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej (albo o braku podstaw do jej stwierdzenia) wydaje państwowy powiatowy inspektor sanitarny. Następuje to na podstawie całości zabranego materiału dowodowego, a w szczególności danych zawartych w orzeczeniu lekarza jednostki orzeczniczej oraz formularzu oceny narażenia zawodowego pracownika (byłego pracownika).

Trzeba zaznaczyć, że  jeżeli inspektor sanitarny przed wydaniem decyzji uzna, że zebrany materiał dowodowy jest niewystarczający, może zażądać od lekarza, który wydał takie orzeczenie, dodatkowego uzasadnienia lub wystąpić do jednostki orzeczniczej II stopnia o ponowną konsultację oraz podjąć inne czynności niezbędne do uzupełnienia tego materiału.

Państwowy powiatowy inspektor sanitarny przesyła decyzję zainteresowanemu pracownikowi (lub byłemu pracownikowi),  pracodawcy lub pracodawcom zatrudniającym taką osobę w warunkach, które mogły spowodować skutki zdrowotne uzasadniające postępowanie w sprawie rozpoznania i stwierdzenia choroby zawodowej, jednostce orzeczniczej zatrudniającej lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, oraz właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy.

Od decyzji wydanej przez właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego pracownik - w  terminie 14 dni od dnia jej otrzymania - może wnieść odwołanie do właściwego państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego. [Przykład 3]

Z kolei, decyzja państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego może być - w terminie trzydziestu dni od dnia jej doręczenia - zaskarżona do wojewódzkiego sądu administracyjnego z powodu jej niezgodności z prawem (art. 16 ust. 2 k.p.a.). Skargę do WSA wnosi się za pośrednictwem wojewódzkiego inspektora sanitarnego. Przedmiotem kontroli dokonywanej przez sąd administracyjny jest zbadanie, czy organy administracji publicznej (inspektorzy sanitarni), w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Oceny dokonuje się według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, ale rozstrzygając o zasadności skargi, sąd nie jest związany jej zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Ma więc obowiązek wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, a także wszystkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w danej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze.

Od wyroku wojewódzkiego sadu administracyjnego przysługuje natomiast skarga kasacyjna do NSA - w terminie trzydziestu dni od doręczenia stronie wyroku z uzasadnieniem.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż możliwe jest uznanie choroby za zawodową, gdy równocześnie obok zatrudnienia w warunkach narażających na jej powstanie występują inne czynniki chorobotwórcze

Rozpoznanie choroby zawodowej może nastąpić nie tylko u osoby obecnie zatrudnionej, ale także u byłego pracownika. Może to się zdarzyć w okresie pracy w narażeniu zawodowym albo po jej zakończeniu, jednak pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w czasie ustalonym w wykazie chorób zawodowych (wskazanym w załączniku do rozporządzenia w  tej sprawie). Okresy te zostały ustalone w przedziale od 1 dnia do 10 lat. Jednak w przypadku niektórych chorób przyjęto, że nie można tych przedziałów czasowych określić. Taka sytuacja ma miejsce m.in. w przypadku pylicy płuc.

Jeżeli zakres danych zawartych w dokumentach jest niewystarczający do wydania orzeczenia, lekarz ma obowiązek wystąpić o ich uzupełnienie. Pracownik badany w jednostce orzeczniczej I stopnia może nie zgodzić się z treścią orzeczenia lekarskiego i wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania. Wykonuje je wówczas jednostka orzecznicza II stopnia. Wniosek taki zatrudniony powinien złożyć w terminie 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarskiego, za pośrednictwem jednostki orzeczniczej I stopnia zatrudniającej lekarza, który je wydał. Rozstrzygnięcie jednostki orzeczniczej drugiego stopnia jest ostateczne, zatem zatrudniony nie może domagać się po raz kolejny przeprowadzenia badań i wydania orzeczenia.

Organ administracji publicznej prowadzący postępowanie odnośnie do choroby zawodowej nie ma prawa do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do odmiennego rozpoznania schorzenia. Orzeczenie lekarskie jest bowiem jedynym wiarygodnym środkiem dowodowym służącym stwierdzeniu choroby zawodowej (NSA - w zachowującej aktualność - uchwale składu 7 sędziów z 20 maja 2002 r., sygn. OPS 3/02, ONSA 2003/1/4; wyrok WSA w Białymstoku z 25 stycznia 2007 r., II SA/Bk 710/06, niepubl.).

Orzeczenie nie może jednak budzić wątpliwości w świetle pozostałych dowodów. Związanie Państwowej Inspekcji Sanitarnej orzeczeniem kompetentnej placówki medycznej nie jest tożsame z bezkrytyczną akceptacją informacji zawartych w orzeczeniu. Organ ten powinien cenić jako dowód w postępowaniu, z zachowaniem zasad k.p.a. Nie może zatem oprzeć swego rozstrzygnięcia w sprawie na opinii lekarskiej o lakonicznej treści (wyroki: WSA w Gliwicach z 27 lipca 2010 r., IV SA/Gl 752/09, niepubl. i w Gdańsku z 4 sierpnia 2011 r., III SA/Gd 244/11, niepubl.).

Andrzej Marek

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Art. 235 - art. 237 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. nr 105, poz. 869).

Ustawa z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.).