W jaki sposób można pozbyć się nielojalnego wspólnika

Zagadnienie wykluczenia wspólnika pojawia się głównie w kontekście działalności spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. To uwaga ważna, gdyż decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej, należy już w momencie wyboru formy prawnej oraz formułowania umowy mieć pełną świadomość, w jaki sposób zabezpieczyć się przed nieuczciwością czy też konfliktem ze wspólnikiem.

Ważne przyczyny, czyli co

Zgodnie z art. 266 kodeksu spółek handlowych sąd - z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika - może orzec jego wyłączenie ze spółki na żądanie wszystkich pozostałych wspólników. Udziały wspólników żądających wyłączenia muszą stanowić więcej niż połowę kapitału zakładowego. Kodeks spółek handlowych nie wyjaśnia, w jakich sytuacjach można mówić o ważnych przyczynach. Brak katalogu ważnych przyczyn czy też ustawowych wytycznych w tym zakresie umożliwia wspólnikom swobodne przyjęcie przyczyn, które w ich ocenie uzasadniają powództwo o wyłączenie jednego ze wspólników. Taki katalog przyczyn może wskazywać sama umowa spółki.

Swoboda we wskazaniu przyczyn nie oznacza jednak dowolności. Przyczyny wskazane bowiem przez wspólników w powództwie są badane przez sąd, który nie orzeka automatycznie o wyłączeniu wspólnika.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest pomocne we wskazaniu, w jakich sytuacjach można mówić o ważnych przyczynach wyłączenia wspólnika. Przede wszystkim jest to prowadzenie działalności konkurencyjnej w zakresie przedmiotu działalności spółki. Działanie to z reguły jest związane z działaniem na szkodę spółki w postaci wykorzystania jej bazy danych klientów czy też innych kontaktów biznesowych, przekazywania informacji istotnych z punktu widzenia polityki finansowej spółki i jej konkurencyjności na rynku czy wykorzystania innych tajemnic przedsiębiorstwa.

Inną sytuacją jest niemożność bezkonfliktowego współdziałania ze wspólnikiem, będąca następstwem relacji interpersonalnych wewnątrz spółki. Okoliczności te winny być jednak wykazane przez wspólników wnoszących o wyłączenie. W szczególności istotne jest ukazanie, w jaki sposób konflikt wewnątrz spółki przekłada się m.in. na sposób podejmowania decyzji, racjonalność gospodarczą decyzji, sprawność codziennego funkcjonowania podmiotu gospodarczego, przestrzeganie obowiązków prawnych spółki.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 8 maja 2003 r. (I ACa 1874/01) ważnych przyczyn uzasadniających wyłączenie wspólnika ze spółki nie stanowi jednak jednorazowa nieobecność wspólnika na zgromadzeniu wspólników, w szczególności w sytuacji, gdy posiada on taką liczbę udziałów, która nie uniemożliwia podjęcia uchwał.

W doktrynie nawiązuje się także do takich ważnych przyczyn, jak niewywiązywanie się przez wspólnika z nałożonego obowiązku dopłat, niewykonywanie powtarzających się świadczeń niepieniężnych zastrzeżonych w umowie spółki, utrata zdolności do wykonywania dla spółki pracy.

Wymogi formalne

Z żądaniem wyłączenia wspólnika mogą wystąpić pozostali wspólnicy, pod warunkiem jednak że ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego. Ten wymóg formalny musi być przez powodów w sprawie o wyłączenie wspólnika respektowany.

Pozew winien spełniać warunki formalne pisma procesowego. Musi więc określać starannie strony postępowania, ich adresy i pełnomocników, wartość przedmiotu sporu, wnoszone żądanie oraz dowody na poparcie stawianych twierdzeń.

Pozew musi być wniesiony przeciwko wspólnikowi, którego wyłączenia się żąda. Sądem właściwym jest sąd miejscowo właściwy dla siedziby spółki. Opłata za powództwo (opłata stała) wynosi 2 tys. zł. Wartość przedmiotu sporu stanowi zaś wartość udziałów wyłączanego wspólnika, która przesądza, czy powództwo będzie złożone w sądzie rejonowym, czy też okręgowym. W pozwie wspólnicy, którzy przejmą udział wyłączanego wspólnika, mogą wybrać, którzy z nich i w jakich proporcjach przejmą udziały wyłączonego wspólnika, lub też zdecydować, czy w jego miejsce wstąpi osoba trzecia, niebędąca dotychczas wspólnikiem.

Wnioski dowodowe...

Powództwo należy przede wszystkim opracować pod względem dowodowym. Zgodnie z zasadami procesu cywilnego ciężar dowodu ciąży na powodach - wspólnikach spółki wnoszących powództwo. Wspólnicy winni wykazać, na podstawie jakich okoliczności i dowodów dany wspólnik winien zostać wyłączony. Celem wykazania istnienia ważnych przyczyn wspólnicy mogą się posłużyć zeznaniami świadków, korespondencją e-mailową, dokumentami z publicznych rejestrów (np. z Krajowego Rejestru Sądowego).

Wspólnicy wnoszący powództwo winni być zgodni co do tego, jaką strategię procesową przyjąć i w jaki sposób prowadzić postępowanie sądowe. Z uwagi na to, że łączy ich współuczestnictwo w sporze - w sprawie o wyłączenie wspólnika mamy do czynienia ze współuczestnictwem koniecznym i jednolitym - decyzja wspólników winna być wspólna (wyrok SN z 19 marca 1997 roku, II CKN 31/97).

...i zabezpieczenie

Przed wniesieniem powództwa czy też w samym powództwie wspólnicy - powodowie - mogą wnieść o zabezpieczenie powództwa. Zgodnie z art. 730¹ par. 1 kodeksu postępowania cywilnego, z punktu widzenia formalnego, wspólnicy muszą uprawdopodobnić istnienie roszczenia oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.

Interes prawny w zabezpieczeniu może istnieć, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie. Wniosek o zabezpieczenie, w którym wspólnicy muszą uprawdopodobnić swój interes prawny w żądaniu zabezpieczenia, jest istotnym środkiem, który może chronić spółkę przed dalszym naruszaniem jej praw.

Zabezpieczenie powództwa może polegać na zawieszeniu pozwanego w wykonywaniu praw udziałowych, zwłaszcza na zakazanie pozwanemu zbywania udziałów. Pozwala to w skuteczny sposób zapobiegać wrogiemu przejęciu spółki.

Po zabezpieczeniu powództwa i przeprowadzeniu postępowania dowodowego sąd wyda wyrok o wyłączeniu wspólnika.

Przejęcie przez wspólników

Artykuł 266 par. 3 kodeksu spółek handlowych wskazuje, że udziały wspólnika wyłączonego muszą być przejęte przez wspólników lub osoby trzecie. Przejęcie takie jest odpłatne i następuje po cenie ustalonej przez sąd w orzeczeniu o wyłączeniu wspólnika. Sąd ustala cenę na podstawie rzeczywistej (rynkowej) wartości udziałów wyłączonego wspólnika na dzień doręczenia mu pozwu.

Wartość ta powinna zostać ustalona przez biegłego wyznaczonego przez sąd, ponadto spółka winna być przygotowana na badanie ksiąg finansowych przez biegłego sądowego.

Wskazanie terminu zapłaty

Zgodnie z art. 267 par. 1 kodeksu spółek handlowych sąd określa także termin, w ciągu którego winna być zapłacona cena za przejmowane udziały wraz z odsetkami, licząc od dnia doręczenia pozwu. Wyrok sądowy określa wartość udziału wyłączanego wspólnika i termin, lecz do przejścia udziałów na pozostających w spółce wspólników lub osoby trzecie niezbędne jest oświadczenie o przejęciu udziałów. Oświadczenie wymaga zachowania formy pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym.

Warunkiem jednak skuteczności wyłączenia jest zapłata za udziały albo złożenie jej do depozytu sądowego. W przeciwnym razie działania wspólników wnoszących powództwo będą bezskuteczne.

Wobec terminowej zapłaty za udziały wyłączanego wspólnika według wartości określonej przez sąd wspólnik jest wyłączony od dnia doręczenia mu pozwu. Wsteczny skutek wyłączenia nie ma jednak wpływu na ważność czynności, w których brał udział

wyłączony wspólnik w trakcie toczącego się procesu.

Alternatywne rozwiązanie

W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością alternatywą dla wyłączenia wspólnika przez sąd może być umorzenie udziałów. Natomiast w spółkach osobowych jest to jedynie pozbawienie wspólnika prawa reprezentowania spółki z ważnych przyczyn (np. w spółce jawnej).

W orzecznictwie wskazuje się, że umorzenie (przymusowe) nie może być wykorzystane do usunięcia wspólnika ze spółki z przyczyn przewidzianych w art. 266 kodeksu spółek handlowych (zob. wyrok SN z 12 maja 2005 r., V CK 562/04). W praktyce umorzenie może też służyć zabezpieczaniu spółki przed niebezpiecznymi dla jej działalności sytuacjami, choć odwoływać się winno do obiektywnych sytuacji.

Umorzenie udziału uregulowane w art. 199 kodeksu spółek handlowych polega na prawnym unicestwieniu - ustaniu prawa udziałowego związanego z udziałem na podstawie czynności prawnej czy też zdarzenia przewidzianego w umowie spółki. Warunkiem skorzystania z instytucji umorzenia jest zarejestrowanie spółki w rejestrze przedsiębiorców krajowego rejestru sądowego oraz zawarcie stosownej klauzuli w umowie spółki dopuszczającej umorzenie oraz jego przyczyny.

Obiektywne przesłanki

Przepisy kodeksu spółek handlowych przewidują trzy rodzaje umorzenia: dobrowolne, przymusowe (ze wskazaniem uzasadnienia dla umorzenia udziałów bez zgody wspólnika) oraz automatyczne (wraz ze ziszczeniem się określonego w umowie zdarzenia). Przesłanki umorzenia przymusowego oraz zdarzenia warunkujące umorzenie automatyczne winny być zobiektyzowane. Jeśli jednak umowa spółki nie określa szczegółowych przesłanek umorzenia, zgoda danego wspólnika na umorzenie warunkuje prawidłowość uchwały zgromadzenia wspólników w przedmiocie umorzenia (zob. wyrok SN z 22 kwietnia 1999 r., II CKN 266/98).

Jest to istotne, gdyż wspólnik, którego udziały mają być umorzone, ma legitymację do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników o umorzeniu jego udziałów (zob. wyrok SN z 9 września 2010 r., I CSK 530/2009).

Umorzenie wiąże się z koniecznością dochowania przewidzianej w kodeksie spółek handlowych procedury obejmującej podjęcie stosownej uchwały przez organ spółki (w zależności od sposobu umorzenia) oraz uzasadnienie z opisem stanu faktycznego zdarzenia warunkującego umorzenie. Umorzenie może wiązać się także ze zmianami w kapitale zakładowym spółki i koniecznością dochowania procedury obniżenia kapitału zakładowego, rejestracji w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego.

Potrzebna uchwała

Zgodnie z przepisami kodeksu spółek handlowych umorzenie udziału wymaga uchwały zgromadzenia wspólników, która powinna określać w szczególności podstawę prawną umorzenia i wysokość wynagrodzenia przysługującego wspólnikowi za umorzony udział. Wynagrodzenie to, w przypadku umorzenia przymusowego, nie może być niższe od wartości przypadających na udział aktywów netto, wykazanych w sprawozdaniu finansowym za ostatni rok obrotowy, pomniejszonych o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 28 września 1995 r. (III CZP 124/95) wskazał, że w przypadku gdy umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przewiduje możliwość umorzenia udziałów, a nie zawiera postanowień co do odpłatności umorzenia, byłemu wspólnikowi przysługuje roszczenie o zapłatę ekwiwalentu według wartości bilansowej udziału także wówczas, gdy nie zaskarżył on uchwały zgromadzenia wspólników o umorzeniu udziałów i wypłacie ekwiwalentu według wartości nominalnej udziału.

W przypadku umorzenia przymusowego uchwała powinna zawierać również uzasadnienie.

Decyzja zarządu

Umorzenie automatyczne, bez powzięcia uchwały zgromadzenia wspólników, wymaga uchwały zarządu o obniżeniu kapitału zakładowego, chyba że umorzenie udziału następuje z czystego zysku. Umorzenie udziału z czystego zysku nie wymaga bowiem obniżenia kapitału zakładowego. W razie umorzenia wymagającego obniżenia kapitału zakładowego, umorzenie następuje z chwilą obniżenia kapitału zakładowego, tj. wpisu do rejestru przedsiębiorców, zaś umorzenia udziałów z czystego zysku z chwilą powzięcia przez zgromadzenie wspólników uchwały.

Niezależnie od postanowień umowy spółki w przedmiocie umorzenia wspólnicy mogą dodać klauzule dotyczące ograniczenia w zbywaniu udziałów. Mogą bowiem w umowie spółki wskazać na szczegółową procedurę zbywania, tj. konieczność uzyskania zgody na zbycie udziałów, czy też zastrzec na rzecz wspólników niezbywających udziałów prawo pierwszeństwa w nabyciu zbywanych udziałów przed osobami trzecimi.

@RY1@i02/2012/031/i02.2012.031.215000400.805.jpg@RY2@

Wzór

@RY1@i02/2012/031/i02.2012.031.215000400.806.jpg@RY2@

Wzór

@RY1@i02/2012/031/i02.2012.031.215000400.807.jpg@RY2@

Wzór

WAŻNE

Przyczyny określone przez wspólników jako ważne w umowie powinny być dostosowane do sytuacji danej spółki i jej relacji wewnętrznych

WAŻNE

Postępowanie sądowe celem wyłączenia wspólnika powinno być ostatecznością. Z uwagi na dobro spółki, której sytuacja wewnętrzna będzie przedmiotem postępowania sądowego, oraz czasochłonność postępowania rozsądnym rozwiązaniem może być w ograniczonym zakresie umorzenie udziałów

@RY1@i02/2012/031/i02.2012.031.215000400.808.jpg@RY2@

Joanna Jasiewicz adwokat, współpracuje z Peterka & Partners

Joanna Jasiewicz

adwokat, współpracuje z Peterka & Partners

Podstawa prawna

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).