Konieczne jest zezwolenie rady wierzycieli lub sędziego

Do nadania klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 par. 1 k.p.c. na rzecz osoby, która nabyła od syndyka masy upadłości wierzytelność objętą tytułem egzekucyjnym, wymagane jest przedłożenie zezwolenia przewidzianego w art. 131 par. 1 pkt 5 i art. 140 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. z 1991 r. nr 118, poz. 512 ze zm.).

Syndyk masy upadłości scedował na rzecz cesjonariusza wierzytelność upadłego wierzyciela objętą tytułem egzekucyjnym. Cesjonariusz wystąpił z wnioskiem o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności na swoją rzecz na podstawie art. 788 par. 1 k.p.c. i do wniosku załączył dokument obejmujący cesję wierzytelności z podpisami notarialnie poświadczonymi. Sąd rejonowy oddalił ten wniosek. Uznał bowiem, że syndyk masy upadłości – zbywając wierzytelność z wolnej ręki – powinien uzyskać na to zezwolenie sędziego komisarza. Cesja wierzytelności, dokonana przez syndyka bez wspomnianego zezwolenia, jest nieważna (art. 58 par. 1 k.c.) i nie można w związku z tym przyjmować, że wierzytelność objęta umową cesji przeszła na nabywcę.

Rozpatrując zażalenie wnioskodawcy, sąd okręgowy przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne: czy do wykazania przejścia uprawnień, na podstawie art. 788 par. 1 k.p.c., na nabywcę wierzytelności zbytej przez syndyka masy upadłości wymagane jest dołączenie dokumentu zezwolenia na to zbycie, o którym mowa w art. 131 par. 1 pkt 5 i art. 140 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 października 1934 roku – Prawo upadłościowe (Dz.U. z 1991 roku, nr 118 poz. 512 ze zm.).

Sąd Najwyższy podkreślił, że praktyce obrotu prawnego przejście uprawnienie lub obowiązku z jednego podmiotu na inny może odbywać się na podstawie nie tylko jednego zdarzenia prawnego (np. umowy cesji, art. 509 k.c.). Niezbędne może być także pojawienie się kilku następujących zdarzeń prawnych o różnym charakterze (umowa cesji i inne zdarzenia). Dzieje się tak m.in. gdy ustawodawca formułuje dodatkowe warunki skutecznego następstwa prawnego poza samą umową i wyraża je wprost w przepisach prawa. Takie ograniczenia dotyczące przelewu wierzytelności wprowadzone zostają w celu ochrony interesu prawnego określonego kręgu podmiotów. Warunki takie sformułowane zostały właśnie w odniesieniu do zbywania na podstawie cesji wierzytelności upadłego wierzyciela przez syndyka masy upadłości w prawie upadłościowym z 1934 roku. Zgodnie z art. 131 par. 1 pkt 5 prawa upadłościowego z 1934 roku, nie mogą być dokonane przez syndyka bez zezwolenia rady wierzycieli m.in. czynności obejmujące sprzedaż praw i wierzytelności. Do grupy tych czynności należy zaliczyć także cesję wierzytelności. Jeżeli rada wierzycieli nie jest ustanowiona, zezwolenie wydaje wówczas sędzia – komisarz.

Prawny sens takiego zezwolenia może być rozumiany jako niezbędny warunek skuteczności cesji, Oznacza to w konsekwencji konieczność przedmiotowego poszerzenia kontroli sądu w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności, ale przy zachowaniu jedynie formalnego charakteru takiej kontroli. W treści przedłożonych sądowi dokumentów przejście uprawnień na cesjonariusza – wnioskodawcę powinno być zatem wykazane nie tylko dokumentem obejmującym umowę cesji, ale także – dokumentem wykazującym uzyskanie wspomnianego zezwolenia w postępowaniu upadłościowym. Oba te zdarzenia prawne mogą być, oczywiście, wykazane jednym dokumentem (np. w dokumencie zawierającym umowę cesji może być zawarta informacja, że syndyk uzyskał zezwolenie przewidziane w art. 131 par. 1 pkt 5 i art. 140 prawa upadłościowego z 1934 roku).

radca prawny w kancelarii prawnej DLA Piper

Sąd Najwyższy nie poddał analizie najważniejszego zagadnienia, stanowiącego istotę sprawy, tj. kwestii skutków prawnych braku zezwolenia rady wierzycieli (sędziego komisarza) na dokonanie cesji wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Zagadnienie to nie jest przedstawiane jednorodnie w piśmiennictwie i może budzić pewne kontrowersje. Na gruncie tego problemu sformułowano co najmniej trzy rozbieżne stanowiska. Po pierwsze, możliwe jest przyjęcie, iż brak zgody rady wierzycieli (sędziego komisarza) na cesję wierzytelności skutkuje nieważnością bezwzględną dokonanej czynności prawnej. Niekiedy proponuje się zastosowanie konstrukcji bezskuteczności zawieszonej dla cesji wierzytelności bez zgody rady wierzycieli (sędziego komisarza). Możliwa jest także argumentacja, wedle której cesja wierzytelności w toku postępowania upadłościowego bez zgody rady wierzycieli nie wpływa na skuteczność cesji poprzez odpowiednie zastosowanie art. 879 k.p.c. W przedmiotowej sprawie SN nie opowiedział się wprost za żadnym z powyżej wskazanych wariantów, choć miał ku temu znakomitą okazję.

Jednocześnie SN przedstawił rozbudowaną analizę kwestii zakresu kontroli, jakiej może dokonywać sąd w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności, istotnie poszerzając pojęcie kontroli formalnej wniosku. Zgodnie ze stanowiskiem SN dla wnioskującego o nadanie klauzuli wykonalności w trybie art. 788 par. 1 k.p.c. istnieje obowiązek należytego udokumentowania przejścia praw. Z tego przepisu SN wywiódł, iż konieczne jest przedstawienie dokumentów – z zachowaniem ich odpowiedniej formy – które wykazują zaistnienie okoliczności niezbędnych do stwierdzenia faktu nabycia. Jednym z takich dokumentów jest wspomniane zezwolenie rady wierzycieli (sędziego komisarza) na cesję wierzytelności. O ile zaakceptujemy prawo sądu do weryfikacji formalnej wniosku, która w istocie przybiera pewne znamiona kontroli materialnej, zgodzić się można również ze stanowiskiem SN, iż w analizowanej sytuacji sąd nie może nadać klauzuli wykonalności przy braku należytego udokumentowania faktu uzyskania zezwolenia rady wierzycieli (sędziego komisarza).