Nieprzemyślane przejęcie może być kosztowne

Pewna doza zaufania w transakcji przejęcia jest wymagana, jednak konieczne jest również zdanie sobie sprawy z ewentualnych konsekwencji zbytniej łatwowierności. Przede wszystkim wskazać należy, że ustawodawca bardzo zadbał o to, by w przypadku przejęcia jednego podmiotu lub przedsiębiorstwa przez inny, wierzyciele tego pierwszego nie ponieśli straty i nie zostali w żaden sposób pokrzywdzeni. Wyraz dbałości o interesy wierzycieli znajdziemy zarówno w przepisach kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) jak i kodeksu cywilnego (k.c.). Co więcej, specyficznym - bo uprzywilejowanym - wierzycielem jest oczywiście Skarb Państwa, który w naturalny sposób zadbał o swoje interesy, chociażby w zakresie egzekucji zaległych podatków czy składek ubezpieczeniowych, wprowadzając odpowiednie uregulowania do Ordynacji podatkowej. Przyjrzyjmy się zatem pokrótce konsekwencjom w zakresie odpowiedzialności przejmujących przedsiębiorstwa.

W przypadku nabycia udziałów (akcji) w spółce kapitałowej po stronie nabywcy nie występuje odpowiedzialność osobista prywatnym majątkiem. Staje się on bowiem udziałowcem (akcjonariuszem) spółki, a ten zgodnie z przepisami nie odpowiada za zobowiązania spółki. Niestety nie oznacza to, że zakup taki jest całkowicie pozbawiony ryzyka. Kupując udziały w spółce, kupujemy całą jej historię, wszystkie aktywa, ale również wszystkie jej zobowiązania.

Może się zatem okazać, że spółka, która została nabyta, posiada więcej zobowiązań niż majątku. Co więcej, część z tych zobowiązań może w ogóle nie być wykazana w księgach lub mogą zostać ujawnione po wielu latach od dokonania transakcji (przykładowo oszustwa podatkowe).

W ekstremalnym przypadku może wystąpić sytuacja, w której po czasie okaże się, że przedmiotem nabycia był bankrut, co oznacza z jednej strony stratę pieniędzy wydanych na jego zakup, ale również kolejne problemy z jego istnieniem lub rozwiązaniem (przeprowadzenie upadłości). Dlatego też konieczne jest dokładne zbadanie sytuacji spółki, a także odpowiednie uregulowanie ewentualnej odpowiedzialności odszkodowawczej zbywcy w przypadku wyjścia na jaw zobowiązań, o których nabywca w chwili nabycia nie wiedział.

Zgodnie z art. 551 k.c. w skład przedsiębiorstwa nie wchodzą zobowiązania, tym samym nabywca przedsiębiorstwa nie staje się na mocy umowy zakupu przedsiębiorstwa dłużnikiem wierzycieli poprzedniego właściciela przedsiębiorstwa. Teoretycznie zatem ewentualne długi zbywcy nie powinny być przedmiotem zainteresowania nabywcy. Niestety takie podejście obarczone jest znacznym ryzykiem. Mianowicie sama umowa zakupu to tylko pierwszy krok - na tym etapie określa się wyłącznie poszczególne elementy przedmiotu sprzedaży, wycenia je i przenosi własność. Drugi krok stanowią skutki prawne transakcji nabycia przedsiębiorstwa (poza przeniesieniem własności), określone wprost w przepisach.

W myśl bowiem art. 554 k.c. nabywca przedsiębiorstwa ponosi solidarną odpowiedzialność ze zbywcą za wszystkie jego zobowiązania związane z prowadzonym przedsiębiorstwem, z mocy ustawy przystępuje bowiem do długu. Jedyne odstępstwo od tej zasady to brak wiedzy o długach i to przy zachowaniu należytej staranności.

W przypadku zatem niezachowania należytej staranności przez nabywcę wierzyciel może wybrać, od którego podmiotu będzie egzekwował swoje wierzytelności. Odpowiedzialność nabywcy jest jednak ograniczona do wartości przedsiębiorstwa według stanu z dnia zakupu. Oznacza to, że nabywca ryzykuje "jedynie" równowartość składników przedsiębiorstwa. Identycznie uregulowana została ta odpowiedzialność w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (podatki oraz składki ubezpieczeniowe). Zgodnie z art. 112 Ordynacji podatkowej nabywca przedsiębiorstwa odpowiada solidarnie ze zbywcą za powstałe do dnia nabycia zobowiązania podatkowe związane z przedsiębiorstwem (dotyczy to zatem również podatku dochodowego obciążającego indywidualnie zbywcę przedsiębiorstwa).

Odpowiedzialność ta ograniczona jest do wartości nabytego przedsiębiorstwa. W związku jednak z faktem, że ewentualne zobowiązania mogą ujawnić się po finalizacji transakcji, np. w wyniku kontroli podatkowej, ustawodawca postanowił ograniczyć ryzyko nabywcy. Może on bowiem wystąpić o wydanie zaświadczenia w trybie art. 306 gordynacji. W takim przypadku jego odpowiedzialność ograniczona jest wyłącznie do tych zobowiązań, które zostały wykazane w wydanym zaświadczeniu.

W przypadku braku takowych, ich późniejsze ujawnienie nie skutkuje odpowiedzialnością nabywcy. W identyczny sposób uregulowana jest również odpowiedzialność za ewentualne zaległe składki na ubezpieczenie społeczne.

Powyższe zasady odpowiedzialności podatkowej mają również zastosowanie do nabywcy zorganizowanej części przedsiębiorstwa.

Przejęcie spółki osobowej w drodze zakupu ogółu praw i obowiązków również wiąże się ze znaczną dozą ryzyka. Zgodnie bowiem z art. 10 par. 3 kodeksu spółek handlowych nowy wspólnik odpowiada solidarnie razem ze zbywcą za wszelkie zobowiązania nie tylko spółki, ale również występującego wspólnika, jeśli związane one są z działalnością spółki. W tym przypadku przepisy nie przewidują żadnego ograniczenia odpowiedzialności. Odpowiedzialność jest zatem nieograniczona kwotowo i dotyczy całego majątku osobistego wspólnika przystępującego do spółki.

Opisane zagrożenia związane z nabyciem spółek lub przedsiębiorstw w sposób klarowny pokazują, że każda decyzja o transakcji powinna być poprzedzona nie tylko głęboką analizą sposobu dokonania transakcji, ale również szczegółowym badaniem nabywanego podmiotu nie tylko od strony technicznej i biznesowej, ale również prawnej, podatkowej i finansowej. Konsekwencje zaniedbań w tym przypadku mogą prowadzić nie tylko do nietrafionej inwestycji i utraty zainwestowanych środków, ale także do znacznego uszczuplenia majątku osobistego.

Piotr Liss

doradca podatkowy w KZWS - RSM International

red. Ewa Matyszewska