Dzięki potrąceniu wierzytelności można rozliczyć się nawet z niewypłacalnym dłużnikiem

aplikant radcowski z Kancelarii BSO Prawo & Podatki we Wrocławiu

@RY1@i02/2010/047/i02.2010.047.087.002b.001.jpg@RY2@

Milena Domalewska, aplikant radcowski z Kancelarii BSO Prawo & Podatki we Wrocławiu

Przedsiębiorcy mogą potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności kontrahenta, o ile spełnione są ustawowe przesłanki do dokonania potrącenia, czyli określony jest przedmiot obu wierzytelności, a wierzytelności są zaskarżalne, wymagalne i wzajemne. Na skutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się wzajemnie do wysokości wierzytelności niższej. Obok pewności i szybkości rozliczenia, w wyniku potrącenia możliwe jest otrzymanie zaspokojenia roszczeń również od dłużnika niewypłacalnego, a także w szczególnych sytuacjach od dłużnika, co do którego ogłoszono upadłość.

Dopuszczalność potrącenia ustawodawca uzależnia m.in. od tzw. wzajemności wierzytelności. Chodzi o to, żeby podmioty były względem siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami. Ponadto potrącenie jest dopuszczalne, jeśli przedmiotem obu wierzytelności są tylko pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku oraz gdy obie wierzytelności są wymagalne. Wymagalność wierzytelności oznacza, że w chwili potrącenia musi istnieć obowiązek spełnienia obu świadczeń. Ponadto, jak już wspomnieliśmy, wierzytelność strony dokonującej potrącenia musi być również zaskarżalna, czyli może być dochodzona przed sądem lub przed innym organem państwowym (zaskarżalne mogą być też obie wierzytelności).

Potrącenie następuje poprzez złożenie oświadczenia woli drugiej stronie. Oświadczenie ma charakter kształtujący prawo i nie jest do jego skuteczności wymagana zgoda drugiej strony. Forma złożenia oświadczenia o potrąceniu jest dowolna, jednak na potrącającym ciąży obowiązek udowodnienia faktu potrącenia.

Potrącić wierzytelność przedawnioną można wtedy, jeżeli w momencie gdy potrącenie stało się możliwe, jeszcze nie nastąpiło przedawnienie. Potrącenie może być dokonane także wtedy, gdy sąd odroczył wykonanie zobowiązania albo zrobił to wierzyciel. Przykładowo bank może potrącić ze swojego długu wierzytelność, której termin wymagalności jeszcze nie nastąpił, jeżeli podmiot będący dłużnikiem został postawiony w stan likwidacji.

W praktyce powstają również wątpliwości, czy można potrącić wierzytelności o różnych miejscach spełnienia świadczenia. Otóż jeżeli przedmiotem potrącenia są wierzytelności, których miejsca spełnienia świadczeń są różne, to strona korzystająca z możliwości potrącenia zobowiązana jest uiścić drugiej stronie sumę potrzebną do pokrycia wynikającego dla niej uszczerbku.

Jeśli doszło do zajęcia wierzytelności przez osobę trzecią, to jej potrącenie nie jest możliwe tylko wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela po dokonaniu zajęcia albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po tym momencie.

Przy okazji wyjaśnijmy, jakie wierzytelności nie mogą być potrącane. Otóż nie mogą być umorzone przez potrącenie wierzytelności: nieulegające zajęciu, o dostarczenie środków utrzymania, wynikające z czynów niedozwolonych, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne. Możliwe jest również umowne wyłączenie potrącenia między zindywidualizowanymi podmiotami.

Nie ma żadnych przeszkód, aby w jakiejkolwiek fazie postępowania sądowego strona dokonała potrącenia wierzytelności objętej postępowaniem. Jednak należy pamiętać o tym, że ten, kto zdecyduje się na potrącenie, będzie miał obowiązek wskazania przesłanek warunkujących dokonanie takiego potrącenia. Skutkiem tego rodzaju potrącenia w toku procesu sądowego może być całkowite lub częściowe oddalenie powództwa.

Art. 498-505 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).