Niemożliwe wyłączenie właściwości sądu

Za kilka miesięcy, bo 1 lipca 2009 r. zmienią się przepisy o jurysdykcji krajowej sądów polskich w zakresie rozstrzygania sporów wynikających z prawa pracy. Zmiany wynikają z nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego.

W przypadku sporów pracowniczych warto pamiętać, że odmienną kwestią jest ustalenie prawa państwa, według którego sąd rozstrzyga spór ze stosunku pracy, a czym innym ustalenie właściwości sądów w zakresie rozstrzygania sporów powstałych na tle stosunków pracy. Pierwsze zagadnienie określono w art. 6 kodeksu pracy i pomocniczo w Prawie Prywatnym Międzynarodowym (Dz.U. nr 46, poz. 290).

Przepisy o jurysdykcji krajowej sądów polskich mają natomiast charakter procesowy i określają, w których sprawach właściwe do rozpoznania sprawy są sądy polskie, jakie modyfikacje mogą czynić strony przy określaniu tej właściwości oraz wpływ spraw toczących się przed sądami obcymi na sprawy zawisłe przed sądem polskim. Z tego powodu przepisy dotyczące tej problematyki znajdują się w kodeksie postępowania cywilnego.

Obecne uregulowania dotyczące jurysdykcji krajowej mają charakter ogólny i kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje żadnych specjalnych przepisów w sprawach toczących się pomiędzy pracownikami i pracodawcami.

Właściwość sądów polskich w sprawach z zakresu prawa pracy należy aktualnie określać na podstawie art. 1103 k.p.c. Po pierwsze, zgodnie z nim, sądy polskie właściwe są do rozstrzygania spraw, jeżeli strona pozwana przebywa, zamieszkuje lub ma siedzibę w Polsce w chwili doręczenia pozwu, po drugie, jeżeli w Polsce strona pozwana ma majątek lub przysługują jej prawa majątkowe lub jeżeli zobowiązanie powstało albo ma być wykonywane w Polsce.

Do określenia jurysdykcji krajowej sądu polskiego nie jest zatem istotne, czy strony są obywatelami polskimi, cudzoziemcami czy bezpaństwowcami.

Poza tym, nawet gdy właściwość polskiego sądu pracy nie wynika ze wspomnianych przepisów, strony stosunku pracy, zgodnie z art. 1104 k.p.c., mogą umówić się na piśmie o poddanie wynikłych lub mających wyniknąć z tego stosunku spraw majątkowych jurysdykcji sądów polskich (jest to tak zwana umowa prorogacyjna).

Od 1 lipca 2009 r. wszystkie przepisy kodeksu postępowania cywilnego dotyczące jurysdykcji krajowej ulegną istotnym zmianom. Odrębnej regulacji doczekały się również spory sądowe z zakresu prawa pracy. Jurysdykcja krajowa w tych sprawach będzie przysługiwała sądom polskim przede wszystkim z mocy zmodyfikowanego przepisu art. 1103 k.p.c., w myśl którego sprawy rozpoznawane w procesie będą należały do jurysdykcji krajowej, jeżeli pozwany będzie miał miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu albo siedzibę w Polsce.

Dodatkowo jurysdykcja polskich sądów pracy zostanie rozszerzona o kilka rodzajów sporów określonych w nowym przepisie art. 1103⁴ par. 1 k.p.c. Zgodnie z nim sprawy z zakresu prawa pracy, w których pracownik jest powodem, zostaną poddane jurysdykcji sądów polskich także wtedy, gdy praca zazwyczaj jest, była lub miała być wykonywana w Polsce. Jurysdykcja taka nie będzie występowała wtedy, gdy z powództwem przeciwko pracownikowi wystąpi pracodawca. Drugi z nowych przepisów art. 1103⁴ par. 2 k.p.c. obejmuje jurysdykcją sądów polskich sprawy z powództwa pracownika, dotyczące zapewnienia warunków zatrudnienia zgodnie z art. 67¹ i art. 67² k.p., gdy pracownik jest albo był skierowany do pracy na terenie Polski przez pracodawcę mającego siedzibę w państwie członkowskim Unii Europejskiej. Zgodnie z par 3 art. 1103⁴ k.p.c. przepis ten stosuje się odpowiednio, gdy pracownik został skierowany do pracy w Polsce przez pracodawcę mającego siedzibę w państwie niebędącym członkiem Unii. Wprowadzenie dwóch ostatnich przepisów wiązało się z potrzebą wdrożenia do prawa polskiego zasad w zakresie jurysdykcji krajowej wynikających z art. 6 Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 96/71/WE z 16 grudnia 1996 r.

Warto przy tym wiedzieć, że w przypadku niektórych typów spraw strony stosunku prawnego mogą zawrzeć umowę wyłączającą właściwość sądów polskich (jest to tak zwana umowa derogacyjna). Obowiązujący od 1 lipca art. 1105 par. 2 pkt 2 k.p.c. w sposób wyraźny wyłącza jednak możliwość zawarcia takiej umowy w sprawach z zakresu prawa pracy.