Kodeks wyborczy (część V)

z 5 stycznia 2011 r. (Dz.U. nr 21, poz. 112 ze zm.)

Rozdział 7. Obwodowa komisja wyborcza

§ 1. Obwodową komisję wyborczą powołuje spośród wyborców:

1) w wyborach do Sejmu i do Senatu, w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej oraz w wyborach do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej najpóźniej w 21 dniu przed dniem wyborów - wójt,

2) w wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz w wyborach wójtów najpóźniej w 21 dniu przed dniem wyborów - właściwa terytorialna komisja wyborcza

- z zastrzeżeniem przepisów art. 183.

§ 2. W skład obwodowej komisji wyborczej powołuje się:

1) od 6 do 8 osób spośród kandydatów zgłoszonych przez pełnomocników wyborczych lub upoważnione przez nich osoby;

2) jedną osobę wskazaną przez wójta spośród pracowników samorządowych gminy lub gminnych jednostek organizacyjnych.

§ 3. W skład obwodowych komisji wyborczych w obwodach głosowania utworzonych w zakładach opieki zdrowotnej, domach pomocy społecznej, zakładach karnych, aresztach śledczych oraz oddziałach zewnętrznych takich zakładów i aresztów powołuje się:

1) od 4 do 6 osób spośród kandydatów zgłoszonych przez pełnomocników wyborczych lub upoważnione przez nich osoby;

2) jedną osobę wskazaną przez wójta spośród pracowników jednostki, w której utworzony jest obwód.

§ 4. Kandydatami, o których mowa w § 2 pkt 1 i w § 3 pkt 1, mogą być tylko osoby ujęte w stałym rejestrze wyborców danej gminy.

§ 5. Pełnomocnik wyborczy lub upoważniona przez niego osoba może zgłosić tylko po jednym kandydacie do każdej obwodowej komisji wyborczej na obszarze okręgu wyborczego, w którym została zarejestrowana zgłoszona przez niego lista kandydatów na posłów, posłów do Parlamentu Europejskiego, radnych lub zarejestrowany został kandydat na Prezydenta Rzeczypospolitej, senatora lub wójta. Zgłoszenia w wyborach do Sejmu i do Senatu, w wyborach Prezydenta Rzeczypospolitej oraz w wyborach do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej dokonuje się najpóźniej w 23 dniu przed dniem wyborów. Zgłoszenia w wyborach do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz w wyborach wójtów dokonuje się najpóźniej w 30 dniu przed dniem wyborów.

§ 6. Zgłoszenie do składu obwodowej komisji wyborczej następuje po uzyskaniu zgody osoby, której ma dotyczyć.

§ 7. W przypadku zgłoszenia do składu obwodowej komisji wyborczej liczby kandydatów przekraczającej dopuszczalny skład komisji, skład komisji ustala się w drodze publicznego losowania przeprowadzonego przez wójta.

§ 8. Jeżeli liczba kandydatów zgłoszonych w trybie, o którym mowa w § 5, jest mniejsza od dopuszczalnego minimalnego składu liczbowego komisji, uzupełnienia jej składu dokonuje wójt spośród osób ujętych w stałym rejestrze wyborców tej gminy. Przepis § 6 stosuje się odpowiednio.

§ 9. Pierwsze posiedzenie obwodowej komisji wyborczej zwołuje wójt.

§ 10. Obwodowa komisja wyborcza na pierwszym posiedzeniu wybiera spośród siebie przewodniczącego i jego zastępcę. Skład komisji podaje się niezwłocznie do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty.

§ 11. Państwowa Komisja Wyborcza określa sposób zgłaszania kandydatów na członków obwodowych komisji wyborczych, wzór zgłoszenia oraz zasady powoływania tych komisji, w tym tryb przeprowadzenia losowania, o którym mowa w § 7.

●Komentowany artykuł dotyczy zasad i trybu powoływania obwodowej komisji wyborczej. Zgodnie z nim w zależności od rodzaju zarządzonych wyborów właściwą obwodową komisję wyborczą powołuje: w przypadku wyborów do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego i wyborów wójta burmistrza prezydenta miasta - właściwa terytorialna komisja wyborcza[1], w pozostałych przypadkach wójt, burmistrz, prezydent miasta. Wyjątkowo obwodowe komisje wyborcze w obwodach głosowania utworzonych na polskich statkach morskich i za granicą powołują spośród wyborców odpowiednio kapitanowie tych statków oraz konsulowie. Określone w przepisie terminy mają charakter nieprzywracany. W konsekwencji dokonanie zgłoszenia kandydata do obwodowej komisji wyborczej po terminie nie wywoła skutków prawnych.

●W świetle komentowanych przepisów kandydaci do obwodowej komisji wyborczej, muszą być wyborcami, a więc posiadać bierne prawo wyborcze w danych wyborach i poza kandydatem zgłoszonym przez wójta burmistrza bądź prezydenta muszą być ujęci w stałym rejestrze wyborców danej gminy. Niezależnie od tego nieodzownym elementem związanym z kandydowaniem do obwodowej komisji wyborczej jest wyrażenie zgody przez osobę ubiegają się o członkostwo.

●Biernego prawa wyborczego w świetle k.w. nie posiadają osoby pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu, pozbawione praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu oraz ubezwłasnowolnione prawomocnym orzeczeniem sądu[2].

●W nauce prawa wyborczego podnosi się, że określone w przepisie wymagania w stosunku do członków obwodowych komisji wyborczych nie są wygórowane. A. Sokala zwraca uwagę, że chociaż kandydaci na członków obwodowych komisji wyborczych muszą być jedynie wyborcami i legitymować się zamieszkiwaniem na terenie gminy, w której funkcjonować będzie dana komisja, to przepisy kodeksu wyborczego nie stawiają przed nimi dodatkowych wymagań, takich jak górna granica wieku, minimalne wykształcenie czy chociażby niekaralność. W ocenie A. Sokali przyjęte rozwiązania pozostają w kolizji z uznawanymi standardami międzynarodowymi w sprawach wyborczych[3].

●Przepis określa również tryb wyborów członków obwodowych komisji wyborczych. W przypadku gdy liczba zgłoszonych kandydatów przekracza określoną w kodeksie maksymalną liczbę członków, skład komisji ustalany jest w drodze publicznego losowania przeprowadzanego przez wójta, burmistrza bądź prezydenta miasta. Podobnie też w sytuacji, gdy liczba kandydatów zgłaszanych do obwodowych komisji wyborczych jest mniejsza niż ustawowe minimum, obowiązkiem wójta jest uzupełnienie składu komisji do wymogów określonych w k.w. W świetle komentowanych przepisów w takiej sytuacji osoba wskazana przez wójta musi jedynie wyrazić zgodę na objęcie funkcji członka obwodowej komisji wyborczej.

●Do zadań Państwowej Komisji Wyborczej należy określenie sposobu zgłaszania kandydatów na członków obwodowych komisji wyborczych, wzoru zgłoszenia oraz zasad powoływania tych komisji, w tym trybu przeprowadzenia losowania. Zgodnie z uchwałą Państwowej Komisji Wyborczej z 11 kwietnia 2011 r. w sprawie powoływania obwodowych komisji wyborczych w obwodach głosowania utworzonych w kraju, w wyborach do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz do Parlamentu Europejskiego w Rzeczypospolitej Polskiej[4] zgłaszanie kandydatów na członków komisji wyborczych przez pełnomocnika wyborczego dokonywane jest na druku, którego wzór stanowi załącznik do uchwały w sprawie komisji obwodowych. Samo zgłoszenie zawiera:

● nazwę komitetu wyborczego, który dokonuje zgłoszenia,

● imię (imiona) i nazwisko, adres zamieszkania oraz numer PESEL kandydata na członka komisji,

● numer obwodu głosowania i nazwę miejscowości, w której znajduje się komisja,

● oświadczenie kandydata, że wyraża zgodę na powołanie w skład wskazanej komisji.

Zgodnie z przepisami omawianej uchwały zgłoszenie podpisuje pełnomocnik wyborczy, zaś kandydat na członka komisji podpisuje zgodę na powołanie go w skład wskazanej komisji. Każdy z kandydatów może być zgłoszony tylko do jednej, wskazanej w zgłoszeniu, komisji. W razie zgłoszenia tego samego kandydata do więcej niż jednej komisji rozpatrywane jest tylko zgłoszenie kandydata do komisji o najniższym numerze spośród obwodów, do których kandydat został zgłoszony. Jednocześnie przed upływem terminu zgłaszania kandydatów pełnomocnik wyborczy może pisemnie wycofać zgłoszoną osobę i zgłosić nową. Jeżeli liczba prawidłowo zgłoszonych kandydatów do składu komisji odpowiada ustawowej liczbie osób, obwodowa komisja wyborcza powoływana jest w takim składzie. W przypadku gdy liczba prawidłowo zgłoszonych kandydatów do składu komisji jest większa od ustawowej liczby osób, które mogą być powołane w jej skład, komisja powoływana jest w największym dopuszczalnym składzie, a jej skład ustalany jest w trybie losowania. Informację o miejscu, dacie i godzinie przeprowadzenia losowania wójt podaje do publicznej wiadomości co najmniej na dwa dni przed dniem losowania, wywieszając stosowne zawiadomienie w swojej siedzibie, w miejscu ogólnodostępnym, oraz umieszczając je w Biuletynie Informacji Publicznej. Samo losowanie członków komisji spośród kandydatów zgłoszonych do danej komisji przeprowadzane jest odrębnie dla każdej komisji. W losowaniu uczestniczy po jednym kandydacie zgłoszonym przez każdego pełnomocnika wyborczego. Przeprowadza się je w ten sposób, że nazwiska kandydatów uczestniczących w losowaniu oznacza się numerami, informując o tym obecnych przy losowaniu. Następnie do jednakowych, nieprzeźroczystych kopert wkłada się kartki z wpisanymi numerami odpowiadającymi numerom, którymi oznaczono nazwiska kandydatów. Po wymieszaniu kopert losuje się 8 z nich, a w przypadku komisji w obwodach odrębnych - 6 z nich. Wylosowane numery są odczytywane i okazywane obecnym przy losowaniu. Odczytywane są również imiona i nazwiska kandydatów oznaczonych tymi numerami. Samą czynność losowania mogą również prowadzić pod nadzorem wójta inne osoby przez niego upoważnione. Zgodnie z uchwałą w sprawie obwodowych komisji wyborczych z losowania sporządza się protokół, w którym wymienia się datę i godzinę losowania, osoby je przeprowadzające oraz, odrębnie dla każdej komisji, jej numer i siedzibę, liczbę kandydatów, spośród których przeprowadzono losowanie, a także imiona i nazwiska osób wylosowanych do składu komisji. Po przeprowadzeniu losowania wójt powołuje w skład komisji wylosowanych kandydatów oraz osobę wskazaną przez siebie. Z kolei jeżeli liczba prawidłowo zgłoszonych kandydatów do składu komisji jest mniejsza niż minimalny dopuszczalny skład komisji, wójt dokonuje uzupełnienia składu spośród osób ujętych w stałym rejestrze wyborców tej gminy. Osobami wybranymi przez wójta nie mogą być jednak pracownicy samorządowi gminy lub gminnych jednostek organizacyjnych, a w przypadku komisji w obwodach odrębnych - pracownicy jednostki, w której utworzono obwód głosowania. W tej wyjątkowej sytuacji uchwała w sprawie obwodowych komisji jednoznacznie przesądza, że po uwzględnieniu osoby wskazanej przez wójta komisje powołuje się łącznie w składzie 7 osób, a w obwodach odrębnych - w składzie 5 osób.

●Składy wybranych komisji wójt podaje niezwłocznie do publicznej wiadomości przez wywieszenie wykazu w swojej siedzibie i umieszczenie go w Biuletynie Informacji Publicznej. Składy poszczególnych komisji są wywieszane również w ich siedzibach. Informacja o składzie komisji powinna zawierać jej numer, adres siedziby oraz imiona, nazwiska i miejsca zamieszkania (miejscowości) osób powołanych w jej skład.

§ 1. Obwodowe komisje wyborcze w obwodach głosowania utworzonych na polskich statkach morskich i za granicą powołują spośród wyborców odpowiednio kapitanowie tych statków oraz konsulowie. Przepisy art. 182 § 3-10 stosuje się odpowiednio.

§ 2. Państwowa Komisja Wyborcza określa, po porozumieniu odpowiednio z ministrem właściwym do spraw gospodarki morskiej oraz ministrem właściwym do spraw zagranicznych, tryb i termin powołania komisji, o których mowa w § 1.

●Artykuł określa zasady powoływania obwodowych komisji wyborczych na polskich statkach morskich i za granicą. W zależności od miejsca utworzenia obwodowej komisji wyborczej wyboru jej członków dokonuje konsul bądź kapitan statku. Obwody głosowania za granicą tworzy minister spraw zagranicznych w drodze rozporządzenia. Wykaz tych obwodów jest dostępny we wszystkich polskich placówkach konsularnych, delegaturach oraz na stronie internetowej PKW.

●Do wyboru członków obwodowych komisji wyborczych stosuje się odpowiednio przepisy art. 182 par. 3-10 k.w. Szczegółowe zadania, tryb i zasady wyboru członków określają uchwała Państwowej Komisji Wyborczej z 16 maja 2011 r. w sprawie trybu i terminu powoływania obwodowych komisji wyborczych w obwodach głosowania utworzonych za granicą[5] oraz uchwała z 16 maja 2011 r. w sprawie trybu i terminu powoływania obwodowych komisji wyborczych w obwodach głosowania utworzonych na polskich statkach morskich[6].

§ 1. Wygaśnięcie członkostwa w obwodowej komisji wyborczej następuje w przypadku:

1) zrzeczenia się członkostwa;

2) o którym mowa w art. 153 § 2;

3) śmierci członka komisji;

4) utraty prawa wybierania;

5) niespełniania warunku, o którym mowa w art. 182 § 4;

6) odwołania.

§ 2. Wójt odwołuje członka obwodowej komisji wyborczej w przypadku niewykonywania lub nienależytego wykonywania obowiązków przez członka komisji.

§ 3. W wyborach organów jednostek samorządu terytorialnego organem właściwym do odwołania członka obwodowej komisji wyborczej w przypadkach, o których mowa w § 2, jest właściwa terytorialnie komisja wyborcza wyższego stopnia.

§ 4. Uzupełnienie składu obwodowej komisji wyborczej następuje w trybie i na zasadach określonych w przepisach o jej powołaniu. Przepis art. 182 § 10 zdanie drugie stosuje się odpowiednio.

●Komentowany artykuł określa przyczyny wygaśnięcia członkostwa w obwodowej komisji wyborczej. Wymieniony katalog przesłanek ma charakter zamknięty. Innymi słowy wygaśnięcie członkostwa w komisji z innych przyczyn nie jest możliwe.

●Wskazane powody wygaśnięcia członkostwa nie nastręczają trudności interpretacyjnych. W tym miejscu należy jedynie wyjaśnić, że zrzeczenie się członkostwa w obwodowej komisji wyborczej, podobnie jak w pozostałych komisjach wyborczych, następuje na podstawie jednostronnego złożonego osobiście przez członka komisji oświadczenia woli. W praktyce składane oświadczenie może, ale nie musi, zawierać powodów takiej decyzji członka komisji. Niezależnie od tego musi z niego jednoznacznie i w sposób niebudzący wątpliwości wynikać, że członek komisji zrzeka się zajmowanej funkcji.

●Przepis przez odwołanie do art. 153 par. 2 k.w. jednoznacznie przesądza, że wygaśnięcie członkostwa w komisji następuje z dniem podpisania zgody na kandydowanie w wyborach bądź objęcia funkcji pełnomocnika lub męża zaufania.

●Wyborca traci prawo wybieralności, a zarazem możliwość bycia członkiem obwodowej komisji wyborczej wyłącznie na skutek pozbawienia praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądu, pozbawienia praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu oraz ubezwłasnowolnienia prawomocnym orzeczeniem sądu[7]. Członkostwo w komisji wygasa również na skutek skreślenia danej osoby ze stałego rejestru wyborców w danej gminie[8]. Z kolei śmierć członka komisji stwierdza urzędowy akt zgonu sporządzony na podstawie ustawy z 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego[9].

●Odwołanie w przypadku niewykonywania lub nienależytego wykonywania obowiązków członka komisji jest dokonywane na skutek inicjatywy właściwej terytorialnej komisji wyborczej w przypadku wyborów od organów jednostek samorządu terytorialnego, a w pozostałych wyborach na skutek inicjatywy wójta, burmistrza i prezydenta miasta.

●Uchwała w sprawie obwodowych komisji określa również obowiązki wójta, burmistrza lub prezydenta miasta w przypadku wygaśnięcia członkostwa w komisji. W takim przypadku wójt zawiadamia o tym pełnomocników wyborczych. Uzupełnienia składu komisji dokonuje się wyłącznie w przypadku wygaśnięcia członkostwa powodującego zmniejszenie się jej składu poniżej minimalnego dopuszczalnego składu komisji. Wójt dokonuje uzupełnienia składu komisji do siedmiu osób, a dla komisji w obwodzie odrębnym - do pięciu osób. W zależności od terminu, w jakim nastąpiło wygaśnięcie członkostwa w komisji, wójt zawiadamia pełnomocnika wyborczego tego komitetu wyborczego, przez którego dany członek komisji został zgłoszony, o możliwości zgłoszenia nowego kandydata bądź pomija tę czynność. Zawiadomienie jest kierowane do pełnomocnika komitetu, jeżeli wygaśnięcie członkostwa nastąpiło przed upływem sześciu dni do dnia wyborów wójta. W takiej sytuacji pełnomocnik komitetu może w terminie 3 dni od dnia otrzymania zawiadomienia dokonać zgłoszenia nowej osoby. W razie niezgłoszenia kandydata w tym terminie wójt uzupełnia skład komisji spośród wyborców ujętych w stałym rejestrze wyborców danej gminy. Jeżeli natomiast wygaśnięcie członkostwa nastąpiło na sześć dni przed dniem wyborów lub później, wójt nie zawiadamia pełnomocnika wyborczego o możliwości zgłoszenia nowego kandydata i uzupełnia skład komisji spośród wyborców ujętych w stałym rejestrze wyborców gminy, chyba że wraz z zawiadomieniem o przyczynie powodującej wygaśnięcie mandatu wpłynęło zgłoszenie nowej kandydatury od pełnomocnika wyborczego.

●Jak słusznie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, na zarządzenie wójta, burmistrza, prezydenta miasta o odwołaniu członka obwodowej komisji wyborczej przysługuje skarga do sądu administracyjnego, ponieważ jest to akt organu jednostki samorządu terytorialnego, podejmowany w sprawie z zakresu administracji publicznej, inny niż akt prawa miejscowego[10]. W ocenie NSA przy analizie elementów związanych z możliwością wszczęcia postępowania sądowoadministracyjnego należy pamiętać, że sądowoadministracyjnej kontroli podlegać będzie akt, jeżeli ma charakter publicznoprawny. Zdaniem NSA zaprezentowanym w powołanym orzeczeniu odwołanie członka obwodowej komisji wyborczej ma charakter władczy z uwagi na to, że stanowi uprawnienie wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w przedmiocie ustalania składu obwodowych komisji wyborczych. Niezależnie od tego wskazać należy, że organizacja wyborów wchodzi w zakres administracji publicznej, a zarządzenie o odwołaniu nie ma charakteru prywatnego, lecz publiczny.

●W ślad za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy podzielić pogląd, zgodnie z którym niewykonywaniem obowiązków członka komisji, o którym mowa w komentowanym przepisie, jest również nieuczestniczenie w szkoleniu organizowanym przez okręgową komisję wyborczą[11]. Mimo że wyrok został wydany na podstawie nieobowiązujących już przepisów ustawy z 27 września 1990 r. o wyborze prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej[12] oraz rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 28 sierpnia 2000 r. w sprawie powoływania obwodowych komisji wyborczych w wyborach prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej[13], to wnioski z niego płynące pozostają aktualne również na gruncie k.w. W rozpoznawanej przez sąd sprawie jeden z członków obwodowej komisji wyborczej został odwołany z jej składu zarządzeniem właściwego prezydenta miasta. Podstawą odwołania był wniosek przewodniczącego okręgowej komisji wyborczej, z którego wynikało, że członek komisji naruszył obowiązki związane z pracą w obwodowej komisji wyborczej m.in. przez nieuczestniczenie w szkoleniu dla członków komisji, także udział w podjęciu postanowienia o przechowywaniu dokumentów i materiałów wyborczych, w tym kart do głosowania, spisu wyborczego i pieczęci w domu przewodniczącego komisji oraz przez niezastosowanie się do ustaleń i harmonogramu w zakresie sprawdzenia, odbioru, przekazania, przechowywania i transportu do lokalu wyborczego kart do głosowania oraz pozostałych dokumentów wyborczych, jak również kontroli i odbioru lokalu wyborczego. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, nie może budzić wątpliwości pogląd, zgodnie z którym tylko właściwe przygotowanie się członków komisji do przeprowadzenia głosowania w obwodzie umożliwia realizację zadań obwodowej komisji wyborczej. Z kolei by z poszanowaniem prawa przeprowadzić takie głosowanie, wszyscy członkowie obwodowych komisji muszą bezwzględnie zapoznać się z obowiązującymi regulacjami prawnymi w tym zakresie i ich praktycznym zastosowaniem tak, by prawidłowo wypełnić nałożone na taką komisję zadania ustawowe, a służy temu przeprowadzane przed wyborami szkolenie członków komisji wyborczych. Naczelny Sąd Administracyjny trafnie przy tym zauważa, że takie szkolenie nakazane zasadniczo przez Państwową Komisję Wyborczą nie jest wprawdzie uczestniczeniem w posiedzeniu komisji, natomiast jest inną pracą komisji, taką, która generalnie wiąże się z pracami przygotowawczymi do przeprowadzenia głosowania. Konieczność uczestniczenia w zajęciach szkoleniowych pozwala bowiem na uzyskanie przez osoby uprawnione do zasiadania w takiej komisji niezbędnej merytorycznej wiedzy, nieodzownej do należytego wypełniania zadań w ramach właściwej komisji wyborczej.

●Analizując prawa i obowiązki członka obwodowej komisji wyborczej, warto zwrócić uwagę na jeszcze jedno orzeczenie, tym razem Sądu Najwyższego, w którym sąd oceniał możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności karnej członka obwodowej komisji wyborczej za niedopełnienie obowiązków[14]. Jeden z członków obwodowej komisji wyborczej stanął pod prokuratorskim zarzutem, że jako funkcjonariusz publiczny - członek obwodowej komisji wyborczej w związku z odbytymi wyborami samorządowymi nie dopełnił swoich ustawowych obowiązków w ten sposób, że nie podpisał protokołu z wyborów na stanowisko wójta gminy, to jest popełnił przestępstwo z art. 231 par. 1 kodeksu karnego[15]. Rozpoznając kasację wniesioną od wyroku sądu rejonowego umarzającego postępowanie z uwagi na znikomy stopień społecznej szkodliwości, Sąd Najwyższy przypomniał, że kodeks karny formułuje podstawowe kryteria odpowiedzialności karnej. Podlega jej sprawca popełniający czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w chwili jego popełnienia, zawierający przy tym stopień szkodliwości społecznej wyższy od znikomego. Ponadto taki, któremu można przypisać winę. Stwierdzenie braku znamion czynu zabronionego w zachowaniu sprawcy stanowi ujemną przesłankę procesową, obligującą do umorzenia postępowania. A jeżeli nastąpi to po rozpoczęciu przewodu sądowego - do uniewinnienia sprawcy. Przy tym, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, oczywiste jest, że ocena karygodności czynu zabronionego - to jest stopnia jego społecznej szkodliwości - może nastąpić wyłącznie po stwierdzeniu, że zachowanie sprawcy w aspekcie realizacji znamion przedmiotowych i zawinienia stanowi przestępstwo. Jednocześnie nie budzi wątpliwości zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie, że samo przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków nie wypełnia jeszcze znamion przestępstwa z art. 231 par. 1 kodeksu karnego. A to właśnie zarzucono członkowi obwodowej komisji wyborczej (w prokuratorskim opisie czynu zarzuconego wskazano jedynie na niedopełnienie przez niego obowiązków członka obwodowej komisji wyborczej przez niepodpisanie protokołu głosowania)[16]. W tej sytuacji zdaniem Sądu Najwyższego nie było podstaw do rozważania społecznej szkodliwości zachowania oskarżonego, a w konsekwencji należało go uniewinnić.

Do zadań obwodowej komisji wyborczej należy:

1) przeprowadzenie głosowania w obwodzie;

2) czuwanie w dniu wyborów nad przestrzeganiem prawa wyborczego w miejscu i czasie głosowania;

3) ustalenie wyników głosowania w obwodzie i podanie ich do publicznej wiadomości;

4) przesłanie wyników głosowania do właściwej komisji wyborczej.

●Artykuł określa zadania obwodowej komisji wyborczej. Przy ich wykonywaniu komisja powinna stosować się do regulaminu ustalanego na podstawie art. 160 par. 4 k.w. Zgodnie z tym przepisem ustalając regulamin obwodowych komisji wyborczych, Państwowa Komisja Wyborcza określa w nim w szczególności: zasady i tryb pracy, sposób wykonywania zadań oraz sposób sprawowania nadzoru nad przestrzeganiem prawa wyborczego.

●W świetle np. obowiązującego załącznika nr 2 do uchwały Państwowej Komisji Wyborczej z 23 maja 2011 r. w sprawie regulaminów okręgowych i obwodowych komisji wyborczych powołanych do przeprowadzenia wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej[17] pracami obwodowej komisji wyborczej kieruje, zwołuje jej posiedzenia i im przewodniczy przewodniczący komisji. W razie nieobecności przewodniczącego jego obowiązki pełni zastępca przewodniczącego komisji. Niezależnie od tego każda obwodowa komisja wyborcza niezwłocznie po jej powołaniu zbiera się na pierwszym posiedzeniu, które organizuje odpowiednio wójt, burmistrz, prezydent miasta, konsul bądź kapitan statku. Na pierwszym posiedzeniu komisja:

- wybiera ze swego składu przewodniczącego komisji oraz jego zastępcę, w głosowaniu jawnym, chyba że członek komisji zażąda przeprowadzenia głosowania tajnego; w razie równej liczby głosów ponawia się głosowanie;

- omawia swoje zadania i tryb pracy, a także obowiązki i uprawnienia osób wchodzących w jej skład;

- ustala zadania do dnia wyborów, w tym związane z przygotowaniem lokalu wyborczego, odbiorem i zabezpieczeniem kart do głosowania, formularzy protokołów, spisu wyborców, pieczęci komisji, obwieszczeń i innych materiałów.

●Poza tym obowiązkiem obwodowej komisji jest zapoznaje się z wytycznymi i innymi uchwałami oraz wyjaśnieniami Państwowej Komisji Wyborczej dotyczącymi przeprowadzenia głosowania i ustalenia jego wyników. Czynności te stanowią podstawę do sporządzenia planu pracy komisji. Omawiany dokument reguluje również kwestie związane z podejmowaniem decyzji przez komisje obwodowe. Zgodnie z nim komisja podejmuje rozstrzygnięcia w obecności co najmniej połowy swego składu, w tym przewodniczącego lub jego zastępcy. Rozstrzygnięcia te zapadają większością głosów, a przy równej liczbie rozstrzyga głos przewodniczącego. Mogą mieć one formę uchwał, które są podpisywane przez przewodniczącego posiedzenia bądź odrębnych wpisów do protokołu. Wspomniany protokół jest dokumentem sporządzanym na każdym posiedzeniu komisji. Poza podjętymi rozstrzygnięciami zawiera on co najmniej porządek obrad, imiona i nazwiska uczestników posiedzenia oraz dokonane przez komisje ustalenia. Do protokołu dołącza się również podjęte uchwały.

●Niezależnie od tego w świetle powołanego regulaminu obowiązkiem obwodowej komisji wyborczej jest udzielanie informacji o wykonywaniu swoich zadań i udostępnianie dokumentacji członkom Państwowej Komisji Wyborczej, okręgowej komisji wyborczej oraz osobom przez nie upoważnionym. Z kolei obowiązkiem każdego członka komisji jest uczestniczenie w posiedzeniach i innych pracach komisji, w szczególności w przeprowadzeniu głosowania i ustaleniu jego wyników. Przepisy regulaminu nakładają również na obwodowe komisje wyborcze obowiązek współdziałania w wykonywaniu swoich zadań wyborczych odpowiednio z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), konsulem bądź kapitanem statku. Zakres tej współpracy obejmuje w szczególności: przygotowanie i wyposażenie lokalu wyborczego do głosowania; odbiór i zabezpieczenie kart do głosowania, formularzy protokołów, spisu wyborców, pieczęci komisji, obwieszczeń i innych materiałów wyborczych, przekazania protokołów głosowania do okręgowej komisji wyborczej i kopii protokołów wyników głosowania w obwodzie pełnomocnikowi, okręgowej komisji wyborczej, o ile został powołany oraz zapewnienie środków łączności i transportu oraz pomocy niezbędnej do pracy komisji.

●W świetle dotychczasowych wytycznych Państwowej Komisji Wyborczej[18] w dniu wyborów członkowie komisji są obowiązani nosić identyfikatory z imieniem i nazwiskiem oraz funkcją pełnioną w komisji. Niezależnie od tego członkowie komisji nie mogą udzielać wyborcom pomocy w głosowaniu, z wyjątkiem pomocy udzielanej wyborcom niepełnosprawnym w zakresie, o którym mowa w art. 37c par.2 k.w[19].

●Podczas głosowania przewodniczący komisji odpowiada za utrzymanie porządku i spokoju, czuwa nad przestrzeganiem tajności głosowania, przestrzeganiem zakazu prowadzenia w lokalu wyborczym i na terenie budynku, w którym lokal ten się znajduje, w jakiejkolwiek formie agitacji wyborczej i przestrzeganiem właściwego toku czynności podczas głosowania. Ma prawo zażądać opuszczenia lokalu przez osoby naruszające porządek i spokój, a w razie potrzeby zwrócić się do komendanta właściwego miejscowo komisariatu policji o zapewnienie koniecznej pomocy.

●Zgodnie z omawianymi wytycznymi do zadań komisji przed dniem wyborów i niezwłocznie po powołaniu należy odbycie pierwszego posiedzenia, na którym dokonuje się wyboru przewodniczącego komisji i jego zastępcy oraz, po zapoznaniu się z wytycznymi, ustala sposób wykonania swoich zadań. Następnie komisja podaje do publicznej wiadomości, w sposób zwyczajowo przyjęty, informację o swoim składzie z uwzględnieniem pełnionych funkcji. W dniu głosowania informację o składzie komisji wywiesza się w lokalu wyborczym. Jednocześnie w praktyce funkcjonowania komisji wyborczych i nakładanych na nie obowiązków przez Państwową Komisję Wyborczą bezpośrednio przed dniem wyborów, (w przypadku ostatnich wyborów do Parlamentu Europejskiego było to nie później niż na 3 dni przed nimi) przewodniczący komisji zwołuje jej posiedzenie poświęcone organizacji pracy przed dniem głosowania i w dniu wyborów. W czasie tego posiedzenia komisja ustala w szczególności godziny rozpoczęcia pracy w dniu głosowania. Informację o godzinie rozpoczęcia pracy podaje się do publicznej wiadomości przede wszystkim przez jej wywieszenie w budynku, w którym mieści się lokal wyborczy, i w urzędzie gminy (w sposób umożliwiający zapoznanie się z tą informacją, także gdy budynki te są zamknięte). Informacja ta jest przeznaczona dla mężów zaufania i obserwatorów międzynarodowych. Ma to umożliwić im obecność przy wszystkich czynnościach komisji poprzedzających otwarcie lokalu. Komisja współdziała w tym zakresie z wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta).

●W trakcie przygotowywania procesu głosowania obwodowa komisja wyborcza wykonuje również wiele ważnych z punktu widzenia procesu wyborczego obowiązków technicznych. W szczególności zaliczyć można do nich:

- sprawdzenie dostarczonych jej dokumentów oraz pieczęć komisji;

- przeliczenie kart do głosowania;

- ostemplowanie w miejscu na to przeznaczonym — swoją pieczęcią kart do głosowania;

- rozłożenie spisów wyborców oraz karty do głosowania w sposób ułatwiający prowadzenie głosowania;

- sprawdzenie, czy w lokalu wyborczym w widocznym miejscu wywieszone są urzędowe obwieszczenia i informacje, w tym czy są one umieszczone na wysokości umożliwiającej ich odczytanie z wózka inwalidzkiego; w razie stwierdzenia nieprawidłowości w tym zakresie komisja podejmuje niezwłocznie działania dla ich usunięcia;

- sprawdzenie, czy w lokalu wyborczym oraz wewnątrz i na zewnątrz budynku, w którym mieści się lokal, nie znajdują się elementy służące prowadzeniu kampanii wyborczej (plakaty, ulotki, napisy); w razie umieszczenia takich materiałów komisja usuwa je; w przypadku gdyby komisja nie mogła tego uczynić sama, zwraca się o pomoc do wójta (burmistrza, prezydenta miasta); kontrolę w tym zakresie należy przeprowadzać również w toku głosowania;

- sprawdzenie, czy urna jest pusta, następnie jej zamknięcie i opieczętowanie.

W toku samego głosowania obowiązkiem obwodowej komisji jest czuwanie nad właściwym i zgodnym z prawem przebiegiem głosowania, zaś po jego zakończeniu obowiązkiem komisji jest ustalenie wyników głosowania w obwodzie i podanie ich do publicznej wiadomości oraz przesłanie wyników głosowania do właściwej komisji wyborczej.

§ 1. Lokale obwodowych komisji wyborczych dostosowane do potrzeb wyborców niepełnosprawnych zapewnia wójt, z tym że w każdej gminie co najmniej 1/3 lokali obwodowych komisji wyborczych powinna być dostosowana do potrzeb wyborców niepełnosprawnych.

§ 2. Minister właściwy do spraw budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa, po zasięgnięciu opinii ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego oraz Państwowej Komisji Wyborczej, określi, w drodze rozporządzenia, warunki techniczne, jakim powinien odpowiadać lokal obwodowej komisji wyborczej, tak aby został dostosowany do potrzeb wyborców niepełnosprawnych.

●Komentowany przepis nakłada na wójta, burmistrza i prezydenta miasta obowiązek dostosowania minimum 1/3 lokali wyborczych na terenie gminy do potrzeb osób niepełnosprawnych. W pełni przepis ten będzie miał zastosowanie od 1 stycznia 2015 r. Należy bowiem pamiętać, że do końca 2014 r. zgodnie z art. 15a ustawy - przepisy wprowadzające k.w. - co najmniej 1/5 lokali obwodowych komisji wyborczych na terenie każdej gminy powinna być dostosowana do potrzeb wyborców niepełnosprawnych. W świetle definicji wynikającej z art. 5 pkt 11 k.w. wyborca niepełnosprawny to wyborca o ograniczonej sprawności fizycznej, psychicznej, umysłowej lub w zakresie zmysłów, która utrudnia mu wzięcie udziału w wyborach.

●Zgodnie z rozporządzeniem ministra infrastruktury z 29 lipca 2011 r. w sprawie lokali obwodowych komisji wyborczych dostosowanych do potrzeb wyborców niepełnosprawnych[20] lokal, o którym mowa w komentowanym przepisie, powinien znajdować się na parterze budynku bez barier architektonicznych albo wyposażonego w podjazdy lub inne urządzenia umożliwiające samodzielne dotarcie do niego wyborcom niepełnosprawnym. Dodatkowo co najmniej jedne drzwi prowadzące do lokalu powinny umożliwiać dogodne warunki ruchu wyborcom niepełnosprawnym, w szczególności:

- powinny być rozwierane lub rozsuwane,

- mieć szerokość w świetle co najmniej 0,9 m, a gdy są to drzwi dwuskrzydłowe, szerokość skrzydła zasadniczego nie może być mniejsza niż 0,9 m,

- nie mogą mieć progu wyższego niż 5 mm.

Samo rozmieszczenie drzwi umożliwiających dogodne warunki ruchu wyborcom niepełnosprawnym w świetle omawianego rozporządzenia powinno zapewniać wyborcy niepełnosprawnemu możliwość bezpośredniego dotarcia do lokalu, krawędzie stopni schodów znajdujących się w lokalu oraz prowadzących do lokalu powinny zaś wyróżniać się kolorem kontrastującym z kolorem posadzki. Niezależnie od tego lokal dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych powinien umożliwiać dogodne warunki ruchu wyborcom niepełnosprawnym, a w szczególności:

- przezroczyste przegrody, w szczególności drzwi i ściany, powinny być oznaczone na wysokości 0,8-1,2 m oraz 1,4-1,7 m przynajmniej dwoma pasami o szerokości 0,1-0,15 m, o jednolitej barwie, kontrastującej z tłem,

- posadzki powinny mieć nawierzchnię o właściwościach przeciwpoślizgowych,

- droga prowadząca od drzwi wejściowych do miejsca głosowania powinna być możliwie najkrótsza oraz wolna od przeszkód,

- w miejscu zapewniającym tajność głosowania należy zapewnić dodatkowe, obok górnego, oświetlenie skierowane bezpośrednio na miejsce, w którym będzie wypełniana karta do głosowania.

Poza wymaganiami technicznymi i architektonicznymi związanymi z lokalem wyborczym omawiane rozporządzenie określa również wymagania związane z samym miejscem głosowania. I tak w lokalu należy wyznaczyć co najmniej jedno miejsce zapewniające tajność głosowania wyborcom niepełnosprawnym. Miejsce to powinno mieć co najmniej 1,2 m szerokości i 1,2 m głębokości oraz umożliwiać pisanie na dwóch wysokościach: 0,8 i 1,1 m. Sama urna wyborcza z kolei powinna mieć nie więcej niż 1 m wysokości. Jednocześnie przejście pomiędzy miejscem wydania karty do głosowania i miejscem zapewniającym tajność głosowania a urną powinno mieć szerokość co najmniej 1,5 m, zaś urzędowe obwieszczenia oraz informacje o sposobie głosowania powinny być umieszczone w miejscu dostępnym dla wyborców poruszających się na wózkach inwalidzkich, na wysokości 0,9 m mierzonej od posadzki do dolnej części arkusza obwieszczenia lub informacji.

Rozdział 8. Krajowe Biuro Wyborcze

§ 1. Krajowe Biuro Wyborcze zapewnia obsługę Państwowej Komisji Wyborczej, komisarzy wyborczych oraz innych organów wyborczych w zakresie określonym w kodeksie oraz innych ustawach.

§ 2. Do zadań Krajowego Biura Wyborczego należy zapewnienie warunków organizacyjno-administracyjnych, finansowych i technicznych, związanych z organizacją i przeprowadzaniem wyborów i referendów w zakresie określonym w kodeksie oraz innych ustawach.

§ 3. Krajowe Biuro Wyborcze wykonuje również inne zadania wynikające z kodeksu oraz innych ustaw.

●Organy wyborcze, zwłaszcza te o stałym charakterze, nie mogłyby funkcjonować bez wsparcia aparatu pomocniczego, zapewniającego ich obsługę. Aparat taki stanowi obecnie stały urząd wyborczy o nazwie Krajowe Biuro Wyborcze. Urząd ten działa na podstawie przepisów k.w. oraz statutu nadanego mu przez PKW, której podlega[21].

§ 1. Pracą Krajowego Biura Wyborczego kieruje Szef Krajowego Biura Wyborczego.

§ 2. Szef Krajowego Biura Wyborczego jest kierownikiem urzędu w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953, z późn. zm.).

§ 3. Jednostkami organizacyjnymi Krajowego Biura Wyborczego są:

1) zespoły;

2) delegatury.

§ 4. Organizację Krajowego Biura Wyborczego oraz zakres działania i właściwość terytorialną jednostek organizacyjnych Krajowego Biura Wyborczego określa statut nadany przez Państwową Komisję Wyborczą na wniosek Szefa Krajowego Biura Wyborczego. Statut Krajowego Biura Wyborczego ogłasza się w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski".

§ 5. Szef i pracownicy Krajowego Biura Wyborczego nie mogą należeć do partii politycznych ani prowadzić działalności politycznej.

§ 6. Szef Krajowego Biura Wyborczego na podstawie statutu określi, w drodze zarządzenia, szczegółową organizację wewnętrzną jednostek organizacyjnych Krajowego Biura Wyborczego oraz ich właściwość rzeczową.

●Zakaz przynależności do partii politycznych i zakaz prowadzenia działalności politycznej dotyczący szefa i pracowników KBW ma zagwarantować neutralność polityczną KBW. Z kolei, zgodnie z ustawą o urzędnikach państwowych, urzędnik jest obowiązany chronić interesy państwa oraz prawa i słuszne interesy obywateli, przestrzegać Konstytucji RP i innych przepisów prawa, strzec autorytetu Rzeczypospolitej Polskiej oraz dążyć do pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, racjonalnie gospodarować środkami publicznymi, rzetelnie i bezstronnie, sprawnie i terminowo wykonywać powierzone zadania, dochowywać tajemnicy związanej z wykonywaniem obowiązków, rozwijać własną wiedzę zawodową, godnie zachowywać się w pracy oraz poza nią. Urzędników obowiązują standardowe zasady dotyczące postępowania oraz konfliktów interesów, jednak nie są one związane w ścisły sposób z charakterem pracy w administracji wyborczej. Np. urzędnik państwowy nie może podejmować dodatkowego zatrudnienia bez uzyskania uprzedniej zgody kierownika urzędu, w którym jest zatrudniony, nie może wykonywać zajęć, które pozostawałyby w sprzeczności z jego obowiązkami albo mogłyby wywołać podejrzenie o stronniczość lub interesowność. W przypadkach naruszenia obowiązków pracownika urzędnicy ponoszą odpowiedzialność porządkową lub dyscyplinarną. Podpisując umowę o pracę w KBW, urzędnicy muszą podpisać również klauzulę, że zapoznali się z przepisami ustaw wyborczych, które zabraniają im prowadzenia działalności politycznej[22].

●PKW nadała statut KBW uchwałą z 14 marca 2011 r.[23].

§ 1. Krajowe Biuro Wyborcze współdziała z właściwymi organami administracji rządowej oraz jednostkami samorządu terytorialnego w celu realizacji zadań związanych z organizacją i przeprowadzaniem wyborów oraz referendów.

§ 2. Minister właściwy do spraw administracji publicznej, po zasięgnięciu opinii Szefa Krajowego Biura Wyborczego, określi, w drodze rozporządzenia, zasady współdziałania terenowych organów administracji rządowej z Krajowym Biurem Wyborczym w zakresie, o którym mowa w par.1, biorąc pod uwagę potrzeby zapewnienia sprawnej organizacji wyborów i referendów.

§ 3. Zasady współdziałania organów jednostek samorządu terytorialnego z Krajowym Biurem Wyborczym określają przepisy art. 181 i art. 156 par.1, 2 i 4.

●Współdziałanie KBW z organami administracji rządowej i organami jednostek samorządu terytorialnego dokonuje się w zakresie właściwego przygotowania i przeprowadzenia wyborów i referendum oraz referendów lokalnych. Także w zakresie spraw związanych z wygaśnięciem mandatów w organach wybieralnych, spraw dotyczących zmian w podziale terytorialnym i związanych z tym skutkami w zakresie problematyki wyborczej[24].

●Zasady współdziałania organów administracji rządowej z KBW reguluje rozporządzenie MSWiA z 22 lipca 2011 r.

●W zakresie zapewnienia warunków zgodnej z prawem realizacji zadań związanych z organizacją i przeprowadzaniem wyborów oraz referendów KWB współdziała z wojewodą. KBW reprezentuje na obszarze województwa lub jego części dyrektor właściwej miejscowo delegatury[25].

●Wojewoda, po otrzymaniu w ramach sprawowanego nadzoru nad zgodnością z prawem uchwał organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego, przekazuje dyrektorowi delegatury uchwały dotyczące wygaśnięcia mandatu wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz mandatu radnego, a także innych spraw związanych z wyborami i referendami lokalnymi dotyczącymi odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego. Dyrektor delegatury w ciągu siedmiu dni od daty otrzymania uchwały może przedstawić do niej swoje stanowisko. Wojewoda przekazuje dyrektorowi delegatury, w terminie siedmiu dni od dnia:

1) wydania rozstrzygnięcia nadzorczego o stwierdzeniu nieważności uchwały,

2) wstrzymania wykonania uchwały w trakcie postępowania zmierzającego do stwierdzenia jej nieważności,

3) doręczenia prawomocnego wyroku sądu administracyjnego uchylającego rozstrzygnięcie, o którym mowa w pkt 1, odpowiednio rozstrzygnięcie nadzorcze, postanowienie o wstrzymaniu wykonania uchwały albo prawomocny wyrok sądu administracyjnego.

Wojewoda przekazuje dyrektorowi delegatury, w terminie siedmiu dni od dnia wydania, wezwanie skierowane do organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego do podjęcia uchwały stwierdzającej wygaśnięcie mandatu wójta (burmistrza, prezydenta miasta) lub mandatu radnego i wydania zarządzenia zastępczego[26].

●Dyrektor delegatury może zgłaszać wojewodzie postulaty i uwagi, dotyczące wykonywania przez organy gminy zadań zleconych na podstawie przepisów prawa wyborczego i przepisów o referendum, dotyczących w szczególności ewidencji ludności i prowadzenia rejestru wyborców, sporządzania spisu wyborców, zapewnienia obsługi i odpowiednich warunków pracy gminnym i obwodowym komisjom wyborczym oraz komisjom do spraw referendum, oraz podejmuje działania mające na celu usunięcie uchybień w tym zakresie. W celu zapewnienia prawidłowego wykonywania przez wójtów, burmistrzów (prezydentów miast) zadań dotyczących ewidencji ludności i prowadzenia rejestru wyborców oraz zadań wyborczych i referendalnych przez organy wykonawcze samorządu powiatowego i samorządu województwa wojewoda i dyrektor delegatury mogą:

1) powołać wspólne zespoły kontrolne;

2) opracować wspólne wnioski i zalecenia pokontrolne[27].

●W okresie wzmożonych prac wyborczych na umotywowany wniosek dyrektora delegatury dyrektor generalny urzędu wojewódzkiego, w miarę możliwości organizacyjnych wyraża zgodę na wykonywanie przez pracowników urzędu wojewódzkiego zajęć zarobkowych przy realizowaniu zadań wyborczych[28].

●Udostępnianie przez wojewodę pomieszczeń biurowych delegaturze odbywa się na zasadach określonych w umowie cywilnoprawnej. Delegatura, na podstawie zawartej umowy, partycypuje w kosztach utrzymania ww. pomieszczeń na zasadzie refinansowania poniesionych kosztów, w szczególności: energii elektrycznej, cieplnej, dostawy ciepłej i zimnej wody oraz kanalizacji, a według umownej stawki - w kosztach utrzymania czystości pomieszczeń i ochrony przeciwpożarowej. W przypadku konieczności przeniesienia siedziby delegatury wojewoda zapewnia lokal zamienny, w którym warunki pracy i obsługi organów wyborczych będą zbliżone do panujących w dotychczasowej siedzibie. O zamiarze zmiany siedziby delegatury wojewoda informuje szefa KBW, wskazując proponowany lokal. Przeniesienie siedziby nie może nastąpić w okresie sześciu miesięcy przed upływem kadencji organów, do których w danym roku mają być przeprowadzone wybory, oraz w okresie od zarządzenia referendum ogólnokrajowego do rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy o ważności referendum. Delegatura może korzystać z sal konferencyjnych, urządzeń socjalnych i technicznych urzędów wojewódzkich na zasadach określonych w umowie zawartej pomiędzy dyrektorem generalnym urzędu wojewódzkiego a dyrektorem delegatury[29].

●Wojewoda zapewnia niezwłocznie publikowanie obwieszczeń komisarza wyborczego, protokołów wyników referendum lokalnego i innych decyzji podlegających ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym, które mają wpływ na bieg terminów wynikających z przepisów prawa wyborczego i przepisów o referendum[30].

●Dyrektor delegatury niezwłocznie przekazuje wojewodzie uchwały i wytyczne PKW, a także uchwały i postanowienia organów wyborczych oraz referendalnych, z obszaru właściwości delegatury, wydane w sprawach dotyczących wykonywania zadań przez organy jednostek samorządu terytorialnego[31].

§ 1. Szef Krajowego Biura Wyborczego jest organem wykonawczym Państwowej Komisji Wyborczej.

§ 2. Szef Krajowego Biura Wyborczego jest powoływany i odwoływany przez Państwową Komisję Wyborczą na wniosek jej przewodniczącego.

§ 3. Do Szefa Krajowego Biura Wyborczego stosuje się przepisy dotyczące osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe. Wynagrodzenie Szefa Krajowego Biura Wyborczego odpowiada wysokości wynagrodzenia sekretarza stanu.

●Powołanie i odwołanie szefa KBW (sekretarza PKW) następuje na wniosek przewodniczącego PKW, w głosowaniu jawnym. W razie równej liczby głosów ponawia się głosowania[32]. PKW nie musi zgodzić się wprawdzie na kandydata wskazanego przez przewodniczącego PKW, ale sama nie może powołać własnego. Odmowa powołania osoby zaproponowanej przez przewodniczącego PKW wcale nie zmusza go do poszukiwania innej kandydatury i może on do skutku ponawiać tę samą propozycję, aż PKW, nie chcąc dopuścić do paraliżu działania komisji i KBW, w końcu ją zaakceptuje[33].

●Działalność szefa KBW polega na wykonywaniu zadań określonych ustawowo oraz wykonywaniu zadań zleconych przez PKW[34].

§ 1. Szef Krajowego Biura Wyborczego dysponuje wyodrębnionymi w budżecie państwa w części dotyczącej Krajowego Biura Wyborczego środkami finansowymi.

§ 2. Ze środków finansowych, o których mowa w par. 1, są pokrywane wydatki związane z bieżącą działalnością Państwowej Komisji Wyborczej i innych stałych organów wyborczych oraz Krajowego Biura Wyborczego, a także dotacje na stałe zadania związane z organizacją i przeprowadzaniem wyborów oraz referendów, zlecone jednostkom samorządu terytorialnego.

§ 3. Szef Krajowego Biura Wyborczego dysponuje, w zakresie określonym ustawami, środkami finansowymi rezerwy celowej budżetu państwa przeznaczonej na wydatki związane z organizacją i przeprowadzaniem wyborów oraz referendów.

§ 4. Dotacje dla jednostek samorządu terytorialnego na wykonywanie zadań związanych z organizacją i przeprowadzaniem wyborów oraz referendów przekazywane są tym jednostkom przez Szefa Krajowego Biura Wyborczego lub działających z jego upoważnienia dyrektorów jednostek organizacyjnych Biura.

●Ze środków finansowych będących w dyspozycji szefa KBW pokrywane są wydatki wskazane w art. 191 par. 2 i 3 k.w. Środki te, umieszczone w odpowiedniej kwocie w rezerwie celowej budżetu państwa, uruchamiane są każdorazowo na wniosek szefa KBW[35].

●Projekt dotyczący środków finansowych wyodrębnionych w budżecie państwa w części dotyczącej KBW przygotowuje do budżetu państwa KBW. Projekt ten obejmuje bieżącą działalność PKW i KBW oraz środki na przeprowadzanie wyborów. Zgodnie z u.f.p. jest to przyjmowane do projektu budżetu i podlega tylko ocenie Sejmu[36].

D

Dział VII. Wybory do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego

Rozdział 1. Zasady ogólne

Wybory do rad są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym.

●Zasady prawa wyborczego wyrażają podstawowe wartości wyznawane w prawie wyborczym. Charakteryzują mechanizmy wyłaniania władzy przedstawicielskiej, a więc świadczą o stopniu demokratyzacji ustroju państwa. Z tego względu określenie zasad prawa wyborczego zwykle należy do materii konstytucyjnej. W odniesieniu do wyborów samorządowych art. 169 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że wybory do organów stanowiących są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Art. 369 k.w. zawiera więc powtórzenie treści art. 169 ust. 2 Konstytucji RP[37].

●Zwyczajowo katalog prawa wyborczego w systemach demokratycznych zawiera następujące zasady:

1) powszechności - w przeciwieństwie do ograniczeń tworzonych przez różnego rodzaju cenzusy;

2) równości - w przeciwieństwie do jakiegokolwiek uprzywilejowania jednych kosztem drugich;

3) bezpośredniości - w przeciwieństwie do pośredniości wyborów, gdzie wyborcy wybierają elektorów, ci zaś decydują o obsadzie organu przedstawicielskiego;

4) tajności głosowania - w przeciwieństwie do wyborów jawnych, dających możliwość zapoznania się z treścią oddanego przez wyborcę głosu;

5) wolności - w przeciwieństwie do przymusowości uczestniczenia w wyborach. Wymienione zasady są uzupełniane przez reguły odnoszące się do podziału mandatów. W klasycznej wersji można wyróżnić wybory większościowe i wybory proporcjonalne[38].

●Art 369 k.w. określa, że wybory do rad i sejmików są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Ponadto k.w. uściśla: w art. 415 i 416, że w wyborach do rady w gminie niebędącej miastem na prawach powiatu wybory są większościowe, zaś w miastach na prawach powiatu - proporcjonalne. Artykuł 450 k.w. stanowi, że wybory do rady powiatu są proporcjonalne. Dotyczy to też wyborów do sejmiku województwa (art. 459 par. 1 k.w.). Artykuł 471 k.w. zastrzega natomiast, że wójt wybierany jest w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym, a art. 473 k.w. precyzuje, że wybory są większościowe w systemie większości bezwzględnej. Według art. 2 ust. 2 k.w. w wyborach głosować można tylko raz[39].

●Zasada powszechności określa krąg osób, którym przysługują uprawnienia wyborcze. W sensie pozytywnym czynne i bierne prawo wyborcze jest gwarantowane każdemu wyborcy. Natomiast w sensie negatywnym zasada powszechności wprowadza zakaz pozbawiania lub ograniczania tego prawa. Znaczenie tej zasady podkreśla to, że rozstrzyga ona, kto jest podmiotem praw wyborczych oraz komu te prawa są przynależne. Na podstawie takiego rozstrzygnięcia można dopiero sprecyzować, na jakich zasadach wyborcy korzystają z tych praw, a także w jakim stopniu oraz w jakiej formie przejawia się wpływ wyborców na skład organów powoływanych przez nich w drodze wyborów. W polskim prawie, podobnie jak w większości innych systemów prawnych, nie wprowadzono obowiązku uczestnictwa w wyborach i głosowania. Można zatem stwierdzić, że uczestnictwo w wyborach jest jedynie uprawnieniem wyborcy[40].

●Krąg wyborców uprawnionych do udziału w wyborach może zostać ograniczony przez cenzusy wyborcze. Termin "cenzus" (z łac. census - ocena, spis) można określić jako kwalifikacje obywatela ze względu na wiek, wykształcenie, majątek itp., stanowiące warunek korzystania z odpowiednich uprawnień lub przywilejów (np. z zakresu prawa wyborczego, służby wojskowej itp.). Uznaje się, że im szerzej jest określana powszechność prawa wyborczego, tym większy jest zanik cenzusów wyborczych[41]. Jednym z nich jest cenzus obywatelstwa. Obywatele UE niebędący obywatelami polskimi mają prawo wybierania jedynie w wyborach do rad gmin. Nie mają natomiast takiego prawa w wyborach do rady powiatu i sejmiku województwa. Ponieważ prawo do udziału w wyborach wójta w danej gminie ma osoba posiadająca prawo wybierania do rady tej gminy, to chodzi tu też o obywateli UE niebędących obywatelami polskimi. Dotyczą ich wymogi odnoszące się do obywateli polskich. Kolejny cenzus dotyczy wieku. Udział w wyborach może wziąć osoba, która najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat. Oznacza to osiągnięcie pełnoletności cywilnej. Poza cenzusem obywatelstwa i wieku k.w. przewiduje jeszcze wymóg stałego zamieszkiwania na obszarze gminy (powiatu lub województwa), w której obywatel będzie głosował (tzw. domicyl). Przy ustalaniu stałego zamieszkania dla potrzeb ustawy stosuje się art. 25 kodeksu cywilnego. Posługiwanie się cenzusem domicylu w wyborach samorządowych, w kontekście posiadania czynnego prawa wyborczego, w pełni oddaje charakter tych wyborów, w których mieszkańcy danego terytorium (danej jednostki) wybierają swoje organy stanowiące, a w gminie organ wykonawczy. Przynależność do wspólnoty samorządowej powstaje z mocy prawa z chwilą zamieszkania na terenie określonej jednostki samorządu terytorialnego bez względu na dopełnienie obowiązku meldunkowego. Instytucja zameldowania ma bowiem charakter wyłącznie ewidencyjno-porządkowy. Nie można utożsamiać miejsca zamieszkania z miejscem zameldowania na pobyt stały, gdyż z czynnością zameldowania nie wiąże się nabycie jakichkolwiek praw bądź obowiązków[42].

●Z zasadą powszechności nie koliduje wyłączenie praw wyborczych dwóch kategorii osób:

a) pozbawionych praw publicznych (w czym zawiera się m.in. utrata czynnego i biernego prawa wyborczego) prawomocnym orzeczeniem sądu lub praw wyborczych orzeczeniem Trybunału Stanu;

b) ubezwłasnowolnionych prawomocnym orzeczeniem sądu[43].

●Z zasadą powszechności nie koliduje również pozbawienie biernego prawa wyborczego określonych kategorii osób[44]. W 2009 r. dokonano nowelizacji Konstytucji RP[45], w wyniku czego art. 99 ust. 3 uzyskał brzmienie "wybraną do Sejmu lub do Senatu nie może być osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego". Zakaz ten dotyczy również wyborów prezydenta RP, ponieważ kandydat musi się legitymować pełnym prawem wyborczym do Sejmu. Kodeks wyborczy w art. 11 par. 2 rozszerzył zakaz konstytucyjny także na wybory do rad i sejmików, wybory wójta i wybory do Parlamentu Europejskiego. Nie ma prawa wybieralności w wyborach osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe, a także osoba, wobec której wydano prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności, na podstawie art. 21a ust. 2a u.i.o. Obojętne jest przy tym, czy wykonanie kary pozbawienia wolności zostało przez sąd warunkowo zawieszone. Tym samym omawiane ograniczenie nie odnosi się do osób: skazanych wyrokiem nieprawomocnym przez sąd pierwszej instancji, skazanych prawomocnym wyrokiem na karę ograniczenia wolności lub grzywnę lub gdy sąd odstąpił od wymierzenia kary, skazanych prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo nieumyślne, skazanych prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia prywatnego lub co do których warunkowo umorzono postępowanie[46]. Konsekwentnie do powyższych regulacji wskazano w art. 11 par. 3 k.w., że prawa wybieralności nie ma obywatel Unii Europejskiej niebędący obywatelem polskim, pozbawiony prawa wybieralności w państwie członkowskim Unii Europejskiej, którego jest obywatelem[47].

●Zasada równości praw wyborczych stanowi rozwinięcie konstytucyjnej zasady równego traktowania. Zgodnie z art. 32 Konstytucji RP wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne (ust. 1) i nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny (ust. 2). W prawie wyborczym o równości można mówić w dwóch aspektach: formalnym i materialnym[48]. Równość w znaczeniu formalnym oznacza przyznanie każdemu wyborcy do określonego organu jednakowej liczby głosów oraz umożliwienie uczestnictwa w wyborach na takich samych zasadach. Z tą regułą wiążą się również wymogi, jakim powinni odpowiadać wszyscy kandydaci (np. zebranie określonej liczby podpisów wymaganych do rejestracji kandydata, zasady prowadzenia kampanii wyborczej itp.). Kandydaci powinni być także równi w swoich prawach. Powinno się to realizować poprzez zagwarantowanie im równego dostępu do mediów, w tym także do publicznego radia i telewizji. Równość formalna wynika z art. 3 k.w. Równość w znaczeniu materialnym oznacza, że siła (znaczenie) głosu każdego wyborcy powinna być równa (jednakowa). W wyborach samorządowych wyraża się ona w przyjęciu określonego kształtu i rozmiaru okręgu wyborczego oraz liczby mandatów przypadających na ten okręg. Wybory równe powinny odbywać się poprzez zastosowanie jednolitej normy przedstawicielstwa, według której ustala się liczbę przedstawicieli wybieranych w poszczególnych okręgach wyborczych. Istotny wpływ mają również zasady ustalania wyników wyborów[49]. Równości w ujęciu materialnym zabezpiecza art. 373 par. 2 k.w., wskazujący, że ustalenie liczby radnych dla każdej rady (sejmiku) następuje na podstawie liczby mieszkańców zamieszkałych na obszarze działania danej rady (sejmiku), ujętych w stałym rejestrze wyborców na koniec roku poprzedzającego rok, w którym wybory mają być przeprowadzone. W gminach, które nie są miastami na prawach powiatu, okręgi wyborcze są jednomandatowe i obejmują część obszaru gminy. Dla wyboru rady w mieście na prawach powiatu tworzy się okręgi wyborcze, w których wybiera się od 5 do 10 radnych. Okręgiem wyborczym do rady powiatu jest gmina, przy czym k.w. przewiduje od tej zasady wyjątki. W okręgu wybiera się od 3 do 10 radnych. W wyborach do sejmiku województwa okręgiem wyborczym jest powiat lub jego część. W okręgu wybiera się od 5 do 15 radnych. Aspekt równości materialnej zabezpieczają także art. 419, art. 454 par. 3 i art. 463 par. 1 k.w., które zastrzegają, aby podział na okręgi wyborcze był ustalany według jednolitej normy przedstawicielstwa[50].

●Zasada bezpośredniości polega na tym, że wyborcy w drodze głosowania sami bezpośrednio decydują o składzie danego organu przedstawicielskiego. Przeciwieństwem bezpośredniości jest zasada pośredniości, która może być realizowana w rozmaity sposób. Najczęściej wyborcy wybierają jedynie elektorów, ci zaś następnie dokonują wyboru członków danego organu przedstawicielskiego. Zasada bezpośredniości składa się z dwóch elementów: głosowania osobistego oraz głosowania imiennego. Wymóg głosowania osobistego jest podyktowany ściśle osobistym charakterem praw politycznych (w tym prawa wyborczego). W k.w. znalazły się regulacje dotyczące głosowania przez pełnomocnika (art. 54-61), zaś Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 20 lipca 2011 r. (sygn. akt K 9/11, Dz.U. nr 149, poz. 889) nie stwierdził niezgodności zaskarżonych przepisów z Konstytucją RP. Trybunał wskazał, że to wyborca decyduje, na kogo odda swój głos, pełnomocnik jedynie spełnia wolę wyborcy.

●Głosowanie imienne polega na tym, że na karcie do głosowania w okręgach wielomandatowych są wyszczególnione nazwiska wszystkich kandydatów z danej listy, zaś wyborca głosuje zarówno na listę jako całość (co jest bardzo istotne w przypadku występowania progów wyborczych), jak i przede wszystkim na określonych kandydatów z danej listy, wskazując w ten sposób swoją preferencję wyborczą. W wyborach na urząd wójta oraz wyborach do rad w gminach niebędących miastami na prawach powiatu zasada bezpośredniości jest realizowana w sposób bardzo ścisły. Wyborca oddaje głos na jednego z kandydatów przez postawienie z prawej strony jego nazwiska znaku "X". Nie ma więc żadnego pośrednictwa w wyrażaniu woli przez wyborcę, jest tylko relacja bezpośrednia: wyborca - kandydat. Z kolei w wyborach do rad w gminach będących miastami na prawach powiatu oraz wyborach do rad powiatów i sejmików województw wyborca głosuje tylko na jedną, określoną listę kandydatów, wskazując na tej liście kandydata, któremu oddaje pierwszeństwo do uzyskania mandatu[51].

●W dobie rozwoju komunikacji elektronicznej kwestia zagwarantowania możliwości osobistego i swobodnego głosowania przez wyborcę staje się coraz bardziej istotna. Chodzi tu o zdalne głosowanie elektroniczne, w którym głos jest oddawany przez urządzenie usytuowane poza lokalem wyborczym, a więc za pośrednictwem internetu, telefonu stacjonarnego albo komórkowego. W wykorzystaniu tych sposobów głosowania, alternatywnych dla głosowania w lokalu wyborczym, upatruje się możliwości ułatwienia udziału w wyborach i zwiększenia frekwencji wyborczej, szczególnie młodych wyborców. Zasadniczym problemem nie jest jednak dostępność takich środków porozumiewania się, lecz stworzenie odpowiednich zabezpieczeń technicznych pozwalających zidentyfikować osobę wyborcy. Trzeba zauważyć, że głosowanie elektroniczne rodzi w tym zakresie podobne problemy, jak bardziej tradycyjne głosowanie za pośrednictwem poczty - w Polsce niestosowane, lecz w innych krajach dopuszczalne[52].

●Zasada tajności jako zasada wyborcza odnosi się tylko do jednej z faz procesu wyborczego, tzn. do głosowania. Nie można jej rozciągać na inne etapy procesu wyborczego, na przykład takie jak udzielanie poparcia do list (kandydatów), zgłaszanie list (kandydatów), udział w wyborach, ustalanie wyników wyborów, ustalanie podziału mandatów itp. Etapy te są jak najbardziej jawne. Zasada tajności jest uważana za jedną z niezbędnych gwarancji nieskrępowanego wyrażania indywidualnych preferencji wyborczych. Wiążą się z tym określone obowiązki nałożone przez ustawodawcę na organy odpowiedzialne za przygotowanie i przeprowadzenie wyborów. Jeżeli chodzi o wyborcę to on sam decyduje, czy chce z niej skorzystać. Należy podkreślić, że zasada ta w swoim założeniu ma ochronić wyborcę przed powzięciem przez kogokolwiek wiadomości, w jaki sposób głosował. Ma zatem umożliwić wyborcy dokonanie swobodnej i bezpiecznej decyzji wyborczej. Ma ona sens tylko wtedy, gdy służy zagwarantowaniu wolnych wyborów. Wyborca uzyskuje pewność, że w związku z treścią oddanego głosu nie wystąpią w stosunku do niego żadne pozytywne czy negatywne konsekwencje. Zasada tajności nie wiąże jednak samego wyborcy, który wedle swojej woli może ujawnić treść swojego głosu, np. dla sondażu wyborczego. Problematyczne wydaje się natomiast niezastosowanie się przez wyborcę do ustawowo określonych zasad oddawania głosu. Nieudanie się do pomieszczenia zapewniającego tajność głosowania oraz wrzucenie karty do urny w inny sposób niż określony w ustawie nie jest jeszcze wystarczającą przesłanką do uznania głosu za nieważny. Natomiast możliwe jest w takiej sytuacji wniesienie protestu wyborczego, którego przesłanką będzie naruszenie k.w. w zakresie głosowania. Uznanie takiego protestu przez sąd okręgowy wymaga jednak udowodnienia, że sposób, w jaki oddano głos, mógł mieć wpływ (lub miał wpływ) na wynik wyborów. Takiego rodzaju zachowania mógłyby mieć miejsce w przypadku afiszowania się przez wyborcę z treścią oddanego głosu w lokalu wyborczym (lub na terenie budynku, w którym znajduje się lokal wyborczy), że byłoby to w istocie agitacją wyborczą. Agitacja taka jest bowiem ustawowo zakazana. Na przestrzeganie zasady tajności głosowania istotny wpływ ma instytucja mężów zaufania (obserwatorów). Są to osoby działające na podstawie upoważnienia udzielonego przez pełnomocnika komitetu wyborczego lub samego kandydata, które posiadają uprawnienie do obserwowania czynności wyborczych oraz obliczania głosów. Ich funkcja kontrolna jest rozciągnięta również na prawo zgłaszania zarzutów do protokołu głosowania. Wywołuje to określony skutek w postaci obłożenia obwodowych komisji wyborczych obowiązkiem dołączenia do protokołu głosowania wyjaśnień dotyczących zarzutów wniesionych przez mężów zaufania. Wyłączenie zasady tajności głosowania jest dopuszczalne jedynie w sytuacjach wyjątkowych, koniecznych dla realizacji prawa wyborczego przez wyborcę (np. zwrócenie się osoby niepełnosprawnej do osoby trzeciej z prośbą o pomoc przy akcie głosowania)[53].

●Ustawowo zasada tajności została sprecyzowana w k.w., który wprowadził słuszny nakaz, aby wyborca po otrzymaniu karty do głosowania udał się do miejsca zapewniającego tajność głosowania, znajdującego się w lokalu wyborczym. Karta do głosowania ma zostać wrzucona w taki sposób, aby strona zadrukowana nie była widoczna (art. 52 k.w.). Nad zapewnieniem tajności głosowania ma obowiązek czuwać przewodniczący obwodowej komisji wyborczej (art. 49 par. 1 k.w.). Należy podkreślić, że dla zasady tajności głosowania istotne znaczenie mają również regulacje odnoszące się do warunków gromadzenia i przechowywania kart do głosowania. Są one szczegółowo określone w k.w. Zasada tajności głosowania jest również chroniona przez przepisy kodeksu karnego, zawarte w rozdziale XXVI. Przestępstwa przeciwko wyborom i referendum. W art. 251 kodeksu karnego ustawodawca zastrzegł, że każdy, kto naruszając przepisy o tajności głosowania, wbrew woli głosującego, zapoznaje się z treścią jego głosu, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat dwóch[54].

●Pośród przymiotników wyborczych pominięta została zasada proporcjonalności. Oznacza to, że ustawodawca uwzględnił, iż wybory te mogą odbywać się zarówno w trybie wyborów proporcjonalnych, jak i większościowych[55].

●Konstytucja RP nie ustanawia w wyborach do organów stanowiących samorządu terytorialnego zasady proporcjonalności. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 3 listopada 2006 r. (sygn. akt K 31/06, OTK-A 2006/10/147) stwierdził, że ustawodawca ma swobodę w określeniu, na jakiej zasadzie oparty będzie rozdział mandatów, czy będzie to zasada proporcjonalności, zasada większości czy system mieszany[56].

●Po zakończeniu aktu głosowania ustalane są wyniki wyborów. Są one dokonywane poprzez określoną formułę wyborczą, a więc zastosowanie systemu proporcjonalnego, większościowego lub mieszanego. System proporcjonalny występuje w wyborach do rad w gminach będących miastami na prawach powiatu, a także w wyborach do rad powiatów i sejmików województw. Podstawową ideą systemu proporcjonalnego jest taki podział miejsc w ciele przedstawicielskim, który dokładnie odpowiadałby poparciu, jakie poszczególne komitety wyborcze uzyskają od społeczeństwa. Ponieważ kryteria tej proporcjonalności są bardzo zróżnicowane, można uznać, że istnieje wiele rodzajów systemów proporcjonalnych. System proporcjonalny (w odróżnieniu od systemów większościowych) znajduje zastosowanie jedynie w wielomandatowych okręgach wyborczych. Oznacza to, że na podstawie tego systemu można dokonywać wyboru jedynie organów kolegialnych. W wyborach proporcjonalnych elektorat głosuje przede wszystkim na listy wyborcze tworzone przez partie i ugrupowania polityczne, co stanowi główne kryterium klasyfikacji tych systemów wyborczych. Do zasadniczych zalet stosowania systemów proporcjonalnych należy zaliczyć:

- zapobieżenie zbyt dużym deformacjom wyników wyborów, jak ma to miejsce w systemie większościowym;

- zapewnienie odzwierciedlenia w organach przedstawicielskich aktualnego układu sił politycznych w społeczeństwie, co stwarza możliwość reprezentowania różnorodnych poglądów i interesów;

- umożliwienie przedstawicielowi i jego ugrupowaniu (partii) lepszego rozpoznawania potrzeb i interesów całego społeczeństwa, a nie tylko wyborców z jednego okręgu;

- konieczność powstawania rządów koalicyjnych, posiadających większą podatność na potrzeby i postulaty różnych sił politycznych związane z przekształcaniem się sytuacji gospodarczej, politycznej i społecznej[57].

●Przyjęcie ordynacji proporcjonalnej pociąga za sobą konieczność wyboru określonej metody rozdziału mandatów, czyli matematycznie określonego sposobu przekładania liczby otrzymanych głosów na liczbę otrzymanych mandatów. Do najczęściej występujących należą: metoda d’Hondta, metoda Sainte-Laguë, metoda Hare’a, metoda Hare’a-Niemeyera oraz metoda Hagenbacha-Bischoffa. W wyborach do rad w gminach będących miastami na prawach powiatu, a także w wyborach do rad powiatów i sejmików województw przyjęto metodę podziału mandatów d’Hondta. Jest ona nazywana też "metodą największych ilorazów" lub "metodą największych średnich". Polega ona na tym, że ważne głosy oddane w okręgu na poszczególne listy dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4, 5 itd. aż do momentu, kiedy z otrzymanych w ten sposób ilorazów można uszeregować tyle kolejno największych liczb, ile jest w okręgu mandatów do obsadzenia. Inaczej mówiąc, mandaty przydzielane są listom według wielkości ilorazów uzyskanych z dzielenia głosów, jakie na te listy padły. Metoda ta faworyzuje duże partie, zwłaszcza jeśli są to okręgi z małą liczbą mandatów. [przykład 1]

PRZYKŁAD 1

W okręgu 5-mandatowym oddano 100 głosów na cztery partie w następującym porządku: 38-32-17-13.

Przystępujemy do liczenia ilorazów:

A B C D

:1 38 32 17 13

:2 19 16 8,5 6,5

:3 12,7 10,7 5,7 4,3

:4 9,5 8 4,2 3,3

Zatem pięć mandatów rozdzielono między ugrupowania A, B, C oraz D następująco: 2 - 2 - 1 - 0. Warto zauważyć, że ugrupowania C i D razem uzyskały 30 proc. głosów, otrzymując za to tylko jeden mandat (20 proc. mandatów). Z kolei swój wynik wyborczy znacznie polepszyło ugrupowanie B, które w zamian za 32 proc. głosów otrzymało 40 proc. mandatów. Gdyby mandatów do podziału było 10, z metody tej wynikałby wynik: 4 - 3 - 2 - 1. Im większy okręg, tym sprawiedliwiej dzielone są mandaty.

Jak wcześniej wspomniano, metoda podziału mandatów systemem d’Hondta preferuje ugrupowania najsilniejsze kosztem ugrupowań mniejszych. Te ostatnie nawet w dużych okręgach wyborczych mają bardzo małe szanse na osiągnięcie sukcesu wyborczego.

Gdyby trzy ostatnie ugrupowania (E, F i G) utworzyły wcześniej wspólny komitet wyborczy, uzyskałyby łącznie 22 głosy, co dałoby prawo do otrzymania dwóch mandatów. Gdyby szły do wyborów samodzielnie, nie otrzymałyby ani jednego mandatu. Najbardziej korzystne jest więc tworzenie lokalnych koalicji wyborczych, mogących uzyskać stosunkowo duże poparcie elektoratu, a przez to powiększyć swój sukces wyborczy[58].

●Zasada wyborów większościowych oznacza, że mandat uzyskuje ten kandydat, który w danym okręgu zdobył największą liczbę głosów. Wyborczy system większościowy występuje w dwóch odmianach: większości względnej oraz większości bezwzględnej. Wybory większościowe odbywają się do rad w gminach niebędących miastami na prawach powiatu na zasadzie większości względnej[59].

§ 1. Można być radnym tylko jednego organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego.

§ 2. Można kandydować jednocześnie tylko do jednego z organów wymienionych w art. 5 pkt 3.

§ 3. Przepis § 2 stosuje się w przypadku uzupełniania składu rady lub wyboru danej rady przed upływem kadencji rad.

●Przepis wprowadza generalną zasadę zakazującą członkostwa w różnych organach jednostek samorządu terytorialnego W świetle omawianej regulacji nie można być równocześnie radnym w kilku radach gminy i radnym w jednostkach samorządu terytorialnego na różnych szczeblach, np. w radzie gminy i radzie powiatu. Przewidziana komentowanym przepisem zasada implementuje w ten sposób wytyczne przewidziane w Europejskiej Karcie Samorządu Terytorialnego[60]. W myśl karty funkcje lub działania niedające się pogodzić z mandatem przedstawiciela wybranego do władz lokalnych mogą być określone jedynie przez ustawy lub wynikać z podstawowych zasad prawnych. To niejedyne ograniczenia, jakie czekają osoby kandydujące, a właściwie wybrane do jednego z organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego.

●Zakazy łączenia mandatu radnego z innymi funkcjami są uregulowane także na analogicznych zasadach w trzech ustawach ustrojowych. Zgodnie z art. 25b u.s.g., art. 21 ust. 8 u.s.p. i art. 23 ust. 4 u.s.w. mandatu radnego nie można łączyć z:

1) mandatem posła lub senatora,

2) wykonywaniem funkcji wojewody lub wicewojewody,

3) członkostwem w organie innej jednostki samorządu terytorialnego.

Konsekwencją naruszenia tych zakazów jest wygaśnięcie mandatu radnego wskutek naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu radnego z wykonywaniem określonych w odrębnych przepisach funkcji lub działalności. Taką sankcję przewiduje art. 383 par. 1 pkt 5 k.w.

Zgodnie z art. 14 ust. 2 u.s.p. radny wchodzący w skład zarządu powiatu nie może pełnić funkcji przewodniczącego i wiceprzewodniczących rady powiatu. Analogicznie zasady na podstawie art. 20 ust. 2 u.s.w. obowiązują radnych wojewódzkich. Zgodnie z powołanym przepisem przewodniczący i wiceprzewodniczący sejmiku województwa nie mogą wchodzić w skład zarządu województwa. Zakaz łączenia funkcji wójta, burmistrza, prezydenta miasta uregulowany jest w art. 27 u.s.g. Wynika z niego, że funkcji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz jego zastępcy nie można łączyć z:

1) funkcją wójta lub jego zastępcy w innej gminie,

2) członkostwem w organach jednostek samorządu terytorialnego, w tym w gminie, w której jest wójtem lub zastępcą wójta,

3) zatrudnieniem w administracji rządowej,

4) mandatem posła lub senatora.

Użyte określenie "zatrudnienie w administracji rządowej" należy interpretować szeroko. Nie chodzi więc wyłącznie o uzyskanie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Podobnie będzie w przypadku mianowania, powołania i innych form pokrewnych[61].

Naruszenie wymienionych zakazów przez osoby pełniące funkcję wójta (burmistrza, prezydenta miasta) powoduje wygaśnięcie mandatu. Zgodnie z art. 492 par. 1 pkt 5 k.w. wygaśnięcie mandatu wójta następuje wskutek naruszenia ustawowych zakazów łączenia funkcji wójta (burmistrza, prezydenta miasta) z wykonywaniem funkcji określonych w odrębnych przepisach. Wygaśnięcie mandatu stwierdza rada gminy w drodze uchwały, najpóźniej po upływie miesiąca od dnia wystąpienia przesłanki uzasadniającej wygaśnięcie mandatu. Przed podjęciem uchwały w tej sprawie rada powinna umożliwić wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi) złożenie wyjaśnień.

●Zgodnie z art. 24a u.s.g. z radnym nie może być nawiązywany stosunek pracy w urzędzie gminy, w której radny uzyskał mandat. Podobnie też radny nie może pełnić funkcji kierownika gminnej jednostki organizacyjnej oraz jego zastępcy. Wskazany przepis wprowadza więc generalny zakaz nawiązywania stosunku pracy w urzędzie gminy, w której radny uzyskał mandat. Należy jednak zwrócić uwagę, że regulacja ta dotyczy radnego, który ma już mandat. Wyjaśnić zatem należy, że chodzi o sytuację po dniu ogłoszenia wyników wyborów, ale przede wszystkim po złożeniu ślubowania przez osobę wybraną na radnego. Dopiero bowiem z chwilą złożenia ślubowania rozpoczyna się okres wykonywania mandatu.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku[62], w którym sąd wskazał, że osoba wybrana na radnego lub radny może pozostawać szeregowym pracownikiem jednostki organizacyjnej gminy. Oznacza to, że może ona wykonywać pracę w ramach stosunku pracy w jednostce organizacyjnej gminy, innej niż urząd gminy, z wyjątkiem kierownika lub zastępcy kierownika tej jednostki. To ostatnie ograniczenie wynika z art. 24b u.s.g., zgodnie z którym osoba wybrana na radnego nie może wykonywać pracy w ramach stosunku pracy w urzędzie gminy, w której uzyskała mandat, oraz wykonywać funkcji kierownika lub jego zastępcy w jednostce organizacyjnej tej gminy. Przed przystąpieniem do wykonywania mandatu osoba ta obowiązana jest złożyć wniosek o urlop bezpłatny w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyników wyborów przez właściwy organ wyborczy. Po złożeniu stosownego wniosku radny otrzymuje urlop bezpłatny na okres sprawowania mandatu oraz trzy miesiące po jego wygaśnięciu. Omawiany przywilej przysługuje radnemu bez względu na rodzaj i okres trwania stosunku pracy. Co ważne, stosunek pracy zawarty na czas określony, który ustałby przed terminem zakończenia urlopu bezpłatnego, przedłuża się do trzech miesięcy po zakończeniu tego urlopu. Dłuższy, bo sześciomiesięczny, termin na złożenie wniosku o udzielenie urlopu bezpłatnego jest dopuszczalny w przypadku radnego wykonującego funkcję kierownika lub jego zastępcy w jednostce organizacyjnej, przejętej lub utworzonej przez gminę w czasie kadencji. Niezłożenie przez radnego wniosku o urlop bezpłatny jest równoznaczne ze zrzeczeniem się mandatu.

●Zgodnie z art. 24d u.s.g. wójt nie może powierzyć radnemu gminy, w której radny uzyskał mandat, wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej. Powołany przepis wprowadza zakaz wykonywania przez radnego gminy pracy powierzonej przez wójta gminy na podstawie umowy cywilnoprawnej. W wyroku z 22 stycznia 2010 r. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że prawidłowa wykładnia tego przepisu ustanawiającego zakaz wymaga ustalenia pojęcia pracy, relacji pomiędzy umową o pracę a umową cywilnoprawną[63]. W doktrynie podkreśla się brak ustawowej definicji pracy. W języku potocznym pod pojęciem pracy rozumie się działalność człowieka zmierzającą do wytworzenia określonych dóbr materialnych lub kulturalnych. Zdaniem NSA wyrażone w uzasadnieniu do powołanego wyżej wyroku takie potoczne ujęcie pojęcia pracy wymaga rozważenia tej kwestii w oparciu o zasady przyjęte w kodeksie pracy. W praktyce kodeks pracy określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. W rozumieniu kodeksu pracy praca jest to działalność człowieka polegająca na zarobkowym wykonywaniu na rzecz innej osoby czynności mających wartość materialną lub niematerialną w sposób powtarzający się, z reguły w warunkach tzw. podporządkowania, tj. pod kierownictwem podmiotu organizującego proces pracy - pracodawcy w rozumieniu art. 3 kodeksu pracy. W ocenie NSA rozważania na temat pojęcia pracy w znaczeniu, w jakim posłużył się nim ustawodawca w art. 24d u.s.g., wymaga uwzględnienia, że kodeks pracy nie reguluje tzw. niepracowniczych form zatrudnienia, opartych na umowach, z których nie wynika podporządkowanie osoby świadczącej określoną pracę na rzecz innego podmiotu. Świadczenie usług na rzecz innego podmiotu przez osobę samodzielnie zarobkującą podlega przepisom prawa cywilnego o umowie-zleceniu, o umowie o dzieło lub traktowane jest jako świadczenie cywilnoprawne w formie umowy nienazwanej. Niezależnie od tego, zdaniem NSA, rozważając zakres pojęcia pracy zastosowanego w art. 24d u.s.g., należy powiązać to pojęcie z pojęciem pracownika. Zgodnie z kodeksem pracy pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. W konsekwencji w ocenie sądu powołane wyżej ograniczenia wprost wprowadzają: po pierwsze - zakaz nawiązania stosunku pracy, po drugie - zakaz powierzania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej. W konsekwencji zdaniem NSA praca świadczona na podstawie umowy cywilnoprawnej, o której stanowi art. 24d u.s.g., nie daje podstawy do nawiązania stosunku pracy ani w ujęciu kodeksu pracy, ani ustawy o pracownikach samorządowych. Wykonywanie pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej nie daje wójtowi, prezydentowi, burmistrzowi statusu pracodawcy, który to status ma wobec pracowników samorządowych w zakresie wyznaczonym w ustawie o pracownikach samorządowych.

●Zakazy łączenia mandatu radnego z innymi funkcjami są uregulowane także w odrębnych ustawach. Stosownie do postanowień art. 23 ust. 2 ustawy o regionalnych izbach obrachunkowych[64] nie można łączyć członkostwa w organach jednostek samorządu terytorialnego ze stanowiskiem prezesa, członka kolegium, naczelnika wydziału oraz inspektora do spraw kontroli regionalnej izby obrachunkowej. Z kolei zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o samorządowych kolegiach odwoławczych[65] nie można łączyć mandatu radnego, członkostwa w organie wykonawczym jednostki samorządu terytorialnego ani zatrudnienia w urzędzie gminy, starostwie lub urzędzie marszałkowskim z członkostwem w kolegium. Niezależnie od tego zgodnie z art. 98 ustawy - prawo o ustroju sądów powszechnych[66] sędziemu ubiegającemu się o radnego udziela się urlopu bezpłatnego na czas kampanii wyborczej. W razie wyboru sędziego do pełnienia funkcji w organach samorządu terytorialnego jest on obowiązany zrzec się niezwłocznie swojego urzędu, chyba że przechodzi w stan spoczynku. Na zasadach analogicznych uregulowano zasady łączenia mandatu radnego z pełnieniem funkcji prokuratora. Zgodnie z art. 44 ust. 4 ustawy o prokuraturze[67] ubiegającemu się o mandat radnego prokuratorowi także udziela się urlopu bezpłatnego na czas kampanii wyborczej. Prokurator wybrany do pełnienia funkcji w organach samorządu terytorialnego powinien zrzec się swojego stanowiska, chyba że przechodzi w stan spoczynku. Zgodnie z art. 41 ust. 2 pkt 3 ustawy o policji[68] objęcie funkcji z wyboru w organach samorządu terytorialnego przez policjanta stanowi fakultatywną podstawę zwolnienia policjanta ze służby.

●Niezależnie od powyższego samorządowe ustawy ustrojowe zakazują radnym wszystkich szczebli prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego jednostki, w której uzyskali mandat, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w jej prowadzeniu. Prowadzenie działalności gospodarczej zakazane jest: wójtom (burmistrzom, prezydentom miast), zastępcom wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), skarbnikom gmin, sekretarzom gmin, kierownikom jednostek organizacyjnych gminy, osobom zarządzającym i członkom organów zarządzających gminnymi osobami prawnymi oraz innymi osobami wydającymi decyzje administracyjne w imieniu wójta (burmistrza, prezydenta miasta), a także członkom zarządów powiatów, skarbnikom powiatów, sekretarzom powiatów, kierownikom jednostek organizacyjnych powiatu, osobom zarządzającym i członkom organów zarządzających powiatowymi osobami prawnymi oraz innym osobom wydającym decyzje administracyjne w imieniu starosty, jak również członkom zarządów województw, skarbnikom województw, kierownikom wojewódzkich samorządowych jednostek organizacyjnych, osobom zarządzającym i członkom organów zarządzających wojewódzkimi osobami prawnymi oraz innym osobom wydającym decyzje administracyjne w imieniu marszałka województwa. Przepisy samorządowych ustaw ustrojowych nie zawierają definicji pojęcia działalność gospodarczej. Ustawodawca w art. 24f u.s.g. wprowadzając generalny zakaz używania przez radnego mienia komunalnego gminy w prowadzonej przez niego działalności gospodarczej bez względu na jej przedmiot, rodzaj majątku komunalnego i tytuł prawny, miał na uwadze konieczność wyważania interesów i okoliczności związanych z pełnieniem funkcji radnego. Chodzi przede wszystkim o brak możliwości decydowania bądź wpływania na decyzje organów jednostek samorządu terytorialnego. Omawiany przepis wyłącza, jako niedopuszczalne, następujące formy gospodarczej aktywności:

- prowadzenie działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, jak również zarządzanie taką działalnością, branie udziału w jej prowadzeniu jako przedstawiciel lub pełnomocnik, jeżeli taka działalność opiera się na wykorzystaniu mienia gminy,

- pełnienie funkcji członka władz zarządzających, kontrolnych lub rewizyjnych bądź występowanie jako pełnomocnik spółek handlowych z udziałem gminnych osób prawnych lub przedsiębiorców, w których uczestniczą takie osoby,

- posiadanie pakietu większego niż 10 proc. udziałów lub akcji w spółkach handlowych z udziałem gminnych osób prawnych lub przedsiębiorców, w których uczestniczą takie osoby.

Jeżeli radny przed rozpoczęciem wykonywania mandatu prowadził taką działalność gospodarczą, powinien zaprzestać jej prowadzenia w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia ślubowania.

●Naruszenie tego właśnie zakazu najczęściej trafia na wokandy sądów administracyjnych. Trzeba podkreślić, że zasadniczo sądy podchodzą do tej kwestii indywidualnie. Z najnowszego orzecznictwa wynika też, że nie każde wykorzystanie mienia musi bezpośrednio skutkować utratą mandatu radnego.

●Przez użycie w omawianej regulacji pojęcia działalności gospodarczej należy przede wszystkim rozumieć zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Taką działalność prowadzi we własnym imieniu przedsiębiorca, którym jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną mająca zdolność prawną. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nią działalności gospodarczej. Zgodnie z poglądem wyrażonym przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 15 lutego 2005 r.[69] zamiarem ustawodawcy konstruującego przepis antykorupcyjny było objęcie zakresem podmiotowym wszelkich form działalności gospodarczej radnych prowadzonej na własny rachunek. Również pojęcie samego zarządzania działalnością gospodarczą należy rozumieć szeroko jako każdą formę administrowania, organizowania czy kierowania działalnością gospodarczą. W pojęciu tym mieszczą się również czynności wynikające z członkostwa w zarządzie spółki prawa handlowego. Jeżeli zaś chodzi o użyte w omawianej regulacji pojęcie mienia komunalnego, to w przypadku gmin mieniem komunalnym jest własność i inne prawa majątkowe należące do poszczególnych gmin i ich związków, oraz mienie innych gminnych osób prawnych, w tym przedsiębiorstw. W przypadku powiatów i województw mienie to własność i inne prawa majątkowe nabyte przez powiat (województwo) lub inne powiatowe (wojewódzkie) osoby prawne. Radny nie może więc posługiwać się mieniem samorządowym dla celów prowadzonej działalności gospodarczej. Bez znaczenia jest tytuł prawny, fakt odpłatnego bądź nieodpłatnego korzystania. Nie ma również znaczenia fakt udostępnienia mienia samorządowego przez osobę trzecią bądź samą jednostkę. Ponadto sformułowanie "z wykorzystaniem" należy rozumieć w znaczeniu potocznym. Oznacza to, że ustawodawcy nie chodziło tylko o posiadanie cudzej rzeczy lub prawa. Trzeba mu zatem przypisać szersze znaczenie. Ustalenie wykorzystania mienia komunalnego, o którym stanowi art. 24f ust. 1 u.s.g., wymaga ustalenia związku funkcjonalnego pomiędzy mieniem komunalnym a działalnością gospodarczą radnego. Będzie to miało miejsce, gdy mienie komunalne służy działalności gospodarczej.

Ważne znaczenie dla wielu radnych może mieć też stanowisko sądów administracyjnych w zakresie prowadzenia działalności rolniczej. Po pierwsze, pojawia się pytanie, czy działalność rolnicza jest działalnością gospodarczą. Po drugie, jeżeli tak, to czy uprawa wydzierżawionej od gminy ziemi może spowodować utratę prawa do mandatu. Problem ten stał się przedmiotem rozważań WSA w Kielcach w wyroku z 28 września 2011 r.[70]. Powołując się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 kwietnia 2007 r.,[71] kielecki sąd stwierdził, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez radnego z wykorzystaniem wydzierżawionych od gminy gruntów rolnych będących mieniem gminy, w której radny uzyskał mandat, jest prowadzeniem działalności gospodarczej. Korzystanie z nieruchomości stanowiących mienie gminne może następować na podstawie tytułów prawnych przewidzianych w ustawie z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami[72]. Zgodnie z art. 13 ust. 1 tej ustawy nieruchomości te mogą być w szczególności przedmiotem oddania w użytkowanie wieczyste, w najem, dzierżawę, lub użytkowanie, a także mogą być obciążane ograniczonymi prawami rzeczowymi. Różnice w korzystaniu z nieruchomości gminnych na podstawie różnych tytułów prawnych są, zdaniem kieleckiego sądu, nie bez znaczenia przy ocenie, czy zakaz ustanowiony w art. 24f ust. 1 u.s.g. nie został naruszony. Celem tego zakazu jest bowiem niedopuszczenie do wykorzystywania funkcji radnego do osiągania korzyści majątkowych kosztem mienia gminnego. Nie zagraża takiemu celowi korzystanie z gruntu na podstawie prawa użytkowania wieczystego, gdyż prawo to daje wieczystemu użytkownikowi uprawnienie do wyłącznego korzystania z gruntu, skuteczne wobec osób trzecich i właściciela, aż do możliwości obrotu tym prawem bez zgody właściciela. Wykorzystywaniem mienia w rozumieniu tego przepisu nie jest także korzystanie z mienia gminnego w razie ustanowienia służebności gruntowych użytkowania dawnych wspólnot gruntowych, czy korzystanie z powszechnie dostępnych usług z wykorzystaniem mienia komunalnego na warunkach ogólnych, czy na warunkach ustalonych powszechnie dla danego typu czynności prawnych (np. wodociągi). Inaczej, według kieleckiego sądu administracyjnego, należy ocenić korzystanie z nieruchomości gminnych, w tym rolnych, na podstawie umów użytkowania, najmu czy dzierżawy, nie na warunkach powszechnej dostępności, ale dla prowadzenia własnej działalności gospodarczej z ich wykorzystaniem. Nieruchomości gminne mogą być uzyskane w drodze przetargu, ale rada gminy może wyrazić zgodę na zawarcie umów użytkowania, najmu lub dzierżawy bez trybu przetargowego. Wygranie przetargu czy zawarcie umów bez tego trybu, za zgodą rady gminy, może być rezultatem wykorzystania przez radnego jego pozycji jako radnego dla osiągnięcia własnej korzyści, z naruszeniem praw innych członków wspólnoty gminnej.

●Do naruszenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia gminy dochodzi często przez łączenie funkcji radnego ze sprawowaniem zarządu stowarzyszenia, jakim jest klub sportowy. Z treści art. 24f ust. 1 u.s.g. wynika, że radni nie mogą prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 9 marca 2011 r.[73] stwierdził, że udział radnego we władzach stowarzyszenia, czyli współzarządzanie działalnością gospodarczą z wykorzystaniem mienia gminnego, narusza zakaz określony w art. 24f ust. 1 u.s.g. Sprawa dotyczyła radnego, który był członkiem zarządu klubu sportowego. Klub podpisał z burmistrzem umowę o wykonywanie czynności inkasa opłaty targowej na terenie miasta. Zainkasowane środki klub odprowadzał na rachunek bankowy urzędu, otrzymując wynagrodzenie w wysokości 80 proc. pobranych kwot. Sąd pierwszej instancji uznał, że w tej sytuacji klub sportowy prowadził działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego, zwłaszcza że w umowie pomiędzy gminą a klubem określono, że wysokość dotacji dla tego podmiotu uzależniona jest od kwot ściągniętych opłat targowych. NSA rozpatrując skargę kasacyjną, utrzymał orzeczenie sądu pierwszej instancji i podzielił pogląd, że sprawowanie funkcji jednego z kilku członków kolegialnego organu stowarzyszenia prowadzącego działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego mieści się w zakresie ustawowego zakazu zarządzania taką działalnością przez radnego jako podmiot sprawujący funkcję publiczną. [przykład 2]

●W wyroku z 25 lutego 2011 r.[74] Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił wątpliwość, czy radny pełniący funkcję członka rady nadzorczej banku spółdzielczego, obsługującego gminę, narusza zakaz ustanowiony w art. 24f ust. 1 u.s.g., w szczególności, czy można przyjąć, że członek rady nadzorczej zarządza działalnością gospodarczą prowadzoną przez bank. W ocenie NSA członkowie rady nadzorczej nie mają prawa prowadzenia spraw banku spółdzielczego, a co za tym idzie nie są osobami zarządzającymi działalnością gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego. NSA podkreślił, że art. 24f ust. 1 u.s.g. jest przepisem restrykcyjnym. Nie należy go zatem interpretować nadmiernie szeroko. Dlatego zdaniem sądu brak jest podstaw, aby pojęcie zarządzania działalnością gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego odnosić nie tylko do funkcji, z którymi wiążą się faktyczne kompetencje do kierowania, administrowania daną działalnością, lecz także do funkcji nadzorczych, przypisanych radzie nadzorczej banku spółdzielczego. NSA podkreślił, że nie ma wątpliwości, iż bank, jako podmiot gospodarczy, prowadzi działalność gospodarczą. Działalnością bankową zarządza w przypadku banków spółdzielczych zarząd, który składa się co najmniej z trzech osób. To zarząd banku spółdzielczego kieruje działalnością banku oraz reprezentuje go na zewnątrz Oznacza to, że w imieniu banku składa on oświadczenia woli, podejmuje decyzje kredytowe i zarządza ryzykiem operacyjnym banku. W związku z tym o członku zarządu banku spółdzielczego można powiedzieć, że zarządza działalnością gospodarczą prowadzoną przez bank. Natomiast statusu członka zarządu banku spółdzielczego jako osoby zarządzającej działalnością banku nie można automatycznie przyporządkować członkowi rady nadzorczej takiego banku. Rada zaś sprawuje kontrolę i nadzór nad działalnością spółdzielni. Zatem jest to organ nadzorczy, a nie zarządzający.

●Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 30 września 2011 r.[75] podkreślił, że art. 24f ust. 1 u.s.g., który jest przepisem restrykcyjnym, nie należy wykładać nadmiernie szeroko. Nie można zatem utożsamiać pojęcia "prowadzenie działalności gospodarczej z wykorzystaniem mienia komunalnego" z posługiwaniem się przy prowadzeniu tej działalności adresem lokalu mieszkalnego stanowiącego własność komunalną gminy. Stanowisko warszawskiego sądu wynika z interpretacji definicji zawartej w art. 43 ustawy. Zgodnie z tym przepisem mieniem komunalnym są własność i inne prawa majątkowe. Definicja ta jest zbieżna z uregulowaniem zawartym w art. 44 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym mieniem jest własność i inne prawa majątkowe. Mieniem są zatem prawa majątkowe, których wartość może być wyrażona w pieniądzu. Do mienia komunalnego gminy nie można zatem zaliczyć adresu lokalu należącego do zasobów mieszkaniowych gminy. Nie jest to bowiem prawo majątkowe i tym samym nie mieści się w pojęciu mienia. Inaczej należy natomiast oceniać sytuację, gdy radny jako siedzibę swojej firmy wskazał lokal użytkowy wynajęty od gminy. W tym przypadku występuje domniemanie, że faktycznie radny wykonuje działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego. [przykład 3] Gdy radny to kwestionuje, musi wskazać dowody potwierdzające jego twierdzenie. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 9 marca 2011 r.[76] podkreślił, że domniemywa się, iż dane wpisane do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej są prawdziwe. Jeżeli do CEIDG wpisano dane niezgodnie z wnioskiem lub bez tego wniosku, osoba wpisana do ewidencji nie może zasłaniać się wobec osoby trzeciej, działającej w dobrej wierze, zarzutem, że dane te nie są prawdziwe. Należy bowiem zwrócić uwagę, że osoba ta może wystąpić niezwłocznie z wnioskiem o sprostowanie, uzupełnienie lub wykreślenie wpisu.

●W wyroku z 9 lipca 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny[77] stanął na stanowisku, że zarządzanie działalnością gospodarczą w rozumieniu art. 24f ust. 1 u.s.g. polega na posiadaniu kompetencji do podejmowania wiążących decyzji w zakresie prowadzonej działalności. Nie oznacza to więc faktycznego podejmowania konkretnych czynności wchodzących w zakres zarządzania. W stanie faktycznym będącym przedmiotem rozstrzygnięcia NSA radny pełni funkcję członka zarządu spółdzielni kółek rolniczych. Przedmiotem działalności spółdzielni są usługi transportowe, warsztatowe, jak również działalność handlowo-zaopatrzeniowa w zakresie sprzedaży paliw, części zamiennych, nawozów mineralnych, środków ochrony roślin, drobiu oraz pasz. Prowadzi więc ona działalność gospodarczą polegającą na świadczeniu usług dla rolników. Ponadto jej budynki usytuowane są na nieruchomości, która jest własnością gminy jako mienie komunalne. Wojewoda mazowiecki zarządzeniem zastępczym stwierdził wygaśnięcie mandatu tego radnego. W uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 24f ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym radni nie mogą prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat, a także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. Zarządzenie wojewody stało się przedmiotem skargi rady gminy do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Ten oddalił skargę. Od tego wyroku rada wniosła skargę kasacyjną. NSA uchylił zaskarżony wyrok. WSA po ponownym rozpatrzeniu sprawy oddalił skargę rady gminy. Ostatecznie sprawa trafiła do NSA, który oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu NSA wskazał, że ustna rezygnacja z funkcji członka zarządu spółdzielni nie była skuteczna. Poza tym miała miejsce w 2009 roku, a więc jeszcze przed wyborami do rady gminy, które odbyły się 21 listopada 2010 r. Zatem radny miał czas do dnia ślubowania, które odbyło się 5 marca 2011 r., na wyjaśnienie i uregulowanie swojego członkostwa w zarządzie spółdzielni. Jednak dopiero po wezwaniu rady gminy przez wojewodę z października 2011 r. do podjęcia uchwały o stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu radnego, spółdzielnia kółek rolniczych opłaciła wniosek o dokonanie zmian w Krajowym Rejestrze Sądowym i wykreślenie radnego z funkcji członka zarządu tej spółdzielni. NSA zauważył, że art. 24f ust. 1 u.s.g. stanowi, że radni nie mogą prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat. Nie mogą także zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem czy pełnomocnikiem w jej prowadzeniu. Stwierdzenie faktu, że radny był "zarządzającym działalnością gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego" w rozumieniu art. 24f ust. 1 u.s.g. nie wymaga uzasadnienia, że dana osoba podejmowała konkretne czynności wchodzące w zakres zarządzania. Zarządzanie działalnością gospodarczą polega bowiem na posiadaniu kompetencji do podejmowania wiążących decyzji w zakresie prowadzonej działalności.

●W wyroku z 4 sierpnia 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny[78] rozstrzygnął jeszcze inny problem. Wątpliwość dotyczyła kwestii, czy Towarzystwo Budownictwa Społecznego stanowiące jednoosobową spółkę gminy jest majątkiem komunalnym w rozumieniu art. 24f u.s.g. W ocenie NSA wyłączny udział gminy w kapitale zakładowym spółki z o.o. powoduje, że w myśl art. 43 ustawy majątek tej spółki jest mieniem samorządowym (komunalnym). Zagadnienie to było istotne z punktu widzenia skutków wykorzystania tego mienia przez radnego prowadzącego działalność gospodarczą. W rozpatrzonej sprawie radny na siedzibę swej firmy wynajął lokal piwniczny w jednym z bloków należących do TBS. Rada gminy podjęła uchwałę o pozbawieniu go mandatu. Nie zgadzał on się z tą decyzją. W jego ocenie TBS jest oddzielnym, niezależnym od gminy, podmiotem gospodarczym zarejestrowanym w Krajowym Rejestrze Sądowym jako spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, która prowadzi działalność gospodarczą zgodnie z kodeksem spółek handlowych. Działalność ta realizowana jest na własny rachunek i ryzyko. Spółka samodzielnie i swobodnie dysponując posiadanym majątkiem, ponosi w pełni odpowiedzialność za sposób zarządzania i gospodarowania własnym majątkiem. Mieniem tym nie zarządza gmina, jej wartość nie jest ewidencjonowana w dokumentach księgowych gminy (z wyjątkiem wartości i liczby udziałów posiadanych w niej przez gminę). Z tym stanowiskiem nie zgodził się WSA w Poznaniu, a następnie po wniesieniu skargi kasacyjnej przez radnego - Naczelny Sąd Administracyjny. W ocenie NSA gmina zarządza własnymi zasobami mieszkaniowymi poprzez utworzoną spółkę (w której ma 100 proc. udziałów). Ta forma gospodarowania lokalami nie oznacza wyłączenia tych zasobów z zakresu mienia komunalnego.

●Radni nie mogą być również członkami władz zarządzających lub kontrolnych i rewizyjnych ani pełnomocnikami spółek handlowych z udziałem gminnych (powiatowych, wojewódzkich) osób prawnych lub przedsiębiorców, w których uczestniczą takie osoby. Wybór lub powołanie radnego na jedno z wymienionych stanowisk są z mocy prawa nieważne. Radny gminy musi zrzec się stanowiska lub funkcji we władzach spółek handlowych z udziałem gminy w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia ślubowania. Jeżeli tego nie zrobi, po upływie trzymiesięcznego terminu utraci je z mocy prawa.

PRZYKŁAD 2

Nie można łączyć funkcji

Nie. Jeżeli działalność zarobkowa polega na sprzedaży biletów na mecze piłki nożnej na stadionie użyczonym przez gminę, to łączenie funkcji radnego i wiceprezesa stowarzyszenia jest prawnie niedopuszczalne. Działalność gospodarcza prowadzona przez stowarzyszenie z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy jest działalnością gospodarczą, a pełnienie przez radnego funkcji członka zarządu takiego stowarzyszenia oznacza zarządzanie taką działalnością.

PRZYKŁAD 3

Liczy się korzystanie z mienia

Mieszkaniec gminy od 1990 roku prowadzi zakład zegarmistrzowski w lokalu wynajętym od gminy. Zamierza kandydować na radnego w najbliższych wyborach. Czy jeżeli zostanie radnym, to będzie mógł w dalszym ciągu prowadzić działalność w wynajmowanym lokalu? Nie. Wykorzystanie mienia komunalnego jest wystarczającą przesłanką do wygaśnięcia mandatu radnego. Nie ma znaczenia, czy przy wykorzystaniu tego mienia komunalnego radny odniósł korzyści, czy też nie. Artykuł 24f ust. 1 u.s.g. nie uzależnia bowiem wygaśnięcia mandatu radnego od osiągnięcia zysku z korzystania z mienia komunalnego. Rozstrzygający jest fakt korzystania z niego.

§ Wybory do rad zarządza się nie wcześniej, niż na 4 miesiące i nie później niż na 3 miesiące przed upływem kadencji rad. Datę wyborów wyznacza się na ostatni dzień wolny od pracy poprzedzający upływ kadencji rad.

§ 2. Prezes Rady Ministrów, po zasięgnięciu opinii Państwowej Komisji Wyborczej, wyznacza, w drodze rozporządzenia, datę wyborów zgodnie z § 1 oraz określa dni, w których upływają terminy wykonania czynności wyborczych przewidzianych w kodeksie (kalendarz wyborczy).

§ 3. Rozporządzenie, o którym mowa w § 2, podaje się niezwłocznie do publicznej wiadomości i ogłasza w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej najpóźniej w 80. dniu przed dniem wyborów.

●Zgodnie z przepisami samorządowych ustaw ustrojowych kadencja rady trwa 4 lata licząc od dnia wyboru. W związku z tym, że koniec obecnej kadencji nastąpi 21 listopada 2014 r. okres, w którym wybory powinny zostać zarządzone przez prezesa Rady Ministrów, to od 21 lipca 2014 r. do 21 sierpnia 2014 r. Datę wyborów wyznacza się na ostatni dzień wolny od pracy, poprzedzający upływ kadencji rad. Oznacza to, że wybory powinny zostać zarządzone przez prezesa Rady Ministrów na 16 listopada 2014 r.[79].

●Datę wyborów wyznacza się na dzień wolny od pracy. Dniami wolnymi od pracy są - zgodnie z art. 151[9] par. 1 kodeksu pracy - niedziele i święta określone w przepisach o dniach wolnych od pracy. Chodzi o ustawę z 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy[80]. Data wyborów może być więc wyznaczona nie tylko na niedzielę, ale też na inny dzień ustawowo wolny od pracy, np. na przewidziane tą ustawą święto państwowe lub katolickie. Nie może to być jednak wolna sobota, ponieważ sobota nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy. Z ustaleniem daty wyborów samorządowych wiąże się problem organizowania w tym samym dniu tych wyborów oraz referendum lokalnego lub wyborów do organów jednostek pomocniczych gminy (np. rad osiedli). Nie ma prawnych zakazów takiego łączenia. Niemniej jednak należy mieć na uwadze, że te różne wybory (referendum) przeprowadzają odrębne komisje obwodowe, w oddzielnych lokalach wyborczych i na podstawie odrębnych spisów wyborców. Z tego względu czasowe łączenie wyborów i np. referendum lokalnego może rodzić trudności organizacyjne i stwarzać zagrożenie dla sprawnego ich przeprowadzenia[81].

●Opinia PKW nie jest dla prezesa Rady Ministrów wiążąca[82].

●Prezes Rady Ministrów oprócz daty wyborów określa dni, w których upływają terminy wykonania czynności wyborczych przewidzianych w kodeksie (kalendarz wyborczy). Biorąc pod uwagę, że wybory będą zarządzone na 16 listopada 2014 r., można już dzisiaj ustalić wstępnie kalendarz wyborczy (por. tabelę na stronie 9)[83].

●Ogłoszenie terminu wyborów samorządowych w Dzienniku Ustaw jest prawnie wiążące. Waloru tego nie mają terminy podane w inny sposób do wiadomości publicznej[84].

§ 1. W razie konieczności przeprowadzenia wyborów przedterminowych danej rady przed upływem kadencji lub wyborów nowej rady z przyczyn określonych w ustawach, wybory zarządza się i przeprowadza w ciągu 90 dni od daty wystąpienia tej przyczyny. Przepisy art. 371 stosuje się odpowiednio, z tym że w kalendarzu wyborczym terminy wykonania czynności wyborczych mogą być krótsze od przewidzianych w kodeksie.

§ 2. Rozporządzenie prezesa Rady Ministrów w sprawie wyborów, o których mowa w § 1, wojewoda podaje niezwłocznie do publicznej wiadomości, w formie obwieszczenia, na obszarze działania rady, do której wybory mają być przeprowadzone.

●Artykuł dotyczy konieczności przeprowadzenia wyborów przedterminowych. Wybory te przeprowadza się w razie rozwiązania rady gminy, rady powiatu bądź sejmiku województw przez Sejm z powodu powtarzającego się naruszania przez radę Konstytucji RP lub ustaw. Ponadto wybory przedterminowe w powiecie i województwie przeprowadza się, jeżeli rada powiatu lub sejmik w ciągu trzech miesięcy od ogłoszenia wyników wyborów nie wybiorą swoich organów wykonawczych (zarządów), czego skutkiem jest ich rozwiązanie z mocy prawa. Wybory przedterminowe przeprowadza się również wskutek odwołania rady (sejmiku) w referendum przeprowadzonym na podstawie przepisów ustawy o referendum lokalnym.

●Z kolei wybory przedterminowe wójta (burmistrza, prezydenta miasta) są przeprowadzane wskutek odmowy złożenia ślubowania, zrzeczenia się mandatu, utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów, naruszenia ustawowych zakazów łączenia funkcji wójta z wykonywaniem określonych funkcji lub prowadzeniem działalności gospodarczej, trwałej niezdolności do pracy orzeczonej przepisami prawa, odwołania w referendum, odwołania przez prezesa Rady Ministrów z powodu powtarzającego się naruszenia konstytucji lub ustaw, zmian w podziale terytorialnym państwa powodujących połączenie lub utworzenie nowej jednostki albo śmierci osoby pełniącej tę funkcję.

●Same wybory przedterminowe przeprowadza się na zasadach ogólnych określonych dla danego rodzaju wyborów i w trybie przepisów k.w. dotyczących danego rodzaju wyborów, z tym że komentowany przepis określa po pierwsze termin przeprowadzenia takich wyborów. Zgodnie z nim muszą się one odbyć w ciągu 90 dni od dnia wystąpienia przyczyny uzasadniającej konieczność przeprowadzenia wyborów. Po drugie, o czym wprost stanowi komentowany przepis, terminy poszczególnych czynności wyborczych określonych w k.w. mogą być krótsze niż te, które obowiązują w przypadku przeprowadzania wyborów w związku z zakończeniem kadencji.

●Przepis nie określa form, w jakich wojewoda ma podać do publicznej wiadomości obwieszczenie zawierające rozporządzenie prezesa Rady Ministrów zarządzające wybory przedterminowe. Należy zatem uznać, że wykonanie postanowień k.w. może zostać dokonane w każdej formie, np. w internecie. W dotychczasowej praktyce obwieszczenie takie podawane jest do publicznej wiadomości jako drukowany plakat wywieszany w miejscach publicznych przeznaczonych do tego typu ogłoszeń.

§ 1. Liczbę radnych wybieranych do rad ustala, odrębnie dla każdej rady, wojewoda, po porozumieniu z komisarzem wyborczym, odpowiednio do zasad określonych w kodeksie oraz ustawach odrębnych.

§ 2. Ustalenie liczby radnych dla każdej rady następuje na podstawie liczby mieszkańców zamieszkałych na obszarze działania danej rady, ujętych w stałym rejestrze wyborców na koniec roku poprzedzającego rok, w którym wybory mają być przeprowadzone.

●Art. 373 k.w. określa tryb ustalania liczby radnych dla każdej rady. Regulacja ta nawiązuje do przepisów ustrojowych ustaw samorządowych, w których ustalono liczbę radnych do poszczególnych rad (gminnych, powiatowych i sejmików województwa), kierując się liczbą mieszkańców danej jednostki samorządowej[85]. Zgodnie z art. 17 u.s.g. w skład rady wchodzą radni w liczbie:

1) piętnastu w gminach do 20 tys. mieszkańców;

2) dwudziestu jeden w gminach do 50 tys. mieszkańców;

3) dwudziestu trzech w gminach do 100 tys. mieszkańców;

4) dwudziestu pięciu w gminach do 200 tys. mieszkańców oraz po trzech na każde dalsze rozpoczęte 100 tys. mieszkańców, nie więcej jednak niż czterdziestu pięciu radnych.

W skład rady powiatu wchodzą radni w liczbie piętnastu w powiatach liczących do 40 tys. mieszkańców oraz po dwóch na każde kolejne rozpoczęte 20 tys. mieszkańców, ale nie więcej niż dwudziestu dziewięciu radnych[86]. Natomiast w skład sejmiku województwa wchodzą radni wybrani w wyborach bezpośrednich w liczbie trzydziestu w województwach liczących do 2 mln mieszkańców oraz po trzech radnych na każde kolejne rozpoczęte 500 tys. mieszkańców[87].

●Przytoczone regulacje określają - w sposób sztywny i bezwzględnie obowiązujący - ustawowy skład rady (sejmiku województwa). Niedopuszczalne jest zatem odstępowanie od tych ustawowych normatywów zarówno w trybie ustaleń, o których mowa w art. 373 k.w., jak i drogą regulacji statutowych. Zmiana liczby mieszkańców danej jednostki samorządowej w czasie trwania kadencji, powodująca przekroczenie progu decydującego o liczbie radnych, nie stwarza konieczności uzupełnienia składu rady, k.w. nie przewiduje bowiem przeprowadzenia wyborów uzupełniających z tego powodu. Trzeba dodać, że faktyczna liczebność rady w czasie trwania kadencji może odbiegać od jej składu ustawowego. Może się tak stać z powodu nieobsadzenia mandatów lub wygaśnięcia mandatu radnego, w razie zmiany w podziale terytorialnym państwa, a także w razie wzruszenia uchwał lub zarządzeń zastępczych o wygaśnięciu mandatu radnego po uzupełnieniu składu rady w trybie wyborów uzupełniających lub wstąpienia kolejnego kandydata z listy. W przypadku nieobsadzenia mandatów lub wygaśnięcia mandatu radnego rady w gminie liczącej do 20 tys. mieszkańców uzupełnienie składu rady następuje w trybie wyborów uzupełniających. W pozostałych jednostkach samorządowych skład rady uzupełnia się w trybie wstąpienia na opróżnione miejsce kandydata z tej samej listy kandydatów[88].

●Liczbę radnych wybieranych do rad, odrębnie dla każdej z nich, określa właściwy wojewoda. Ustalenie to następuje po porozumieniu z właściwym komisarzem wyborczym, co oznacza, że decydentem w tych sprawach jest wojewoda. Stanowisko komisarza wyborczego ma zaś wagę opinii. Podstawą ustalenia liczby radnych dla danej rady jest liczba mieszkańców zamieszkałych na terenie jej działania, ujętych w stałym rejestrze wyborców na koniec roku poprzedzającego rok, w którym wybory mają być przeprowadzone[89].

●Przez liczbę mieszkańców, o której mowa w art. 373 par. 2 k.w. należy rozumieć sumę liczb:

1) wyborców ujętych w rejestrze wyborców z urzędu,

2) wyborców wpisanych do rejestru wyborców na wniosek,

3) pozostałych osób zameldowanych w gminie na pobyt stały, za wyjątkiem osób, co do których otrzymano zawiadomienie o wpisaniu do rejestru wyborców w innej gminie[90].

Zarządzenie wojewody ustalające liczbę radnych wybieranych do rad ogłasza się w wojewódzkim dzienniku urzędowym i podaje do publicznej wiadomości, w formie obwieszczenia, w każdej gminie najpóźniej na 4 miesiące przed upływem kadencji. Po jednym egzemplarzu zarządzenia przekazuje się niezwłocznie każdej właściwej radzie i komisarzowi wyborczemu oraz przesyła do Państwowej Komisji Wyborczej.

●Przepis określa zasady, termin i tryb związany z obowiązkiem opublikowania zarządzenia właściwego wojewody ustalającego liczbę radych wybieranych do rad.

●Chodzi o jak najszersze poinformowanie wyborców nie tylko o fakcie zbliżających się wyborów, ale również o ilości radnych wybieranych w danej gminie, powiecie czy sejmiku województwa.

Poza obowiązkiem wojewody związanym z ogłoszenie obwieszczenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym i poddania go do publicznej wiadomości, jest on również zobligowany do przekazania po jednym egzemplarzu niezwłocznie właściwej radzie gminy, radzie powiatu, właściwemu sejmikowi województwa i komisarzowi wyborczemu oraz Państwowej Komisji Wyborczej.

§ 1 W przypadku, o którym mowa w art. 372, wojewoda, po porozumieniu z komisarzem wyborczym, ustala liczbę radnych wybieranych do danej rady na podstawie liczby mieszkańców ujętych w stałym rejestrze wyborców na koniec kwartału poprzedzającego zarządzenie o wyborach.

§ 2. Liczbę radnych wybieranych do danej rady podaje się w rozporządzeniu, o którym mowa w art. 372 § 2.

●Porozumienie wojewody z komisarzem wyborczym stanowi ich wspólne oświadczenie woli. Jest ono warunkiem koniecznym, by dokonać ustalenia liczby radnych dla każdej rady. Jego fakt należy odnotować w zarządzeniu wojewody wydanym na podstawie art. 374. Brak porozumienia może doprowadzić do impasu, który powinny rozwiązać mediacje PKW[91].

●Liczbę radnych wybieranych do danej rady podaje się w rozporządzeniu prezesa Rady Ministrów w sprawie wyborów przedterminowych danej rady.

Kadencja radnych i rad wybranych w wyborach, o których mowa w art. 372, upływa z dniem zakończenia kadencji rad wybranych w wyborach zarządzonych na podstawie art. 371.

●Przepis dotyczy problematyki czasu trwania kadencji rad i radnych wybranych w wyborach przedterminowych. Wybory przedterminowe nie mają charakteru powszechnego w tym sensie, że nie są zarządzane w skali całego kraju, a wyjątkowo i wyłącznie w stosunku do tych rad, w których w świetle art. 372 k.w. są one przeprowadzane.

●Zasadniczo kadencja rad gmin, rad powiatów i sejmików województw zaczyna się od dnia wyborów tych rad i trwa cztery lata. Jedyny wyjątek w tym zakresie przewiduje art. 228 ust. 7 Konstytucji RP, zgodnie z którym w czasie stanu nadzwyczajnego oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie może być skrócona kadencja Sejmu, przeprowadzane referendum ogólnokrajowe, nie mogą być przeprowadzane wybory do Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego oraz wybory prezydenta Rzeczypospolitej, a kadencje tych organów ulegają odpowiedniemu przedłużeniu. Wybory do organów samorządu terytorialnego są możliwe tylko tam, gdzie nie został wprowadzony stan nadzwyczajny.

●W świetle komentowanego przepisu kadencja rad i radnych wybranych w wyborach przedterminowych upływa więc w tym samym okresie co kadencja rad w wybranych w wyborach zarządzanych w normalnym trybie.

Wyborów, o których mowa w art. 372, nie przeprowadza się, jeżeli ich data przypadałaby w okresie 12 miesięcy przed zakończeniem kadencji rad. W takim przypadku Prezes Rady Ministrów wyznacza, na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej, osobę pełniącą funkcję rady do końca kadencji.

●Nieprzeprowadzanie wyborów przedterminowych w okresie 12 miesięcy przed zakończeniem kadencji rad uzasadnione jest tym, że nowo wybrani radni potrzebują czasu, aby wdrożyć się do pracy w radzie i gdy już to uczyniliby, kadencja skończyłaby się[92].

§ 1. W wyborach do rady komitety wyborcze mogą wydatkować na agitację wyborczą wyłącznie kwoty ograniczone limitami wydatków określonymi na zasadach, o których mowa w § 2 i 3.

§ 2. Limit wydatków ustala się, mnożąc kwotę, o której mowa w § 3, przypadającą na jeden mandat radnego przez liczbę mandatów przypadających na okręg lub okręgi, w których komitet wyborczy zarejestrował kandydatów.

§ 3. Kwota przypadająca na jeden mandat radnego wynosi:

1) w wyborach do rady gminy w gminach liczących do 40 000 mieszkańców - 1000 złotych;

2) w wyborach do rady gminy w gminach liczących powyżej 40 000 mieszkańców oraz w wyborach do rad dzielnic miasta stołecznego Warszawy - 1200 złotych;

3) w wyborach do rady powiatu - 2400 złotych;

4) w wyborach do rady miasta w miastach na prawach powiatu - 3600 złotych;

5) w wyborach do sejmiku województwa - 6000 złotych.

●Przepis wprowadza ograniczenia w wydatkowaniu środków przeznaczonych przez komitety wyborcze na agitację wyborczą. W świetle jego postanowień w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw komitet wyborczy jest uprawniony do wydatkowania na agitację wyborczą kwot ograniczonych limitami wydatków, które właściwe organy wyborcze ustalają oddzielnie dla każdego komitetu sumując kwoty określone w podanym przepisie. W praktyce zatem kwota wydatków przypadająca na dany komitet zależy przede wszystkim od tego, ile komitet zarejestrował list i w ilu okręgach wyborczych.

●Komentowany przepis znajduje również zastosowanie do wydatków komitetu wyborczego uczestniczącego w wyborach uzupełniających, przedterminowych lub w wyborach ponownych, w których prowadzona jest kampania wyborcza.

●Informacje o wysokości limitów sporządzają właściwe organy wyborcze i podają ją do wiadomości publicznej.

§ 1. Minister właściwy do spraw finansów publicznych, w drodze rozporządzenia, podwyższy kwotę, o której mowa w art. 378 § 3, w przypadku wzrostu wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem o ponad 5 proc., w stopniu odpowiadającym wzrostowi tych cen.

§ 2. Wskaźnik wzrostu cen, o którym mowa w § 1, ustala się na podstawie komunikatu Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego ogłaszanego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" do 20 dnia pierwszego miesiąca każdego kwartału.

●Nałożony na ministra właściwego do spraw finansów publicznych obowiązek nie określa terminu, w którym powinien on wydać rozporządzenie po ukazaniu się stosownego komunikatu prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Artykuł 379 k.w. nie wskazuje również jak należy rozumieć stopień odpowiadający wzrostowi cen towarów i usług konsumpcyjnych - tzn. czy limit powinien wzrosnąć tyle samo, co ceny, czy też minister ma pewną swobodę w jego ustaleniu. Nałożony na ministra właściwego do spraw finansów publicznych obowiązek nie określa terminu, w którym powinien on wydać rozporządzenie po ukazaniu się stosownego komunikatu prezesa Głównego Urzędu Statystycznego[93].

Rozdział 2. Obsadzenie mandatów bez głosowania

Jeżeli w okręgu wyborczym w wyborach do rady zarejestrowana liczba kandydatów jest równa liczbie radnych wybieranych w danym okręgu wyborczym lub od niej mniejsza, głosowania nie przeprowadza się, a za wybranych na radnych terytorialna komisja wyborcza uznaje zarejestrowanych kandydatów, a odpowiednio pozostałe mandaty pozostają nieobsadzone.

●W ślad za poprzednio obowiązującą ordynacją samorządową k.w. wprowadził tzw. ciche wybory zwane też wyborami niekonkurencyjnymi. W ustabilizowanych demokracjach, gdy liczba kandydatów zgłoszonych na wszystkich listach nie przekracza lub równa jest liczbie mandatów do obsadzenia w danym okręgu wyborczym, nie przeprowadza się głosowania. Zgłoszonych kandydatów uznaje się za wybranych (np. w wyborach do Izby Gmin w Wielkiej Brytanii)[94].

●Dzięki temu rozwiązaniu zapewnia się zrealizowanie podstawowej funkcji wyborów - tzn. obsadzenia stanowisk wybieralnych. Tym samym umożliwia się działanie organów i zapobiega ich paraliżowi[95].

●Właściwa terytorialna komisja wyborcza w razie ustalenia, że liczba zarejestrowanych w okręgu wyborczym kandydatów na radnych jest równa lub mniejsza od liczby radnych wybieranych w tym okręgu, stwierdza to w formie uchwały oraz sporządza niezwłocznie obwieszczenie zawierające informację, że w okręgu tym, z powodu wyżej wskazanego, głosowanie nie będzie przeprowadzane, a za wybranych uznaje się zarejestrowanych kandydatów. W przypadku zaś, gdyby liczba kandydatów była mniejsza od liczby mandatów, pozostałe mandaty pozostają nieobsadzone[96].

●Jeżeli w okręgu wyborczym nie zostanie zarejestrowana żadna lista, pomimo publicznego wzywania (rozplakatowanie obwieszczeń) przez komisję wyborczą do dokonania dodatkowych zgłoszeń, wyborów w tym okręgu nie przeprowadza się. W takiej sytuacji mandaty pozostają nieobsadzone do czasu przeprowadzenia wyborów uzupełniających[97].

§ 1. W przypadku, o którym mowa w art. 380, właściwa terytorialna komisja wyborcza niezwłocznie zawiadamia wyborców danego okręgu wyborczego o przyczynach obsadzenia mandatów bez głosowania, w formie obwieszczenia, którego druk i rozplakatowanie zapewnia odpowiednio wójt, starosta i marszałek województwa. Jeden egzemplarz obwieszczenia przekazuje się niezwłocznie komisarzowi wyborczemu.

§ 2. Komisja wyborcza sporządza odpowiedni protokół z obsadzenia mandatu radnego bez głosowania w okręgu wyborczym, którego wzór ustala Państwowa Komisja Wyborcza. Przepisy art. 445-449 stosuje się odpowiednio.

●O przyczynach nieprzeprowadzenia wyborów lub obsadzenia mandatów bez głosowania terytorialna komisja wyborcza niezwłocznie zawiadamia wyborców danego okręgu wyborczego w formie obwieszczenia sporządzonego według wzoru określonego przez Państwową Komisję Wyborczą. Druk i rozplakatowanie obwieszczenia zapewnia właściwy wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta lub marszałek województwa. W ten sam sposób gminna komisja wyborcza zawiadamia wyborców o nieprzeprowadzaniu wyborów wójta wobec niezarejestrowania żadnego kandydata[98].

●Komisja wyborcza sporządza protokół w 3 egzemplarzach z obsadzenia mandatu radnego bez głosowania, według wzoru ustalonego przez Państwową Komisję Wyborczą[99].

Jeden egzemplarz obwieszczenia terytorialna komisja wyborcza niezwłocznie przekazuje komisarzowi wyborczemu wraz z protokołem obsadzenia mandatu lub mandatów radnych bez głosowania[100].

●Wobec zasadniczo niezmienionej regulacji ustawowej nie należy oczekiwać istotnych zmian wzoru protokołu z obsadzenia mandatu radnego bez głosowania w okręgu wyborczym[101] zamieszczonego w załączniku nr 6 do uchwały PKW 27 września 2010 r. z 27 września 2010 r. w sprawie ustalenia wzorów protokołów i zestawień sporządzanych przez terytorialne komisje wyborcze oraz zaświadczeń o wyborze na radnego, stosowanych w wyborach do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, Rady m.st. Warszawy i rad dzielnic m.st. Warszawy[102].

Rozdział 3. Ogłaszanie wyników wyborów na obszarze kraju

Państwowa Komisja Wyborcza ogłasza w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej oraz podaje do publicznej wiadomości, w formie obwieszczenia, zbiorcze wyniki wyborów do rad na obszarze kraju.

●Na stronie internetowej PKW zamieszcza się komunikat o wynikach wyborów do rad na obszarze kraju oraz wykaz wybranych radnych w podziale na poszczególne województwa, a także obwieszczenia komisarzy wyborczych o wynikach wyborów do rad oraz wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast na obszarze województw[103].

●Zdaniem B. Banaszaka należy przyjąć, że nie tylko do wyborów prezydenckich odnosi się konstytucyjny (wynikający z art. 2 Konstytucji RP) i ustawowy obowiązek PKW skorygowania oraz podania do wiadomości publicznej prawidłowych wyników głosowania na poszczególnych kandydatów, chociażby obwieszczona korekta nie miała wpływu na wynik wyborów[104].

Rozdział 4. Wygaśnięcie mandatu radnego. Wybory uzupełniające i przedterminowe - wprowadzenie

●Mandat radnego jest rodzajem pełnomocnictwa, które w przypadku powierzenia władzy politycznej musi być odnawialne. W ten sposób społeczność lokalna okresowo korzysta ze swych uprawnień suwerena, dokonując kolejnych wyborów swych przedstawicieli. Charakterystyczną i zarazem konieczną cechą umocowania wybieralnych organów przedstawicielskich są zatem nadane mu z góry określone ramy czasowe (tzw. kadencja). Kadencja organów przedstawicielskich we wszystkich jednostkach samorządowych trwa 4 lata, licząc od dnia wyborów. Radni wykonują swoje mandaty w ramach rady (sejmiku), jako członkowie tych organów. Dlatego też upływ kadencji rady (sejmiku) stanowi najbardziej naturalną (rzeczywistą) przyczynę ustania mandatu radnego. Z tych samych powodów ustaje on w razie rozwiązania rady lub sejmiku przed upływem kadencji. Jednakże w tych wypadkach ustawodawca nie posługuje się pojęciem wygaśnięcia mandatu, chociaż wskutek tych zdarzeń mandat również kończy swój byt prawny[105].

●O wygaśnięciu mandatu radnego stanowi wprost art. 383 par. 1 k.w. Wiąże ten skutek z określonymi w nim przesłankami, innymi niż zakończenie działalności (tj. upływ kadencji lub rozwiązanie całego organu - rady albo sejmiku). Wygaśnięcie mandatu, o którym mowa w art. 383 par. 1 k.w., nie dotyczy więc całego składu organu, lecz pojedynczego radnego[106].

●Wygaśnięcie mandatu w każdym przypadku ma w zasadzie skutek konkretny, odnoszący się wyłącznie do mandatu aktualnie sprawowanego, co oznacza, że nie ogranicza biernego prawa wyborczego. Nie pozbawia zdolności ubiegania się o kolejny mandat, chyba że mandat wygasa z powodu utraty biernego prawa wyborczego[107].

●Wygaśnięcie mandatu radnego powoduje że miejsce zostaje zwolnione. Elektorat zostaje wówczas pozbawiony reprezentacji i aby temu zapobiec, ustawodawca określa w przepisach tego rozdziału sposoby obsadzenia zwolnionego mandatu w radach poszczególnych typów. Nowy radny sprawuje swój mandat do końca kadencji danej rady[108].

●W związku z wejściem w życie k.w. w trakcie trwającej kadencji (lata 2010-2014) pojawiły się wątpliwości, który akt prawny należy stosować w razie wystąpienia przesłanek wygaśnięcia mandatu radnego, czy jest to k.w., czy ordynacja samorządowa. Należy zwrócić uwagę, że k.w. obowiązuje od 1 sierpnia 2011 r.[109]. Z tą datą utraciła moc ordynacja samorządowa[110]. W myśl art. 16 ust. 2a ustawy - przepisy wprowadzające k.w. do kadencji organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz kadencji wójta (burmistrza, prezydenta miasta), w czasie którego kodeks wyborczy wszedł w życie, stosuje się przepisy dotychczasowe. A zatem w trakcie trwania kadencji obejmującej lata 2010-2014 nastąpiła zmiana reżimu prawnego obowiązującego w tym zakresie, gdyż z dniem 1 sierpnia 2011 r. utraciła moc obowiązującą ordynacja samorządowa, w miejsce której w życie wszedł kodeks wyborczy. W orzecznictwie sądowym raczej zgodnie się twierdzi, że do rozpoczętych kadencji organów jednostek samorządu terytorialnego mają nadal zastosowanie przepisy dotychczasowe, tj. ordynacja samorządowa. Oznacza to, że do wygaśnięcia mandatu i stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnego obecnej kadencji stosuje się ordynację samorządową (por. np. wyroki NSA z: 19 czerwca 2012 r., sygn. akt II OSK 1305/12, LEX nr 1216722, sygn. akt II OSK 1304/12, LEX nr 1216332, 25 kwietnia 2012 r. sygn. akt II OSK 304/12 ONSAiWSA 2013/3/55). Odmienne stanowisko przedstawił Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 13 kwietnia 2012 r. (sygn. akt III SA/Wr 87/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl)

●Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 czerwca 2012 r. (sygn. akt II OSK 1304/12) stwierdził, odnosząc się do tego właśnie problemu, że do kadencji pochodzących z wyborów organów samorządu terytorialnego, rozpoczętej przed dniem wejścia w życie k.w., mają zastosowanie przepisy ordynacji samorządowej, obowiązującej w dniu ich przeprowadzania. NSA wskazał, że z art. 16 ust. 3 i 4 ustawy - przepisy wprowadzające wynika, iż do nowych, przedterminowych i uzupełniających wyborów organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego przeprowadzanych w trakcie kadencji, w czasie której k.w. wszedł w życie, stosuje się przepisy dotychczasowe, tj. ordynację samorządową. NSA uznał także, że kandydaci na radnych muszą znać zasady, według których będą wykonywać mandat i kiedy oraz w jakim trybie mogą go utracić. Elektorat natomiast ma prawo wiedzieć, w jakich sytuacjach wybrany przez nich radny lub wójt może utracić mandat, a tym samym dojdzie do zniwelowania ich woli wyrażonej w akcie wyborczym. NSA wyraził pogląd, że stanowisko odmienne od zaprezentowanego w wyroku naruszałoby także wartości konstytucyjne, bowiem akceptowałoby zmianę reguł określających sprawowanie mandatu w trakcie kadencji. To z kolei prowadziłoby do nierównego traktowania osób, które uzyskały mandat w wyborach samorządowych w 2010 roku. Jedni radni do 1 lipca 2011 r. traciliby mandat według ordynacji samorządowej, inni zaś od 1 sierpnia 2011 r. pozbawiani by byli mandatu według k.w. Sytuacja prawna radnych na kadencję rozpoczętą w 2010 r., byłaby zróżnicowana w zależności od tego, kiedy zaszłaby przesłanka wygaśnięcia mandatu.

●NSA w wyroku z 26 marca 2014 r. (sygn. akt II OSK 414/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl) wskazał, że w państwie prawa standardem jest, że w czasie rozpoczętej kadencji nie można zmieniać podstaw prawnych wykonywania uzyskanych mandatów. Istotne zmiany prawa wyborczego należy dokonać odpowiednio wcześniej, czyli co najmniej na 6 miesięcy przed głosowaniem. Ustawodawca może swobodnie zmieniać nowy kodeks wyborczy, ale zmiany te nie mogą dotyczyć kadencji rozpoczętej przed jego uchwaleniem i wejściem w życie.

●Problem ten dostrzegła również Państwowa Komisja Wyborcza. Jej zdaniem stosownie do art. 16 ustawy - przepisy wprowadzające k.w. do zmian w składach rad i stwierdzania wygaśnięcia mandatów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast w kadencji 2010-2014 mają zastosowanie właściwe przepisy ordynacji samorządowej. PKW mając świadomość wątpliwości interpretacyjnych dotyczących powyższej kwestii stwierdziła, że w sprawie tej niezbędne jest zastosowanie wykładni celowościowej przepisów ustawy - przepisy wprowadzające k.w. W ocenie komisji stwierdzanie wygaśnięcia mandatów oraz uzupełnianie składu rad mieści się w szeroko rozumianym pojęciu wyborów, które zgodnie z art. 16 ust. 3 i 4 tej ustawy do końca bieżącej kadencji organów jednostek samorządu terytorialnego przeprowadza się na podstawie przepisów dotychczasowych. Należy przy tym zauważyć, że art. 5 ustawy z 1 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy- Kodeks wyborczy oraz niektórych innych ustaw[111], mimo braku wyraźnego zapisu wskazuje, że zmiany k.w. wprowadzane tą nowelizacją, podobnie jak zmiany dotyczące samorządowych ustaw ustrojowych, również mają zastosowanie od nowej kadencji. Przyjęcie tezy, że zmiany k.w. obowiązują w tej kadencji, a zatem że komisarze wyborczy zobowiązani są m.in. do stwierdzania wstąpienia w skład rady w miastach na prawach powiatu, powiatach i województwach, podważa sens odroczenia usunięcia z ustaw ustrojowych przepisu o wykonaniu zastępczym (wobec bierności rady) tego zadania przez wojewodów dopiero na czas po zakończeniu obecnej kadencji. Ponadto przyjęcie, że k.w. (niezależnie czy w brzmieniu dotychczasowym, czy też po zmianach) obowiązuje w sprawie uzupełniania składu rad przez następną osobę z listy (art. 387 par. 1 k.w.) już w tej kadencji rad powodowałoby, że w gminach powyżej 20 tys. mieszkańców niebędących miastami na prawach powiatu w przypadku wygaśnięcia mandatu radnego konieczne byłoby przeprowadzanie wyborów uzupełniających na zasadzie proporcjonalności do jednego mandatu. PKW, przyjmując wskazane na wstępie stanowisko, brała także pod uwagę kwestię odmiennych rozstrzygnięć co do biernego prawa wyborczego zawartych w ordynacji samorządowej oraz w k.w. W ocenie Państwowej Komisji Wyborczej nie do przyjęcia jest teza, że racjonalny ustawodawca założył, iż ocena, czy nastąpiło wygaśnięcie mandatu z powodu utraty biernego prawa wyborczego, będzie następowała na podstawie innych przesłanek niż ocena biernego prawa wyborczego kandydata biorącego udział w wyborach uzupełniających do tego mandatu[112].

●Radni pozbawiani mandatu niejednokrotnie kwestionują przedstawiony pogląd sądów administracyjnych wskazując, że art. 16 ust. 2a ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę - kodeks wyborczy, dodany został przez nowelizację z 12 października 2012 r. i wszedł w życie 27 grudnia 2012 r. Zgodnie z jego brzmieniem do kadencji organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz kadencji wójta (burmistrza, prezydenta miasta), w czasie której ustawa wymieniona w art. 1 [t.j. k.w.- redakcja] weszła w życie, stosuje się przepisy dotychczasowe. Zdaniem sądów administracyjnych fakt ten nie ma znaczenia w zakresie ustalenia podstawy prawnej wygaśnięcia mandatu radnego. Stosowanie do obecnej kadencji regulacji ordynacji samorządowej wynika nie tylko z dodanego art. 16 ust. 2a ustawy - Przepisy wprowadzające k.w., ale także m.in. z art. 16 ust. 3 i 4 tej ustawy (por. np. wyrok NSA z 26 marca 2014 r., sygn. akt II OSK 414/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

●Wątpliwości te nie mają charakteru wyłącznie teoretycznego. W każdym razie nie dotyczą jedynie podania właściwej podstawy prawnej pozbawiania mandatu. Na pierwszy rzut oka powody wygaśnięcia są identyczne w ordynacji samorządowej i k.w. (por. tabela). To podobieństwo jest jednak pozorne. Należy bowiem zwrócić uwagę, że różnią się regulacje obu wspomnianych aktów prawnych np. w zakresie posiadania biernego prawa wyborczego. K.w. w przeciwieństwie do ordynacji samorządowej nie przewiduje utraty biernego prawa wyborczego przez osoby, wobec których wydano prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego. [przykład 4]

●Kolejna różnica w zakresie wygaśnięcia mandatu pomiędzy regulacją ordynacji samorządowej a k.w. dotyczy procedury. Konsekwentnie należy do radnych obecnej kadencji stosować tryb przewidziany w ordynacji. K.w. zawiera nowe rozwiązania, które zaczną jednak obowiązywać od nowej kadencji samorządowej. Mają one na celu usprawnienie procedury wygaszania mandatu, w szczególności jej przyspieszenie. Wskazać tu można z jednej strony przepisy uprawniające komisarza wyborczego do stwierdzenia wygaśnięcia mandatu w przypadku skazania prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe (art. 383 par. 2a k.w.), z drugiej natomiast terminy do podjęcia stosownych czynności (zarówno w odniesieniu do czynności komisarza wyborczego, jak i rozpatrzenia skargi przez sąd - art. 384 k.w.)[113].

●Celem wyborów uzupełniających i postanowień o uzupełnieniu składu osobowego rad miast na prawach powiatów, rad powiatów oraz sejmików wojewódzkich jest zapewnienie organom przedstawicielskim możliwości sprawnego działania w trakcie kadencji, w czasie której dochodzi do wygaśnięcia mandatu członka organu i nieprzewidzianego zmniejszenia jego składu osobowego. Wymóg ten jest zatem związany z koniecznością zagwarantowania działania organu w przewidzianym ustawą składzie[114].

●Wybory przedterminowe to wybory odbywające się przed ustalonym końcem kadencji danego organu. Konieczność przeprowadzenia wyborów przedterminowych zachodzi w sytuacji, w której wybrany w wyborach kandydat traci swój mandat do wykonywania określonej funkcji. Konieczność przeprowadzenia wyborów przedterminowych powstaje również w przypadku rozwiązania lub skrócenia kadencji organu kolegialnego[115].

WZÓR 1

Na podstawie art. 182 par.1 pkt 2 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 21, poz. 112 ze zm.^[1], uchwala się, co następuje:

Po przeprowadzeniu na posiedzeniu w dniu ............... publicznego losowania powołuje się w dniu ....... obwodowe komisje wyborcze dla przeprowadzenia na obszarze Gminy Sucha wyborów do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw oraz wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast zarządzonych na dzień .... listopada 2014 r. w składach określonych w załącznikach nr 1-10 do zarządzenia.

Uchwała podlega podaniu do publicznej wiadomości poprzez ogłoszenie na tablicach ogłoszeń Gminy Sucha.

Uchwała wchodzi w życie z dniem podpisania.

Podpisy członków

gminnej komisji wyborczej

^[1] Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz.U. z 2011 r. nr 26, poz. 134, nr 94, poz. 550, nr 102, poz. 588, nr 134, poz. 777, nr 147, poz. 881, nr 149, poz. 889, nr 171, poz. 1016, nr 217, poz. 1281, Dz.U. z 2012 r., poz. 849, poz. 951 i poz. 1529 oraz Dz.U. z 2014 r., poz. 179 i poz. 180.

WZÓR 2

Na podstawie art. 184 par.1, pkt 6 i par. 3 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 21, poz. 112 ze zm.^[1]), uchwala się, co następuje:

Odwołuje się ze składu obwodowej komisji wyborczej:

1) Nr 1 z siedzibą w Szkole Podstawowej w Wysokiej, pana Jana Kowalskiego,

2) Nr 1 z siedzibą w Zespole Szkół w Niskiej, pana Łukasza Nowaka,

Zobowiązuje się przewodniczącego Komisji do poinformowania pełnomocnika Komitetu Wyborczego Nasza Gmina Może Być Lepsza o treści niniejszej uchwały.

Uchwała wchodzi w życie z dniem podpisania.

Podpisy członków

komisji wyborczej

^[1] Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz.U. z 2011 r. nr 26, poz. 134, nr 94, poz. 550, nr 102, poz. 588, nr 134, poz. 777, nr 147, poz. 881, nr 149, poz. 889, nr 171, poz. 1016, nr 217, poz. 1281, Dz.U. z 2012 r., poz. 849, poz. 951 i poz. 1529 oraz Dz.U. z 2014 r., poz. 179 i poz. 180.

Kalendarz wyborczy

	Wojewoda musi ogłosić liczbę radnych wybieranych do danej rady.
	Zmiana granic okręgów wyborczych.
	Zawiadomienie odpowiednio Państwowej Komisji Wyborczej oraz komisarzy wyborczych o utworzeniu komitetu wyborczego i zamiarze zgłoszenia kandydatów, podanie do wiadomości publicznej informacji przez wójtów, starostów i marszałków województw informacji o okręgach wyborczych - ich granicach, numerach, liczbie wybieranych radnych i siedzibach terytorialnych komisji wyborczych.
	Podanie do publicznej wiadomości informacji o okręgach wyborczych, ich granicach i numerach, liczbie radnych wybieranych w każdym okręgu wyborczym oraz o wyznaczonej siedzibie gminnej komisji wyborczej.
	Zgłoszenie kandydatów na członków terytorialnych komisji wyborczych.
	Powołanie terytorialnych komisji wyborczych: wojewódzkich, powiatowych i gminnych, przedkładanie wójtowi propozycji zmian siedzib obwodowych komisji wyborczych.
	Uzupełnienie składu terytorialnej komisji wyborczej.
	Powołanie okręgowych komisji wyborczych.
	Zgłaszanie listy kandydatów na listy kandydatów na radnych.
	Zgłaszanie list kandydatów na listy kandydatów na wójtów (burmistrzów, prezydentów miast).
	Powołanie obwodowych komisji, sporządzenie spisu wyborców.
	Podanie w formie obwieszczenia informacji o zarejestrowanych listach kandydatów na radnych oraz kandydatach na wójtów, burmistrzów, prezydentów miast.
	Przyjmowanie od wyborców niepełnosprawnych wniosków o dopisanie do spisu wyborców w obwodach głosowania dostosowanych do potrzeb wyborców niepełnosprawnych, zgłaszanie wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) przez wyborców niepełnosprawnych zamiaru głosowania przy użyciu nakładki na karty do głosowania sporządzonych w alfabecie Braille’a, składanie wniosków o sporządzenie aktu pełnomocnictwa do głosowania.
	Zakończenie kampanii wyborczej.
	Głosowanie.

WZÓR 3

Protokół obsadzenia mandatów radnych bez głosowania

Utworzony dla wyboru Rady/Sejmiku*)

..............................................................

(Gminy/Miejskiej/Dzielnicy/Powiatu/Województwa)

Do Rady ...................................................................................................... w .................................................................

(Gminy/Miejskiej/Dzielnicy/Powiatu/Województwa) (nazwa)

sporządzony dnia .................. 2014 ........ r. przez ..........................................................................

(oznaczenie Komisji)

Komisję Wyborczą w .........................................................

Komisja stwierdziła, co następuje:

1. W wyborach do Rady/Sejmiku, w okręgu wyborczym nr ............ obejmującym ............. mandatów:

(liczba) (liczba)

A. Zostało zarejestrowanych ................... następujących kandydatów z różnych list kandydatów: [1]

(liczba)

1)................................................................................................ z listy nr ............................................

(nazwisko i imię - imiona kandydata)

..........................................................................................................................................................

(oznaczenie listy skrótem nazwy komitetu wyborczego)

2)................................................................................................ z listy nr ............................................

3)................................................................................................ z listy nr ............................................

..........................................................................................................................................................

4)................................................................................................ z listy nr ............................................

..........................................................................................................................................................

5)................................................................................................ z listy nr ............................................

..........................................................................................................................................................

6)................................................................................................ z listy nr ............................................

..........................................................................................................................................................

7)................................................................................................ z listy nr ............................................

..........................................................................................................................................................

B. Została zarejestrowana tylko jedna lista kandydatów obejmująca .............. kandydatów:¹⁾

(oznaczenie listy skrótem nazwy komitetu wyborczego)

1) ....................................................................................................................................................

(nazwisko i imię - imiona kandydata)

2) ....................................................................................................................................................

3) ....................................................................................................................................................

4) ....................................................................................................................................................

5) ....................................................................................................................................................

6) ....................................................................................................................................................

7) ....................................................................................................................................................

2. W związku z tym, że liczba kandydatów jest równa - mniejsza* od liczby mandatów, za wybranych na radnych uznaje się zarejestrowanych kandydatów: 1)

3. Okręg wyborczy nr .................. obejmuje ............. mandatów i pozostałe .......... mandaty pozostają

(liczba)

nieobsadzone.

*) Niepotrzebne skreślić lub pominąć.

^[1] Pkt A lub B komisja wypełnia w sytuacji, o której mowa w art. 380 kodeksu wyborczego.

Miejsce na parafowanie strony przez członków komisji obecnych przy sporządzeniu protokołu

Symbol kontrolny systemu informatycznego

Tabela Przesłanki wygaśnięcia mandatu

Wygaśnięcie mandatu radnego następuje wskutek:	Wygaśnięcie mandatu radnego następuje w przypadku:
śmierci
odmowy złożenia ślubowania,
utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów,	utraty prawa wybieralności lub nieposiadania go w dniu wyborów,
pisemnego zrzeczenia się mandatu,
naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu radnego z wykonywaniem określonych w odrębnych przepisach funkcji lub działalności,
wyboru na wójta (burmistrza, prezydenta miasta),
niezłożenia w terminach, określonych w odrębnych przepisach, oświadczenia o swoim stanie majątkowym.

PRZYKŁAD 4

Skutek warunkowego umorzenia postępowania

Wojewoda zarządzeniem zastępczym stwierdził wygaśnięcie mandatu radnej rady miejskiej wybranej na kadencję 2010-2014 z powodu utraty prawa wybieralności. Zarządzenie to zostało wydane w związku z uzyskaniem informacji o wydanym wobec radnej przez sąd wyroku, warunkowo umarzającym postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego. Wyrok ten uprawomocnił się 21 czerwca 2012 roku, w związku z czym, zdaniem organu, radna utraciła prawo wybieralności. W skardze do WSA radna wskazała, iż zapadły wobec niej wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne nie jest wyrokiem skazującym. Zastosowane w stosunku do niej warunkowe umorzenie postępowania karnego związane jest (w odróżnieniu od skazania) jedynie ze środkiem w postaci świadczenia pieniężnego na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej w związku z tym, że poddała się próbie a czyn, w związku z którym orzeczono wyrokiem w stosunku do niej warunkowe umorzenie postępowania karnego, nie ma żadnego związku z wykonywaniem mandatu radnej. Podkreśliła, że w art. 383 par. 1 k.w. nie wymienia się warunkowego umorzenia postępowania karnego, jako przesłanki do wygaśnięcia mandatu w związku z czym należy przyjąć, że warunkowe umorzenie postępowania karnego, nie jest tożsame z wyrokiem skazującym. WSA stwierdził, że do radnych kadencji 2010-2014 stosuje regulację ordynacji samorządowej. Zgodnie z jej art. 7 ust. 2 pkt 1 i 2 nie mają prawa wybieralności osoby karane za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego oraz wobec których wydano prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego (wyrok WSA w Olsztynie z 18 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Ol 260/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przypisy

[1] O zadaniach terytorialnej komisji wyborczej zob. komentarz do art. 180 k.w.

[2] Więcej na temat praw wyborczych, w tym biernego prawa wyborczego, zob. komentarz do art. 10 k.w.

[3] A. Sokala, "Administracja wyborcza w polskim kodeksie wyborczym" [w:] K. Skotnicki (red.), "Kodeks wyborczy. Wstępna ocena", Warszawa 2011, s. 149.

[4] M.P. nr 30, poz. 345.

[5] M.P. nr 44, poz. 477.

[6] M.P. nr 44, poz. 476.

[7] Więcej na temat praw wyborczych, w tym biernego prawa wyborczego, zob. komentarz do art. 10 k.w.

[8] Więcej na temat rejestru wyborców zob. komentarz do art. 18 k.w.

[9] Dz.U. z 2011 r. nr 212, poz. 1264 ze zm.

[10] Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 542/2011, LexPolonica nr 2549802.

[11] Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 stycznia 2012 r., sygn. akt II OSK 2150/2011, LexPolonica nr 3890909.

[12] Dz.U. z 1990 r. nr 72 poz. 467 ze zm.

[13] Dz.U. z 2000 r. nr 72 poz. 847 ze zm.

[14] Wyrok Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2008 r., sygn. akt III KK 372/2008, LexPolonica nr 2011775.

[15] Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 ze zm.).

[16] Zobacz wyroki Sądu Najwyższego: z 2 grudnia 2002 r., sygn. akt IV KKN 273/2001; z 4 grudnia 2007 r., sygn. akt IV KK 276/2007, www.sn.pl.

[17] M.P. nr 44, poz. 478.

[18] Zob.: Wytyczne dla obwodowych komisji wyborczych dotyczące zadań i trybu przygotowania oraz przeprowadzenia głosowania w obwodach głosowania utworzonych w kraju w wyborach do Parlamentu Europejskiego, zarządzonych na 25 maja 2014 r., stanowią załącznik do uchwały Państwowej Komisji Wyborczej z 24 lutego 2014 r. (M.P. z 2014 r. poz. 207).

[19] Zgodnie z powołanym przepisem na prośbę wyborcy niepełnosprawnego członek obwodowej komisji wyborczej jest obowiązany przekazać ustnie treść obwieszczeń wyborczych w zakresie informacji o komitetach wyborczych biorących udział w wyborach oraz zarejestrowanych kandydatach i listach kandydatów.

[20] Dz.U. nr 158, poz. 938.

[21] A. Sokala, A. Szmyt, "Polski model administracji wyborczej sukcesem demokratycznej transformacji", Przegląd Wyborczy w Biuletynie Informacyjnym nr 8-9/2013, s. 39 dostęp: www.pkw.gov.pl.

[22] A. Kobylińska, G. Makowski, M. Solon-Lipiński, "Mechanizmy przeciwdziałania korupcji w Polsce. Raport z monitoringu", Warszawa 2012, s. 155, dostęp: www.isp.org.pl.

[23] M.P. nr 23, poz. 253.

[24] B. Banaszak, "Kodeks wyborczy. Komentarz", Warszawa 2014, str. 316.

[25] Par. 1 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[26] Par. 2 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[27] Par. 3 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[28] Par. 4 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[29] Par. 5 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[30] Par. 6 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[31] Par. 7 rozporządzenia MSWiA z 22 lipca 2011 r.

[32] Par. 14 regulaminu PKW.

[33] B. Banaszak, op. cit., str. 316.

[34] Ibidem.

[35] Ibidem.

[36] Ibidem.

[37] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, "Samorządowe prawo wyborcze. Komentarz", Warszawa 2010, s. 24.

[38] M. Chmaj, W. Skrzydło, "System wyborczy w Rzeczypospolitej Polskiej", Warszawa 2011, s 35.

[39] Ibidem, s. 36-37.

[40] Ibidem, s. 39.

[41] Ibidem, s. 39-40.

[42] Więcej na ten temat zob. komentarz do art. 10 k.w.

[43] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 42-43; zob. też komentarz do art. 10 k.w.

[44] Ibidem, str. 44.

[45] Dz.U. nr 114, poz. 946.

[46] A. Rakowska, K. Skotnicki, "Zmiany w prawie wyborczym wprowadzone przez Kodeks wyborczy", Przegląd Sejmowy nr 4 (105)/2011, s. 16.

[47] Por. komentarz do art. 11 k.w.

[48] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 26.

[49] W praktyce politycznej nieraz okazuje się, iż okręgi wyborcze mogą być wyznaczone w sposób naruszający zasadę równości wyborów i deformujący siłę głosu. Praktykę taką określa się jako geometrię wyborczą lub gerrymandering. Polega ona na instrumentalnym wytyczaniu lub zmianie granic okręgów wyborczych w celu uzyskania maksymalnych korzyści dla wybranych kandydatów, partii politycznych lub grup elektoratu. Więcej na ten temat: M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 47. K. Skotnicki wskazuje, że niesłychanie trudne jest dokonanie takiego podziału na okręgi, aby nie została naruszona zasada równości wyborów w jej aspekcie materialnym, czyli dążeniu do zapewnienia równej siły (wartości) głosu każdego wyborcy, jak istnieje duża łatwość w manipulowaniu polityczną reprezentacją i preferowanie określonej partii politycznej czy niektórych części kraju. Szerzej zob. K. Skotnicki, "Jednomandatowe czy wielomandatowe okręgi wyborcze" [w:] "Problemy prawa wyborczego Polski i Ukrainy. Materiały drugiego posiedzenia Polsko-Ukraińskiego Klubu Konstytucjonalistów (Sieniawa 29 września-1 października 2008 r.)", red. W. Skrzydło, W. Szapował, K. Eckhardt, Przemyśl - Rzeszów 2010, s. 32-51.

[50] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 49.

[51] Ibidem, s. 51-53.

[52] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 26-27.

[53] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 53-55.

[54] Ibidem, s. 55.

[55] J. Jaskiernia, "Prawo wyborcze do jednostek samorządu terytorialnego" [w:] "Administracja publiczna. Ustrój administracji samorządowej", t. III, Warszawa 2012, wersja elektroniczna.

[56] B. Banaszak, op. cit., s. 550.

[57] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 56.

[58] Ibidem, s. 57-58.

[59] Ibidem, s. 156.

[60] Dz.U. z 1994 r. nr 124, poz. 607.

[61] Zobacz m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 stycznia 2002 r., sygn. akt II SA/Wr 2764/01, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[62] Wyrok WSA z 10 lipca 2008 r., sygn. akt II SA/BK 405/08, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[63] Wyrok NSA z 22 stycznia 2010 r., sygn. akt II OSK 1834/09, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[64] Ustawa z 7 października 1992 r. o regionalnych izbach obrachunkowych (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1113).

[65] Ustawa z 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 79, poz. 856 ze zm.).

[66] Ustawa z 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz.U. 2013 r. poz. 427.

[67] Ustawa z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 270 poz. 1599 ze zm.).

[68] Ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 287, poz. 1687 ze zm.).

[69] Wyrok NSA z 15 lutego 2005 r., sygn. akt OSK 1149/04, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[70] Wyrok WSA w Kielcach z 28 września 2011 r., sygn. akt II SA/Ke 466/11; orzeczenia.nsa.gov.pl.

[71] Wyrok NSA z 6 maja 2009 r., sygn. akt II OPS 1/07, ONSAiWSA 2007/3/62, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[72] Dz.U. z 2006 r. nr 216, poz. 1584 ze zm.

[73] Wyrok z 9 marca 2011 r., sygn. akt II OSK 2512/10, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[74] Wyrok z 6 grudnia 2010 r., sygn. akt II OSK 2452/10, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[75] Wyrok WSA w Warszawie z 30 września 2011 r., sygn akt II SA/Wa 1783/11, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[76] Wyrok z 9 marca 2011 r., sygn. akt II OSK 2240/10, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[77] Wyrok NSA 9 lipca 2013 r., sygn. akt II OSK 1418/13, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[78] Wyrok NSA z 15 lis 2011 r., sygn. akt II OSK 1083/11, orzeczenia.nsa.gov.pl.

[79] Por. informację PKW, dostępna: www.pkw.gov.pl.

[80] Dz.U. nr 4, poz. 28 ze zm.

[81] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., str. 94.

[82] B. Banaszak, op. cit., str. 553.

[83] Pierwszego ustalenia kalendarza wyborczego dokonał przewodniczący PKW sędzia Stefan J. Jaworski na corocznej naradzie służbowej z komisarzami wyborczymi oraz dyrektorami zespołów i delegatur Krajowego Biura Wyborczego, która odbyła się 13-14 maja 2013 r. Na podstawie wygłoszonego przez przewodniczącego PKW referatu ustaliliśmy wstępny kalendarz wyborczy. Nie określa on wprawdzie całości zadań związanych z wyborami samorządowymi, ale przedstawia najważniejsze czynności wraz z terminami na ich wykonanie.

[84] B. Banaszak, op. cit., str. 553.

[85] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, "Samorządowe prawo wyborcze. Komentarz", Warszawa 2010 r. , s. 97.

[86] Art. 9 ust. 4 u.s.p.

[87] Art. 16 ust. 3 u.s.w.

[88] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 98-99.

[89] Ibidem, s. 99.

[90] Por. załącznik do uchwały PKW z 7 maja 2012 r. w sprawie wytycznych i wyjaśnień dotyczących podziału jednostek samorządu terytorialnego na okręgi wyborcze, opubl. Przegląd wyborczy. Biuletyn Informacyjny nr 5/2012.

[91] B. Banaszak, op. cit., s. 556.

[92] Ibidem, str. 557.

[93] Ibidem, str. 559.

[94] M. Chmaj, W. Skrzydło, op. cit., s. 157.

[95] B. Banaszak, op. cit., s. 559.

[96] Ibidem.

[97] F. Rymarz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 457.

[98] Ibidem.

[99] Ibidem, str. 458.

[100] Ibidem.

[101] B. Banaszak, op. cit., s. 560.

[102] M.P. nr 73, poz. 923 ze zm.

[103] B. Banaszak, op. cit., s. 561.

[104] B. Banaszak, op. cit., s. 561.

[105] A. Kisielewicz [w:] K.W. Czaplicki, B. Dauter, A. Kisielewicz, F. Rymarz, op. cit., s. 459-460.

[106] Ibidem, s. 460.

[107] Ibidem.

[108] B. Banaszak, op. cit., s. 560.

[109] Art. 1 ustawy - Przepisy wprowadzające k.w.

[110] Art. 10 pkt 2 ustawy - Przepisy wprowadzające k.w.

[111] Dz.U. nr 217, poz. 1281.

[112] Wyjaśnienia PKW z 28 listopada 2011 r. dotyczące zmian w składach rad i stwierdzania wygaśnięcia mandatów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast w kadencji 2010-2014, ZPOW-432-21/11, dostęp: www.pkw.gov.pl.

[113] Por. odpowiedź wiceministra resortu administracji i cyfryzacji na interpelację nr 9309 z 24 października 2012 r. w sprawie zmiany przepisów normujących wygaśnięcie mandatu radnego, dostęp: www.sejm.gov.pl.

[114] Wyrok WSA w Białymstoku z 21 października 2010 r., sygn. akt II SA/Bk 632/10, ONSAiWSA 2012/5/79.

[115] B. Michalik, "Hasło wybory przedterminowe", [w:] A. Sokala, B. Michalik, P. Uziębło, Leksykon, s. 279, za: B. Banaszak, op. cit., s. 560-561.