Jakie prawa ma pacjent w szpitalu

Pacjent, który wymaga leczenia szpitalnego, ma prawo żądać od personelu tam zatrudnionego poszanowania jego praw. Te są bardzo szerokie - od podstawowych jak prawo do wyboru szpitala po bardziej szczegółowe jak np. prawo do intymności czy do zachowania tajemnicy lekarskiej. Dokładnie opisuje je ustawa o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta.

Przede wszystkim chory może swobodnie wybierać placówkę, w której chce być leczony. To niestety bardzo często jest przyczyną gigantycznych kolejek w miejscach cieszących się największym uznaniem. Pacjenci wybierają bardzo często daleko położony szpital, bo wykonuje on wysokospecjalistyczne zabiegi i leczą tam, według obiegowej opinii, najlepsi specjaliści. Czasami taki tok myślenia jest błędny, bo jeżeli u chorego ma być wykonany prosty zabieg czy operacja, to można je uzyskać niekoniecznie w szpitalu klinicznym, ale w najbliższej placówce powiatowej. Nierzadko okazuje się, że tam jest zdecydowanie krótszy czas oczekiwania. To, ile trzeba czekać w konkretnej placówce na wykonanie danej operacji, można sprawdzić na stronach internetowych NFZ (www.nfz.gov.pl). Warto to zrobić, żeby przekonać się, w którym szpitalu w najbliższej okolicy są najkrótsze terminy oczekiwania.

W sytuacji braku tytułu do ubezpieczenia pacjent musi się liczyć z tym, że szpital obciąży go kosztami leczenia. A te mogą być niemałe. Jeżeli jednak okaże się, że chory był nieubezpieczony nie ze swojej winy, tylko składek za niego nie odprowadzał pracodawca, to koszty leczenia obciążą tego ostatniego. Aby udowodnić prawo do nieodpłatnego leczenia, pacjent musi przedstawić w szpitalu dokument, który potwierdzi regularne opłacanie składek na ubezpieczenie zdrowotne. W przypadku pracowników może to być aktualnie podstemplowana książeczka ubezpieczeniowa albo druk ZUS RMUA.

Aby dostać się do szpitala, trzeba uzyskać skierowanie (nie ma tego wymogu, jeżeli chodzi o zabiegi nagłe, które trzeba wykonać, gdy zagrożone jest zdrowie lub życie chorego). Skierowanie może wystawić każdy lekarz, także ten, który nie ma podpisanej umowy z NFZ. Skierowanie na leczenie szpitalne zachowuje swoją ważność do chwili realizacji. Do skierowania na tzw. zabiegi planowe (czyli takie, których termin wykonania można ustalić z wyprzedzeniem np. kilkutygodniowym, bo nie ma zagrożenia zdrowia lub życia) lekarz kierujący powinien dołączyć także wyniki przeprowadzonych badań diagnostycznych, które były wykonane w celu wstępnego rozpoznania schorzenia.

W przypadku zakwalifikowania pacjenta do przyjęcia na oddział szpitalny, w tym zarówno oddział, jak i na operację, dalsze badania są wykonywane już na zlecenie szpitala.

W trakcie pobytu w szpitalu pacjent nie ponosi także kosztów lekarstw potrzebnych w procesie leczenia. Placówka ochrony zdrowia musi zapewnić choremu bezpłatny dostęp do świadczeń związanych z jego leczeniem. Chory nie zapłaci więc np. za wyroby medyczne zużyte w czasie jego pobytu w szpitalu, wyżywienie, zakwaterowanie czy podstawową opiekę pielęgniarską. Nie może on także ponosić kosztów transportu sanitarnego wynikającego z potrzeby zachowania ciągłości leczenia (np. przewiezienia do innej placówki w celu wykonania specjalistycznych badań).

Pacjent ma prawo wypisać się ze szpitala na własne żądnie. Może to zrobić nawet wtedy, gdy proces jego leczenia nie został ukończony. W takim przypadku pacjent musi być poinformowany przez lekarza o możliwości wystąpienia powikłań spowodowanych przerwanym leczeniem. Swoją decyzję pacjent musi przedstawić na piśmie, a w razie braku takiego oświadczenia lekarz sporządza odpowiednią adnotację w dokumentacji medycznej chorego. Pacjent ma również prawo do wychodzenia ze szpitala na tzw. przepustki. Każdorazowo decyduje jednak o tym lekarz. Pacjent ma obowiązek powrotu do szpitala w dniu wyznaczonym przez lekarza.

Pacjent może również decydować, jakie osoby z personelu medycznego przebywają w czasie zabiegu czy badania. Może on żądać opuszczenia gabinetu czy sali, gdzie świadczenie jest wykonywane, jeżeli obecność dodatkowych osób nie jest uzasadniona względami medycznymi. W czasie zabiegu na sali operacyjnej, w gabinecie lekarskim czy pokoju zabiegowym powinny być obecne tylko osoby z niezbędnego personelu medycznego. Co do zasady nie ma obowiązku uzyskiwania zgody pacjenta na uczestniczenie w zabiegu czy badaniu osób uczących się zawodów medycznych. Ich obecność jest możliwa jednak tylko w tych placówkach, które mają uprawnienia do ich kształcenia (szpitale kliniczne, jednostki badawczo-rozwojowe). Konieczne jest uzyskanie zgody pacjenta na obecność tych osób, jeżeli nie ma wyższej konieczności do wykonania zabiegu (nie ma np. zagrożenia życia), a przeprowadzenie zabiegu służy wyłącznie demonstracji o charakterze dydaktycznym.

Obecność studentów podczas wykonywania czynności medycznych stanowi wyjątek od prawa pacjenta do intymności. W przypadku małoletnich, osób ubezwłasnowolnionych zgodę na obecność osób postronnych w trakcie wykonywania świadczeń medycznych wyraża ich przedstawiciel ustawowy lub opiekun prawny.

Lekarz ma obowiązek również nadzorowania tego, jak pacjent jest traktowany i jak przestrzegane są jego prawa przez innych członków personelu medycznego w trakcie zabiegu czy badania.

Pacjent ma prawo wymagać od lekarza dokładnej informacji o swoim stanie zdrowia. Obowiązkiem lekarza jest przekazanie jej w sposób jak najbardziej przystępny dla chorego.

Pacjent może jej żądać zarówno od lekarza, jak i innych pracowników personelu medycznego. Informacja musi być mu przekazana w sposób zrozumiały, tak aby rzeczywiście pacjent zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństwa dla zdrowia lub życia, ewentualnych następstw przerwania leczenia i związanych z tym powikłań. Prawo do informacji jest nierozerwalnie związane z prawem do wyrażania zgody na interwencję medyczną. Bez odpowiedniej informacji lekarza na temat planowanego leczenia pacjent nie mógłby w pełni świadomie wyrazić lub nie zgody na wykonanie zabiegu, operacji czy badania diagnostycznego.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami z tego prawa może korzystać sam zainteresowany. Jednak w sytuacji jego śmierci dostęp do dokumentacji ma tylko osoba przez niego uprawniona. Jeżeli więc pacjent nie wyznaczy takiej osoby, to w przypadku jego zgonu nikt nie będzie miał uprawnienia, żeby zapoznać się z tym, jak zmarły był leczony. Dlatego w trakcie przyjęcia na leczenie szpitalne pacjent musi wypełnić pisemne upoważnienie i wskazać, kto ma prawo wglądu do jego dokumentacji. Może wyznaczyć dowolną osobę - np. członka rodziny. Może to być również osoba, która nie jest z nim związana formalnym związkiem albo nie jest członkiem jego rodziny, ale jest mu szczególnie bliska.

Informacja lekarza ma dotyczyć nie tylko aktualnego stanu zdrowia pacjenta, ale także rozpoznania, metod diagnostycznych, sposobu leczenia i rokowań. Pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego należy informować nie tylko o proponowanych przez lekarza metodach leczenia, ale także innych możliwych do wykonania. Informacja musi obejmować także możliwe do przewidzenia następstwa zastosowania tych metod.

Prawo do informacji medycznej ma każdy pacjent, który ukończył 16 lat. Osoba młodsza ma prawo do informacji w zakresie potrzebnym do prawidłowego przebiegu procesu diagnostycznego i terapeutycznego. W wypadku jednak gdy pacjent taki musi udzielić zgody na wykonanie zabiegu (co dotyczy osób, które ukończyły 13 lat, a planowany zabieg dotyczy przerwania ciąży lub przeszczepu), lekarz musi przekazać mu pełną informację, tak jak to jest w przypadku osób, które skończyły 16 lat. W odniesieniu do osób z zaburzeniami psychicznymi obowiązek informowania jest nieograniczony. Dotyczy to także ubezwłasnowolnionych osób. Natomiast w sytuacji gdy pacjent jest nieprzytomny lub niezdolny do rozumienia znaczenia przekazywanych mu informacji, ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty pozwala na całkowite zaniechanie informowania takich pacjentów (dotyczy to zarówno małoletnich, jak i dorosłych). Jednocześnie ustawa uprawnia lekarza do udzielania informacji o ich stanie zdrowia przedstawicielowi ustawowemu, a w razie jego braku lub gdy porozumienie się z nim jest niemożliwe, są one przekazywane opiekunowi faktycznemu.

Wykonanie każdego badania czy zabiegu wymaga zgody pacjenta. Lekarz ma obowiązek uzyskania jej od zainteresowanego. Jeżeli pacjent jest małoletni lub niezdolny do świadomego wyrażania zgody, takie prawo przechodzi na jego przedstawiciela ustawowego, a gdy i takiej osoby brak, to decydujące zdanie w takiej sytuacji ma sąd opiekuńczy. W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej zgodę na przeprowadzenie zabiegu medycznego wyraża również przedstawiciel ustawowy. Jeżeli jednak sam zainteresowany jest w stanie ze zrozumieniem wypowiedzieć swoje zdanie w sprawie planowego badania czy zabiegu, konieczne jest ponadto uzyskanie także jego zgody.

W sytuacji gdy pacjent małoletni, osoba ubezwłasnowolniona jest niezdolny do wyrażenia zgody, robi to za nią jego opiekun ustawowy. Jeżeli ten ostatni nie zgadza się na przeprowadzenie zabiegu medycznego, w sytuacji gdy ze względu na stan zdrowia chorego jest on konieczny, lekarz musi się porozumieć w tej sprawie z sądem opiekuńczym. On wyraża ostateczną decyzję w tej sprawie. Zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza może on wykonać zabieg operacyjny lub badanie diagnostyczne o podwyższonym ryzyku bez zgody przedstawiciela ustawowego pacjenta bądź bez zgody właściwego sądu opiekuńczego, gdy zwłoka spowodowana postępowaniem w sprawie uzyskania takiej zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkim uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia.

W sytuacji jednak gdy osoba małoletnia, która ukończyła 16 lat, pacjent ubezwłasnowolniony lub chory psychicznie lub upośledzony umysłowo, lecz dysponujący dostatecznym rozeznaniem, sprzeciwia się poddaniu zabiegowi medycznemu, poza zgodą jego przedstawiciela ustawowego lub faktycznego opiekuna, dodatkowo musi wypowiedzieć się w tej sprawie sąd opiekuńczy. Pacjenci, którzy nie są w stanie w formie pisemnej wyrazić zgody lub odmowy na przeprowadzenie zabiegu, mogą to zrobić również w formie ustnej albo nawet przez takie swoje zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje, jaka jest ich wola.

Badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne w sytuacji, gdy jego stan zdrowia jest na tyle poważny, że wymaga udzielenia mu niezwłocznie pomocy medycznej. Taka sytuacja jest dopuszczalna w przypadku tych pacjentów, którym stan zdrowia lub wiek nie pozwalają na porozumienie się z otoczeniem. Lekarz powinien w miarę możliwości swoją decyzje o konieczności podjęcia czynności medycznych skonsultować z innym lekarzem. Brak możliwości uzyskania zgody od chorego, który wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej, musi być odnotowany w jego dokumentacji medycznej.

Dominika Sikora

dominika.sikora@infor.pl

Ustawa z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i rzeczniku praw pacjenta (Dz.U. z 2009 r. nr 52, poz. 417 z późn. zm.).