Czy darowizna jako zwolnienie z długu jest opodatkowana

Czy przekazanie darowizny jako zwolnienie z długu trzeba rozliczyć przed urzędem skarbowym? Jakie obowiązki wiążą się z taką darowizną - pyta pan Marian z Kalisza.

O pomoc w rozwiązaniu tego problemu poprosiliśmy Izbę Skarbową w Szczecinie i Kamila Łukasika z Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna.

Nieodpłatne zwolnienie pożyczkobiorcy z długu można zakwalifikować jako umowę darowizny uregulowaną w art. 888 kodeksu cywilnego. Warunkiem koniecznym jest, by zwolnienie to nie było uzależnione od spełnienia jakichkolwiek warunków, dodatkowych, określonych przez strony.

Podatkowi od spadków i darowizn podlega nabycie przez osoby fizyczne rzeczy lub praw majątkowych tytułem darowizny lub polecenia darczyńcy. Podatnikiem podatku od spadków i darowizn z tytułu nabycia rzeczy i praw majątkowych tytułem darowizny jest obdarowany.

W sytuacji gdy w ciągu 5 lat wartość darowizn od jednej osoby przekroczy kwotę wolną 9637 zł, a darczyńcą jest jego małżonek, zstępny, wstępny, pasierb, rodzeństwo, ojczym lub macocha, obdarowany może skorzystać ze zwolnienia określonego w art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Podatnik powinien zgłosić nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych na formularzu SD-Z2 właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie sześciu miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. Dokonanie tej formalności nie jest konieczne, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego.

Instytucja zwolnienia z długu, która została uregulowana w części ogólnej zobowiązań, art. 508 kodeksu cywilnego, nie stanowi typu umowy. Jej kwalifikacja prawna zależy od przyczyny, dla której wierzyciel decyduje się umniejszyć swój majątek na korzyść dłużnika. Zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje. Oznacza to, że zwolnienie z długu jest czynnością dwustronną o charakterze rozporządzającym, zawartą między wierzycielem a dłużnikiem. Nie każde nieodpłatne zwolnienie z długu będzie dokonane na podstawie umowy darowizny. Zakwalifikowanie czynności nieodpłatnego zwolnienia z długu do konkretnego rodzaju umowy zależy od szczegółowego stanu faktycznego i postanowień tej umowy. Nabycie prawa majątkowego tytułem darowizny, której wynikiem jest zwolnienie z długu obdarowanego, będzie podlegało opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Jeżeli podatnik spełni warunki określone w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, będzie zwolniony z obowiązku zapłaty tego podatku.

Interpretacja indywidualna ministra finansów z 29 czerwca 2010 r. (nr PL/LM/834/38/CHI/2010/146).

Zgodnie z art. 888 par. 1 k.c. przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Istotą darowizny jest zatem uszczuplenie majątku darczyńcy i powiększenie przez to majątku obdarowanego, co dokonuje się bez jakiegokolwiek majątkowego świadczenia wzajemnego ze strony obdarowanego. Jeśli więc zwolnienie z długu dokonane zostanie jako czynność bezpłatna (wierzyciel nie otrzyma w zamian świadczenia majątkowego), wówczas przyjmie ono postać darowizny. Zgodnie bowiem z art. 888 par. 1 k.c. dojdzie do uszczuplenia majątku wierzyciela, gdyż ten pozbędzie się przysługującej mu wierzytelności (zmniejszeniu ulegną aktywa wierzyciela), a jednocześnie zwiększy się stan majątku dłużnika, jako że zmniejszeniu ulegną jego pasywa, tj. zobowiązania.

Interesujące jest, jak odnieść to do obowiązujących regulacji podatkowych. Ustawa o podatku od spadków i darowizn przewiduje zwolnienie z opodatkowania darowizn dokonanych pomiędzy osobami najbliższymi. Darowizna ojca na rzecz syna takiej preferencji podatkowej podlega. Warunki do skorzystania z tego przywileju to: zgłoszenie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w przypisanym terminie faktu nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych, a w przypadku gdy przedmiotem darowizny są środki pieniężne, konieczne jest także udokumentowanie przez obdarowanego ich otrzymanie (za pomocą dowodu przekazania na rachunek bankowy bądź rachunek prowadzony przez SKOK lub przekazu pocztowego).

Czy powyższe zwolnienie znajduje w ogóle zastosowanie na tle omawianego zagadnienia, tj. w odniesieniu do scharakteryzowanego uprzednio zwolnienia z długu. Jak wiadomo, istotą zwolnienia podatkowego jest, że obowiązuje ono w ramach danego podatku. Jeśli określona czynność w ogóle nie podlega podatkowi, wówczas mamy do czynienia nie ze zwolnieniem, lecz z wyłączeniem danego zdarzenia z podatku. Zatem aby darowizna uczyniona na rzecz osoby najbliższej korzystała z przywołanego już zwolnienia, musi ona w ogóle podlegać podatkowi od spadków i darowizn.

Zwolnienie z długu spełnia przesłanki uznania je za darowiznę w świetle regulacji prawa cywilnego. Jednak odnieść należy się w tym miejscu do regulacji art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn, zgodnie z którą podatkowi temu podlega nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy znajdujących się na terytorium Polski lub praw majątkowych wykonywanych na terytorium RP tytułem darowizny. Literalna wykładnia tej normy prowadzi do wniosku, że nie każde otrzymanie darowizny rodzi obowiązek podatkowy na gruncie podatku od spadków i darowizn, tj. nie każde otrzymanie darowizny podlega temu podatkowi. Podlega mu jedynie takie otrzymanie darowizny, gdy w jego wyniku nabywana jest własność rzeczy lub praw majątkowych. W przeciwnym wypadku, w świetle literalnego brzmienia przywołanej regulacji, otrzymanie takiego przysporzenia nie podlega podatkowi od spadków i darowizn. Z taką sytuacją mamy, jak się wydaje, do czynienia w przypadku zwolnienia z długu. Dłużnik wprawdzie otrzymuje przysporzenie, jednak nie polega ono na nabyciu własności rzeczy ani też na nabyciu prawa majątkowego, czego wymaga ustawa podatkowa. Trudno uwolnienie od obowiązku, czym jest zwolnienie z długu, utożsamiać z nabyciem prawa majątkowego.

Z uwagi na fakt, że na gruncie prawa podatkowego obowiązuje zasada precyzyjnego formułowania przez ustawodawcę stanu faktycznego, z którym wiązać się mają obciążenia fiskalne, oraz na to, że nie należy rozszerzająco interpretować przepisów ustanawiających obowiązek podatkowy, znajduje uzasadnienie teza, że zwolnienie z długu polegające na uwolnieniu od odpowiedzialności cywilnoprawnej, jest zdarzeniem leżącym poza zakresem obowiązywania ustawy o podatku od spadków i darowizn. Oznacza to, że nie podlega ono temu podatkowi, a zatem z istoty rzeczy nie jest właściwe sięganie do konstrukcji zwolnienia przewidzianego dla darowizn pomiędzy osobami najbliższych. Nie jest jednak przesądzone, wymaga to odrębnej analizy, czy przysporzenie w postaci zwolnienia z długu nie podlega podatkowi dochodowemu od osób fizycznych.

@RY1@i02/2010/221/i02.2010.221.086.015a.001.jpg@RY2@

Kamil Łukasik, prawnik z Departamentu Podatkowego Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna

Opracowała Ewa Matyszewska

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 93, poz. 768).