Odszkodowania przy firmowych transakcjach rozlicza się na zasadach ogólnych

W prowadzeniu działalności gospodarczej oraz w relacjach między kontrahentami często dochodzi do wypłaty odszkodowań. Mogą to być nie tylko odszkodowania wypłacone od firmy ubezpieczeniowej w związku z zaistniałą szkodą odpowiednio opisaną w umowie ubezpieczeniowej, ale również w związku z powstaniem szkody wobec wierzyciela handlowego czy usługowego.

W obrocie gospodarczym i w relacjach z kontrahentami przedsiębiorcy powinni pamiętać o regulacjach wynikających z kodeksu cywilnego. Zgodnie z ogólną zasadą, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, zobowiązany jest do jej naprawienia. W przypadku odpowiedzialności kontraktowej, tj. wynikającej z przyjętych w umowie między stronami zobowiązań, jeżeli wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania umowy wierzyciel poniesie szkodę, może wystąpić z roszczeniem do dłużnika o jej naprawienie. Dłużnik może zostać zwolniony z naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, jeśli niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

W przypadku umów między przedsiębiorcami zasadą jest, że odszkodowanie obejmuje pełną szkodę, jednak strony mogą w umowie dowolnie kształtować odpowiedzialność odszkodowawczą dłużnika. W prawie cywilnym i obrocie gospodarczym odszkodowanie obejmuje zarówno poniesioną rzeczywistą stratę, jak i spodziewany, a nieosiągnięty zysk (czyli utracone korzyści). W rozliczeniach podatkowych przyjęte jest jednak inne rozumienie szkody. Odszkodowanie dotyczy bowiem tylko szkody faktycznej, a nie utraconych korzyści.

Generalnie odszkodowania są przychodem podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym. W przypadku jednak osób fizycznych niektóre wypłaty mające charakter odszkodowania objęte są pewną preferencją podatkową.

Katalog tych odszkodowań wyszczególniony jest w art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Przepis ten zwalnia m.in. odszkodowania, których wypłata wynika wprost z przepisu ustawy, a także odszkodowania wypłacone na podstawie wyroku bądź ugody zawartej przed sądem. Oznacza to, że każda inna niż zawarta przed sądem ugoda dotycząca wypłaty odszkodowania osobie fizycznej (np. konsumentowi w relacji z przedsiębiorcą czy sprzedawcą) będzie opodatkowana.

Przedsiębiorcy nie mogą jednak skorzystać z tych zwolnień podatkowych. Zwolnienie nie obejmuje bowiem odszkodowań, jeżeli związane są one ze szkodami dotyczącymi składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą lub szkodami dotyczącymi składników majątku związanych z prowadzeniem działów specjalnych produkcji rolnej. Oznacza to, że przychód z tego tytułu jest opodatkowany na zasadach właściwych działalności gospodarczej. Dotyczy to odszkodowań zarówno majątkowych, jak i osobowych. Nie korzystają z tego zwolnienia także inne odszkodowania ustanowione przez sąd lub otrzymane na podstawie ugody sądowej - jeżeli mają związek z działalnością gospodarczą.

Niekiedy w związku z zaistnieniem szkody i wystąpieniem podstawy do wypłaty odszkodowania podmiot obowiązany do jej wypłaty poszkodowanemu nie wywiązuje się w terminie z tej wypłaty. W takim przypadku mogą powstać podstawy do domagania się wypłaty odsetek za zwłokę w wypłacie świadczenia pierwotnego (odszkodowania).

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Ponadto jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe.

Wypłacone ewentualnie odsetki od nieterminowego odszkodowania dla przedsiębiorcy stanowią przychód podatkowy. Także w przypadku osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej wypłaty z tytułu otrzymanych odsetek nie korzystają ze zwolnienia z opodatkowania.

Przedsiębiorcy wypłacający innym podmiotom odszkodowania z tytułu wyrządzonej szkody powinni pamiętać o wyłączeniach z kosztów uzyskania przychodów pewnego rodzaju odszkodowań. Zarówno ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych, jak i ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych nie uważa za koszty uzyskania przychodów odszkodowań z tytułu:

● wad dostarczonych towarów,

● wykonanych robót i usług,

● zwłoki w dostarczeniu towaru wolnego od wad,

● zwłoki w usunięciu wad towarów albo wykonanych robót i usług.

Świadczenia takie jak naprawa towaru czy powtórne wykonanie usługi mogą jednak zostać ujęte w kosztach. Nie mają one charakteru odszkodowań, ale służą wykonaniu pierwotnego zobowiązania wobec klienta.

Z kosztów wyłączone zostały ponadto kary, opłaty i odszkodowania (oraz odsetki od tych zobowiązań) z tytułu nieprzestrzegania przepisów w zakresie ochrony środowiska oraz niewykonania nakazów właściwych organów nadzoru i kontroli dotyczących uchybień w dziedzinie bhp.

Istotne jest jednak to, że z kosztów uzyskania przychodów nie są jednak wyłączone odszkodowania wypłacone pracownikom, którzy ze strony zakładu pracy ponieśli szkodę.

Odszkodowania za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą nie są zwolnione z podatku dochodowego

Przedsiębiorca rozliczający się z urzędem skarbowym na zasadach ogólnych wykazuje otrzymane odszkodowanie w księdze przychodów i rozchodów w kolumnie 8 (pozostałe przychody). Zgodnie bowiem z art. 14 ust. 2 pkt 12 ustawy o PIT odszkodowanie za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą jest tzw. pozostałym przychodem z działalności.

Przedsiębiorca miał włamanie do magazynu. W wyniku porozumienia z towarzystwem ubezpieczeniowym otrzymał wypłatę, która jednak nie wynikała z umowy ubezpieczeniowej. Ubezpieczyciel miał zastrzeżenia, czy przedsiębiorca należycie zabezpieczył magazyn, zgodnie z zasadami ustalonymi w umowie ubezpieczeniowej. Czy wypłata takiego świadczenia dla przedsiębiorcy stanowi koszt uzyskania przychodów?

Jeśli ubezpieczyciel wypłacił przedsiębiorcy świadczenie niemające charakteru odszkodowawczego wynikającego z umowy, to należy zanalizować, jaki faktycznie charakter miała taka wypłata. Jeśli bowiem wynikała ona z celów marketingowych, tj. zachowania dobrych relacji z klientem czy otoczeniem w jego branży, to taki wydatek może zostać uznany za wydatki na reprezentacje firmy, które z kosztów uzyskania przychodów są wyłączone.

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Art. 359 par. 1; art. 361 - 363; art. 415; art. 471; art. 481, 483 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Art. 14 ust. 2 pkt 12; art. 21; art. 23 ust. 1 pkt 16, 19, 23 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).

Art. 16 ust. 1 pkt 19, 22, 28 ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 54, poz. 654 z późn. zm.).