Skryty Litwin z rewolwerem

Chciał popełnić samobójstwo, choć był żarliwym chrześcijaninem. Uważał prozę za niepełnowartościowy gatunek literacki, ale pisał powieści do szuflady. Nawet w okresie największej prosperity zmagał się z poczuciem niespełnienia. Andrzej Franaszek krok po roku, z żelazną konsekwencją odkrywa mało znane oblicze wybitnego poety.

Nawet gdyby inne wydarzenia Roku Miłosza okazały się fiaskiem, na ponad pół roku przed finałem możemy odtrąbić sukces imprezy - a to ze względu na publikację imponującej książki krakowskiego badacza, który przez dekadę (!) analizował CV swojego bohatera i dotarł do relacji i dokumentów stawiających wybory życiowe autora "Zniewolonego umysłu" w innym, często dwuznacznym świetle, ale oparł się pokusie, której ostatnio gremialnie hołdują polscy biografowie. Namnożyło się autorów (i wydawców) celujących w miałkim demaskatorstwie autorytetów - tymczasem Franaszek nie epatuje plotką, a jeśli posuwa się do supozycji, to opiera się na istotnych przesłankach. Gdyby dotarł do informacji, że Miłosz jako pacholę sikał do kościelnej chrzcielnicy, prawdopodobnie nie omieszkałby o tym napomknąć, ale nie używałby cielęcego wybryku jako argumentu rzutującego na ocenę dokonań dojrzałego poety. Biograf noblisty nie waha się przywołać dwuznacznych fragmentów korespondencji młodego Miłosza z utytułowanym i wpływowym Jarosławem Iwaszkiewiczem. Listy, które wymieniali w latach 30., świadczą o obustronnej fascynacji i zażyłości, która mogła mieć homoerotyczny charakter. Autor nie próbuje tego na siłę udowadniać i z kruchej jak kopertowy papier przesłanki nie wysnuwa tezy o seksualnych skłonnościach późniejszego tłumacza "Biblii".

Franaszek filtruje życie przez fikcję, fikcję literacką przez rzeczywistość, ale nie po to, żeby krzyknąć "Sprawdzam!" i ogłosić, że przyłapał moralistę na niemoralności. Benedyktyńska kwerenda w archiwach, wnikliwe lektury i rozmowy ze znajomymi i współpracownikami są tu dopełnieniem wiedzy o życiorysie poety - niesłychanie pogmatwanym i trudnym niczym współczesne dzieje naszej części Europy.

Franaszek rozszyfrowuje tropy, które Miłosz zostawił w swoich utworach. U czytelników, którzy zapamiętali poetę jako sędziwego mędrca, czynnego do ostatnich dni, mimo zaawansowanej metryki i utraty sił, ogłaszającego w jesieni życia genialne tomy wierszy, lektura może wywołać konsternację. Obecny w tekstach z różnych okresów motyw młodzieńczej traumy wywołanej nieodwzajemnionym uczuciem nie był wyimaginowanym konceptem. 16-letni Miłosz zadurzony w poznanej na letnisku pannie, która wybrała innego, próbował strzelić sobie w skroń. Zamiar spalił na panewce tylko dlatego, że w rewolwerze zaszwankował bęben z nabojami. Franaszek ustalił personalia absztyfikanta, który o mały włos nie pozbawił literatury polskiej trzeciego noblisty. W papierach poety zdeponowanych w bibliotece uniwersytetu w Yale znalazł niepublikowany wiersz expressis verbis opisujący incydent. W latach 50. rywal zrobił to, co nie udało się przegranemu Miłoszowi - odebrał sobie życie. Na wieść o jego samobójstwie poeta zareagował z nutą satysfakcji - pamięć o młodzieńczym upokorzeniu ciążyła mu wiele lat.

Franaszek portretuje Miłosza bez taryfy ulgowej, pokazuje, że poeta nie był świętym Franciszkiem, a jeśli próbował nim być, to często mu to nie wychodziło. Całe życie się maskował. Mówił, że jest skrytym Litwinem i sens tego epitetu dobitnie ujawnia się w stosunku Miłosza do religii katolickiej. Po tym jak opublikował "Ziemię Ulro", korespondencję z Thomasem Mertonem, eseje o mistycyzmie, Emanuelu Swedenborgu, zainteresowaniu buddyzmem, wydawało się, że jego religijność ma charakter intelektualny, bardziej jest popartą głębokimi studiami refleksją niż wiarą w dogmaty. Tymczasem pytany przez znajomego o sens życia odparł, że jest nim zbawienie. Inna wolta: powszechnie wiadomo, że Miłosz uważał prozę za gorszy sort literacki, a powieść nazywał workiem, który wszystko pomieści. Tymczasem w archiwach zachowało się wiele niepublikowanych fragmentów prozatorskich - okazuje się, że autor "Doliny Issy" najczęściej próbował opisać w nich amerykańskie doświadczenia. Wiadomo też, że spadkobiercy dysponują jeszcze co najmniej jednym rękopisem skończonego tomu powieściowego.

Franaszek nie przemilcza jeszcze jednej kwestii z życia prywatnego poety, sfery do dziś spowitej aurą środowiskowej sensacji, a którą można streścić krótko: idzie o kobiety. Miłosz miał powodzenie u płci przeciwnej i korzystał z tej promocji (zdarzało mu się też odwiedzać burdele). Przed pierwszym poważnym związkiem zrejterował już na studiach. Kiedy okazało się, że jego ówczesna sympatia, koleżanka z prawa na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, żywi wobec niego matrymonialne nadzieje, zerwał znajomość. Obawiał się, że małżeństwo przeszkodzi mu w literackiej karierze. Burzliwe było jego małżeństwo z Janiną - zdradzał żonę ze swoją francuską tłumaczką, potem ze studentkami slawistyki w Berkeley.

Franaszek przytacza drażliwe fakty z życiorysu Miłosza nie po to, żeby podżyrować wymowę swojej książki, która napisana jest z empatią dla bohatera. Autor "Pieska przydrożnego" jawi się w niej jako człowiek nieustannie zmagający się z poczuciem straty, które towarzyszyło mu nawet w okresie największej prosperity. Po ucieczce na Zachód poeta cierpiał, bo w kraju jego książki były na indeksie. Kiedy po otrzymaniu Nagrody Nobla trafił do księgarń, poczuł, że przyprawiana jest mu Gombrowiczowska gęba pomnikowego trybuna. Był przekonany o wielkości swojej poezji, a zarazem walczył z pychą, do końca rozliczał się z grzechami przeszłości. Andrzej Franaszek opowiada o tym ze swadą i wielką kulturą.

@RY1@i02/2011/087/i02.2011.087.196.0037.001.jpg@RY2@

@RY1@i02/2011/087/i02.2011.087.196.0037.002.jpg@RY2@

Cezary Polak