Zakończenie zatrudnienia powoduje ustanie umowy o wspólnej odpowiedzialności majątkowej

Wspólna odpowiedzialność majątkowa pracowników nadal znajduje zastosowanie u niektórych pracodawców, szczególnie zajmujących się sprzedażą i przechowywaniem towarów. Jak sama nazwa wskazuje, stanowi ona rodzaj odpowiedzialności podzielonej pomiędzy kilku pracowników za mienie powierzone im przez pracodawcę z obowiązkiem wyliczenia się.

Z uwagi na to, że wspólna odpowiedzialność pracowników jest odstępstwem od zasady indywidualnego rozliczania się z mienia powierzonego, podlega ona odrębnym uregulowaniom. Przede wszystkim wiąże się z nią wiele gwarancji służących ochronie interesów pracowników przyjmujących na siebie wspólną pieczę nad powierzonym mieniem. Przestrzeganie ich jest obowiązkiem pracodawcy i jednocześnie koniecznością, aby móc skutecznie dochodzić odszkodowań od odpowiedzialnych pracowników.

Podobnie, jak ma to miejsce w przypadku indywidualnej odpowiedzialności za powierzone mienie, także pracownicy, którzy przyjęli na siebie odpowiedzialność na podstawie umowy o współodpowiedzialności zawartej z pracodawcą, odpowiadają na zasadzie winy, a nie ryzyka. Oznacza to, że w stosunku do każdego pracownika, który związał się umową, konieczne jest zaistnienie łącznie czterech przesłanek, tj.:

● bezprawność działania (zaniechania) polegająca na niewyliczeniu się z powierzonego mienia,

● szkoda w powierzonym mieniu,

● wina pracownika,

● normalny związek przyczynowy pomiędzy bezprawnością działania lub zaniechania a powstałą szkodą w powierzonym mieniu.

Istotne jest natomiast, aby wyraźnie rozgraniczyć współodpowiedzialność pracowników za mienie powierzone na podstawie umowy zawartej z pracodawcą od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną pracodawcy przez kilku pracowników. Wprawdzie w obu przypadkach pracodawca może dochodzić od nich wyrównania szkody, ale zasady obu odpowiedzialności zasadniczo się od siebie różnią.

W przypadku szkody wyrządzonej pracodawcy, która jest następstwem zachowania się kilku pracowników, zastosowanie ma odpowiedzialność na zasadach ogólnych. W takiej sytuacji pracodawca musi najpierw ustalić zakres odpowiedzialności każdego pracownika, stosownie do jego zachowania i stopnia winy, a dopiero gdy niemożliwe jest dokonanie takich ustaleń, może obciążyć pracowników w częściach równych.

W przypadku wspólnej odpowiedzialności za mienie powierzone decydujące znaczenie ma umowa, która reguluje zakres odpowiedzialności poszczególnych pracowników. Odpowiadają oni bowiem w częściach określonych w umowie, chyba że zostanie stwierdzone, iż cała szkoda lub jej określona część została spowodowana przez niektórych z nich.

Warunek dokonania pomiędzy pracodawcą a pracownikami pisemnych ustaleń, co do sprawowania wspólnej pieczy nad powierzonym mieniem, narzuca kodeks pracy. Od zawarcia umowy o współodpowiedzialności majątkowej uzależnia on bowiem istnienie określonej w niej odpowiedzialności pracowniczej.

Zanim jednak dojdzie do jej zawarcia, pracodawca powinien się upewnić, czy uzyska zgodę pracowników, którzy mają ją podpisać. Chodzi tu o zgodę wszystkich osób przyjmujących na siebie wspólną pieczę nad mieniem powierzonym. Oni też muszą wyrazić akceptację na to, aby w miejscu, w którym się ono znajduje, mogły przebywać inne osoby, które nie ponoszą z nimi wspólnej odpowiedzialności.

Umowa o współodpowiedzialności musi być sporządzona na piśmie. Jest ona bowiem podstawą odpowiedzialności majątkowej i tym samym stanowi jedną z podstawowych gwarancji dla pracowników przejmujących na siebie wspólną pieczę nad mieniem powierzonym. Przepisy prawa nie precyzują natomiast dokładnej jej treści, ale z charakteru wspólnej odpowiedzialności można przyjąć pewne obligatoryjne jej elementy.

Odpowiedzialność ta polega bowiem na umownym określeniu zakresu odpowiedzialności poszczególnych pracowników. Oznacza to, że zgodne oświadczenie pracowników o przyjęciu wspólnej odpowiedzialności oraz jej zakres muszą jasno wynikać z treści umowy. Istotne jest również określenie mienia powierzonego oraz miejsca, w którym się ono znajduje. Dokument ten powinien także wskazywać okres nieobecności pracownika w pracy, po którym istnieje obowiązek przeprowadzenia inwentaryzacji.

W przypadku współodpowiedzialności majątkowej pracownicy odpowiadają w częściach określonych w umowie, co nie wyklucza odpowiedzialności indywidualnej za inne mienie powierzone danej osobie. Przepisy prawa nie narzucają konkretnego sposobu określenia zakresu odpowiedzialności dla pracowników związanych umową, ale na ogół wyraża się to w stosunku procentowym lub ułamkowym do wyrządzonej szkody.

Odstępstwem od tej zasady jest sytuacja, w której zostanie stwierdzone, że cała szkoda lub jej określona część została spowodowana przez niektórych pracowników. Wówczas przepisy zezwalają na obciążenie odpowiedzialnością za cały niedobór lub określoną jego część tylko niektórych pracowników. Obciążenie odpowiedzialnością sprawców szkody nie wyłącza jednak ich odpowiedzialności za resztę niedoboru wraz z pozostałymi pracownikami, na zasadach określonych w umowie o współodpowiedzialności.

Umowa ta może kształtować różnie odpowiedzialność poszczególnych pracowników, może także stwierdzać, że odpowiadają oni w częściach równych. W tym drugim przypadku należy jednak pamiętać, że nie mamy tu do czynienia z odpowiedzialnością solidarną. Oznacza to, że ewentualne zobowiązanie pracowników w ramach umowy do ponoszenia przez każdego z nich odpowiedzialności za całą powstałą szkodę, czyli solidarnie, będzie nieskuteczne.

Umowa o współodpowiedzialności majątkowej w istotny sposób kształtuje sytuację pracowników, ale nie oznacza to, że muszą być oni związani nią przez cały czas zatrudnienia. Przepisy prawa przewidują możliwość ustania tej odpowiedzialności z inicjatywy pracownika. Ma on bowiem prawo wypowiedzieć taką umowę na czternaście dni naprzód lub od niej odstąpić.

W takich przypadkach odpowiedzialność pracownika trwa do chwili zakończenia inwentaryzacji, przeprowadzanej w związku z jego decyzją o wypowiedzeniu lub odstąpieniu od umowy. Warunkiem jest jednak, aby czynności inwentaryzacyjne zostały rozpoczęte w wymaganym terminie. Dlatego w razie bezskutecznego upływu terminu rozpoczęcia inwentaryzacji pracownik jest wolny od odpowiedzialności od dnia, w którym przestała go wiązać ta umowa.

Poza tym czas jej obowiązywania uzależniony jest od trwania stosunku pracy łączącego pracodawcę i odpowiedzialnych pracowników. Z powiązania obu umów wynika to, że zakończenie zatrudnienia powoduje także ustanie umowy o wspólnej odpowiedzialności majątkowej. Takiego skutku nie wywołuje natomiast wypowiedzenie lub odstąpienie od umowy o współodpowiedzialności, gdyż umowa o pracę trwa nadal niezależnie od tych zdarzeń.

Wypowiedzenie umowy o pracę z pracownikami ponoszącymi wspólną odpowiedzialność majątkową wymaga przeprowadzenia inwentaryzacji, której zakończenie powinno nastąpić najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy. Natomiast w razie bezzwłocznego rozwiązania umowy o pracę lub jej wygaśnięcia do przeprowadzenia inwentaryzacji należy przystąpić niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu siedmiu dni od daty ustania stosunku pracy.

Należy dodać, że w przypadku pracowników zajmujących stanowiska związane z odpowiedzialnością majątkową mogą być ustalone dłuższe okresy wypowiedzenia. I tak może on wynosić jeden miesiąc, gdy zatrudnienie jest krótsze niż sześć miesięcy, lub trzy miesiące, jeżeli pracownik legitymuje się co najmniej półrocznym stażem. Warunkiem obowiązywania dłuższych okresów wypowiedzenia jest jednak uregulowanie tej kwestii w umowie o pracę.

Warunkiem ustanowienia wspólnej odpowiedzialności majątkowej jest powierzenie mienia łącznie wszystkim pracownikom, którzy mają być objęci taką odpowiedzialnością na podstawie inwentaryzacji przeprowadzonej z ich udziałem.

W razie wystąpienia szkody związani nią pracownicy odpowiadają w częściach określonych w umowie, a to stwarza zagrożenie przerzucenia odpowiedzialności za zaniedbania innych pracowników. Dlatego też pracownicy związani taką umową mają określone prawa.

Warunkiem podstawowym ustanowienia wspólnej odpowiedzialności majątkowej jest powierzenie mienia łącznie wszystkim pracownikom, którzy mają być nią objęci. Dokonuje się tego na podstawie inwentaryzacji przeprowadzonej z ich udziałem lub z udziałem osób przez nich wskazanych.

Inwentaryzacja stanowi istotną czynność w zakresie odpowiedzialności za mienie powierzone, której nie wolno bagatelizować. Nie chodzi tu bowiem jedynie o czynności techniczno-rachunkowe, ale przede wszystkim o miarodajną podstawę ustalenia ewentualnego niedoboru i egzekwowania pracowniczej odpowiedzialności z tego tytułu.

Udział odpowiedzialnych pracowników w inwentaryzacji nie jest bierny, gdyż pracodawca musi im zapewnić możliwość zgłaszania uwag w związku z przebiegiem i wynikami czynności inwentaryzacyjnych. Jeżeli zaś z określonych przyczyn pracownik nie może uczestniczyć w czynnościach inwentaryzacyjnych, jest uprawniony do wskazania na piśmie osoby w zastępstwie.

Jeżeli rozliczenie mienia wykaże niedobór, każdy z pracowników ponoszących wspólną odpowiedzialność majątkową może, w ciągu trzech dni od powzięcia o tym wiadomości, odstąpić od umowy na piśmie. Czynność ta wywołuje jednak skutek od tego momentu.

W takim przypadku do przeprowadzenia inwentaryzacji należy przystąpić w ciągu siedmiu dni od dnia odstąpienia od umowy pierwszego pracownika. Prawo odstąpienia przysługuje także pracodawcy, który może to uczynić w każdym czasie. Wówczas do przeprowadzenia inwentaryzacji należy przystąpić niezwłocznie, jednakże nie później niż w ciągu trzech dni od dnia odstąpienia pracodawcy od umowy zawartej z pracownikami.

Nieobecność w pracy pracownika w okresie ustalonym umową o współodpowiedzialności nie ma wpływu na zakres odpowiedzialności majątkowej. Jednak wydłużenie się nieobecności ponad umowny okres rodzi obowiązek niezwłocznego przeprowadzenia inwentaryzacji. Uczynić to należy nie później niż w ciągu siedmiu dni od dnia upływu okresu ustalonego w umowie.

Pracownik ponoszący wspólną odpowiedzialność, który powróci do pracy po nieobecności trwającej dłużej niż okres ustalony w umowie, ale przed rozpoczęciem lub zakończeniem inwentaryzacji związanej z jego nieobecnością, jest nadal związany umową o współodpowiedzialności. Natomiast pracownik powracający do pracy już po zakończeniu inwentaryzacji jest związany umową jedynie do dnia jej zakończenia.

U podstaw umowy o współodpowiedzialności majątkowej leży wzajemne zaufanie pracowników sprawujących wspólnie pieczę nad powierzonym mieniem pracodawcy. Dlatego pracownik ponoszący wspólną odpowiedzialność musi mieć możliwość zareagowania na niewłaściwe zachowanie współpracownika, z którym wspólnie zobowiązał się odpowiadać za ewentualne szkody w mieniu powierzonym.

Taką reakcją jest zgłoszenie zarzutów wobec współpracownika, do którego stracił zaufanie. Pracownik wspólnie odpowiedzialny ma także prawo żądać od pracodawcy przeprowadzenia inwentaryzacji w razie stwierdzenia nieprawidłowego wykonywania obowiązków związanych z pieczą nad powierzonym mieniem przez innego pracownika objętego taką odpowiedzialnością.

Może on również odstąpić od umowy ze skutkiem na przyszłość, jeżeli w terminie nieprzekraczającym siedmiu dni od dnia zgłoszenia żądania przeprowadzenia inwentaryzacji nie zostanie ona rozpoczęta lub gdy pracodawca nie zdecyduje o odsunięciu pracownika, którego dotyczą zarzuty, od wykonywania pracy w miejscu powierzenia mienia.

Ponadto pracownik, który zgłosił na piśmie zarzuty uzasadniające utratę zaufania w stosunku do osoby, która nie przystąpiła do umowy, może cofnąć zgodę na dalsze wykonywanie przez nią pracy lub określonych czynności w miejscu powierzenia mienia, a w razie nieuwzględnienia przez pracodawcę skutków cofnięcia takiej zgody – odstąpić od umowy ze skutkiem na przyszłość. W takim przypadku do przeprowadzenia inwentaryzacji należy przystąpić niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu siedmiu dni od dnia zgłoszenia zarzutów.

www.gazetaprawna.pl/umowy formularze/praca