Kiedy można się wstrzymać od pracy

Zwolnienie pracownika z obowiązku wykonywania pracy w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę dopuszczalne jest tylko wyjątkowo. Może on więc powstrzymać się od wykonywania pracy, gdy jego życie lub zdrowie albo zdrowie i życie innych osób jest zagrożone. W innym przypadku decydujący jest jego stan psychofizyczny, choć zakres tego prawa jest ograniczony tylko do określonej grupy pracowników.

Odrębną kwestią jest szczególna ochrona zdrowia niektórych kategorii pracowników. Z niej wynikają bowiem określone zakazy i ograniczenia dla pracodawcy, który musi wykazać większą troskę w zakresie zapewnienia odpowiednich warunków pracy chronionym pracownikom. W tych przypadkach kodeks pracy nie określa jednak wprost pracowniczego prawa odmowy wykonywania pracy, lecz wynika ono z szerszego prawa do odmowy wykonania poleceń niezgodnych z przepisami prawa.

Pracownik może powstrzymać się od pracy i oddalić się z miejsca zagrożenia, gdy warunki jej wykonywania nie odpowiadają przepisom bhp oraz stanowią bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia. Ma prawo tak postąpić także w sytuacji, jeśli niebezpieczeństwo takie grozi innym osobom. Nie jest to jednoznaczne z pozwoleniem na opuszczenie pracy, ale tylko uprawnia pracownika do oddalenia się z miejsca, z którym wiąże się niebezpieczeństwo.

Powstrzymanie się od wykonywania pracy niebezpiecznej i oddalenie się z miejsca, z którym niebezpieczeństwo się wiąże, jest jednak uzasadnione wtedy, gdy istnieje bezpośrednie i zarazem realne zagrożenie dla życia i zdrowia.

Świadczenie pracy stanowi główne zobowiązanie pracownika. To z kolei oznacza, że bezpodstawne powstrzymanie się od jej wykonywania jest niezgodne z treścią stosunku pracy. Dlatego pracownik korzystający ze wspomnianych uprawnień, aby nie narazić się na zarzut naruszenia podstawowych obowiązków, musi postępować zgodnie z procedurą określoną w k.p.

W orzecznictwie wyraźnie wskazuje się, że powstrzymywanie się pracownika od wykonywania pracy w warunkach nieodpowiadających przepisom bhp nie stanowi naruszenia obowiązku świadczenia pracy tylko wtedy, gdy pracownik zawiadomił o tym niezwłocznie przełożonego (zob. wyrok SN z 9 maja 2000 r. I PKN 619/99; OSNAPiUS 2001/20, poz. 610).

Wprawdzie powstrzymanie się od wykonywania pracy lub oddalenie z miejsca zagrożenia stanowią dla pracownika prawo, z którego może zrobić on użytek, to jednak wyjątkowo takie zachowanie może stanowić przedmiot jego równoczesnego obowiązku dbałości o dobro pracodawcy (zob. wyrok SN z 7 stycznia 1998 r. I PKN 405/97; OSNAPiUS 1998/22, poz. 651; OSP 1998/10, poz. 181). Chodzi tu o sytuacje, gdy pracownik w uzasadnionej sytuacji nie korzysta z tego uprawnienia, narażając pracodawcę na znacznie poważniejsze koszty.

Pracownik może także powstrzymać się od wykonywania pracy ze względu na stan psychofizyczny. W przeciwieństwie do wcześniej omówionej sytuacji, w której powodem powstrzymania się od wykonywania pracy były zagrażające zdrowiu lub życiu niedociągnięcia w zakresie bhp, w tym przypadku przyczyna ta dotyczy stanu psychofizycznego pracownika i pracodawca nie ma na nią wpływu.

Pracownik pracujący w firmie budowlano-remontowej przerwał pracę na wysokości z powodu złego stanu rusztowania i zagrożenia upadkiem. Pracodawca obniżył mu za ten czas tzw. dniówkę oraz zmniejszył mu miesięczną premię. Jeżeli powstrzymywanie się od wykonywania pracy jest spowodowane warunkami nieodpowiadającymi przepisom bhp, które stanowią bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika, albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom, pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Istotne jest przy tym, aby zawiadomił o tym zagrożeniu przełożonego. Pracodawca nie może także w takiej sytuacji obciążyć pracownika innymi ujemnymi konsekwencjami. Zmniejszenie premii z powodu uzasadnionej reakcji na zagrożenie życia lub zdrowia jest więc bezprawne.

Chodzi tu o taki stan, który nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób. O ile jednak prawo powstrzymywania się od pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia przysługuje, z wyjątkiem osób wymienionych w dalszej części tekstu, każdemu pracownikowi w określonych sytuacjach, o tyle przerwać pracę z powodu niedyspozycji mogą tylko niektórzy pracownicy.

Dotyczy to zatrudnionych przy pracach wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej, których wykaz zawierają przepisy wykonawcze wydane do k.p. Pracownik zatrudniony przy takich pracach może bowiem powstrzymać się od jej świadczenia, jeśli jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i gdy jednocześnie stwarza to zagrożenie dla innych osób.

Większość prac wymagających od pracownika szczególnej sprawności psychofizycznej dotyczy obsługi różnego rodzaju urządzeń (np. podnośników, żurawi, suwnic, ciężkich maszyn budowlanych i drogowych, urządzeń walcowniczych, urządzeń ciśnieniowych). W kategorii tych prac wylicza się także pracę kierowców dużych pojazdów, pilotów czy pracę związaną z materiałami wybuchowymi i łatwopalnymi. Przepisy wymieniają ponad trzydzieści prac, przy których pracownik może powołać się na niedyspozycję.

W przypadku prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej pracownik może powołać się także na zagrożenie potencjalne, gdyż k.p. nie wymaga, aby było ono bezpośrednie. Z uwagi zaś na to, że chodzi tu o niedyspozycję pracownika, przesłanka powstrzymywania się od wykonywania pracy jest natury subiektywnej. Oznacza to, że decydujące jest odczucie pracownika, który sam ocenia, czy jego niedyspozycja fizyczna lub psychiczna nie zapewnia bezpieczeństwa i stwarza zagrożenie dla innych osób.

Korzystanie z prawa powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia z miejsca zagrożenia, jak również nieświadczenie pracy ze względu na stan psychofizyczny, zostało jednak wyłączone wobec określonej grupy pracowników. Uprawnienia te nie przysługują bowiem tym, którzy stale pracują w obliczu zagrożenia, a ich pracowniczym obowiązkiem jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia.

Kodeks pracy nie wylicza konkretnych grup pracowniczych czy zawodowych, których uprawnienia te nie dotyczą. Istotne jest tylko to, aby ich podstawową powinnością było ratowanie życia ludzkiego lub mienia. Będzie to zatem dotyczyć m.in. ratowników (górskich, górniczych czy morskich), funkcjonariuszy policji lub straży pożarnej, pracowników ochrony osób lub mienia, pracowników straży gminnych oraz personelu medycznego.

Za czas powstrzymywania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Istotne jednak jest, aby niebezpieczeństwo, z powodu którego przerwał pracę, było realne oraz by zawiadomił o nim przełożonego. W przypadku niedyspozycji pracownika, która jest przyczyną niewykonywania pracy leżącą po jego stronie, prawo do wynagrodzenia nie przysługuje.

Obecnie pracownik podlega ochronie przed negatywnymi skutkami skorzystania przez niego z przysługującego mu prawa powstrzymania się od wykonywania pracy i oddalenia z miejsce zagrożenia. Do niedawna k.p. regulował bowiem tylko kwestie związane z wynagrodzeniem za czas niewykonywania pracy z tego powodu. Obecnie stwierdza wprost, że pracownik nie może ponosić jakichkolwiek niekorzystnych dla niego konsekwencji z powodu skorzystania z tych uprawnień.

Dla pracodawcy oznacza to zakaz karania w jakikolwiek sposób pracownika za uzasadnioną troskę o swoje zdrowie lub życie albo zdrowie lub życie innych osób w razie powstania bezpośredniego zagrożenia. Pracodawca nie może więc z tego powodu np. wymierzyć pracownikowi kary porządkowej, umniejszyć jego uprawnień do premii czy wypowiedzieć umowy o pracę.

W tych wyjątkowych sytuacjach k.p. nie tylko chroni pracowników przed ujemnymi konsekwencjami, ale także nakłada określone obowiązki na pracodawcę. W razie wystąpienia bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia i życia także pracodawca jest bowiem zobowiązany odpowiednio zareagować, włącznie z obowiązkiem wstrzymania pracy i polecenia pracownikom oddalenia się w miejsce bezpieczne.

● powstrzymać się od wykonywania pracy, gdy jej warunki nie odpowiadają przepisom bhp oraz stanowią bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom,

● oddalić się z miejsca zagrożenia, jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy niebezpiecznej nie usuwa zagrożenia,

● powstrzymać się od wykonywania pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagrożenie dla innych osób.

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 210 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 28 maja 1996 r. w sprawie rodzajów prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej (Dz.U. nr 62, poz. 287).