Czynność dokonana przez nieuprawniony podmiot może spowodować powstanie odpowiedzialności odszkodowawczej

Jeżeli pracodawcą jest osoba fizyczna, z reguły nie ma wątpliwości, kto jest uprawniony do podejmowania czynności z zakresu prawa pracy. Natomiast mogą one powstać w przypadku osób prawnych i jednostek organizacyjnych. Zgodnie bowiem z art. 3¹ par. 1 k.p. za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba.

Pojęcie czynności z zakresu prawa pracy dokonywane za pracodawcę obejmuje:

● wszystkie czynności z zakresu indywidualnego prawa pracy, tj. nawiązywanie i rozwiązywanie stosunków pracy, stosowanie kar porządkowych, itp.

● czynności z zakresu zbiorowego prawa pracy, np. zawarcie układu zbiorowego pracy, wprowadzanie regulaminu pracy.

Czynność z zakresu prawa pracy dokonana przez niewłaściwy podmiot jest prawnie skuteczna, chyba że nie budzi wątpliwości fakt, iż temu podmiotowi kompetencje takie nie przysługują, a pracodawca nie potwierdza takiej czynności. Taka czynność jednak narusza przepisy prawa, co szczególnie w przypadku rozwiązania stosunku pracy może spowodować powstanie odpowiedzialności odszkodowawczej pracodawcy lub przywrócenie pracownika do pracy.

W praktyce największe trudności występują przy ustalaniu osoby władnej do wykonywania czynności z zakresu prawa pracy za pracodawcę będącego osobą prawną lub jednostką organizacyjną. Zasady reprezentacji przyjęte w stosunkach z pracownikami różnią się bowiem od obowiązujących w stosunkach cywilnoprawnych (przede wszystkim gospodarczych).

W przypadku takich pracodawców czynności z zakresu prawa pracy mogą wykonywać trzy grupy osób:

● osoba zarządzająca jednostką,

● organ zarządzający tą jednostką,

● inna wyznaczona do tego osoba.

W celu ustalenia podmiotu uprawnionego do reprezentowania osoby prawnej należy przede wszystkim sprawdzić zapisy w rejestrze sądowym. Czynności z zakresu prawa pracy u takich pracodawców podejmuje, co do zasady, organ zarządzający jednostką. Organ taki może działać w składzie jednoosobowym lub wieloosobowym.

W przypadku zarządu wieloosobowego reprezentacja pracodawcy w stosunkach z pracownikami może być samodzielna lub łączna. Jeżeli do składania oświadczeń woli w imieniu danej osoby prawnej uprawnieni są wspólnie np. dwaj członkowie zarządu, to każda czynność z zakresu prawa pracy (np. nawiązanie czy rozwiązanie stosunku pracy, wypowiedzenie warunków pracy) wymaga podpisów obydwu członków zarządu.

Ponadto w wyroku z 3 kwietnia 2007 r. (II PK 247/06, OSNP 2008/11-12/163) SN wskazał, że w rozumieniu art. 3¹ par. 1 k.p. za osobę zarządzającą jednostką organizacyjną nie może być uznany członek organu zarządzającego. Nie jest on również inną wyznaczoną osobą w rozumieniu tego przepisu, jeżeli dodatkowo nie powierzono mu wykonywania czynności z zakresu prawa pracy.

Przedstawione zasady reprezentacji mogą zostać zmodyfikowane na mocy aktów prawa zakładowego, które uprawnienie do wykonywania czynności z zakresu prawa mogą powierzyć innej osobie, np. jednemu z członków zarządu osoby prawnej, w której obowiązuje reprezentacja łączna. Ponadto dopuszczalne jest przekazanie tego uprawnienia innemu pracownikowi, np. dyrektorowi zakładu, głównemu księgowemu lub szefowi kadr, a nawet osobie niezatrudnionej u danego pracodawcy, np. prokurentowi spółki (wyrok SN z 8 grudnia 2005 r., I PK 125/05, OSNP 2006/21-22/322).

Powierzenie wykonywania czynności z zakresu prawa pracy następuje najczęściej w statutach lub regulaminach. Nie jest jednak wykluczone udzielenie specjalnego pełnomocnictwa do wykonywania takich czynności. Dla celów dowodowych powinno ono zostać sporządzone w formie pisemnej.

Jeżeli pracodawcą jest jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, czynności z zakresu prawa pracy wykonuje osoba zarządzająca tą jednostką, z reguły jej kierownik czy dyrektor.

W związku z tym może niekiedy powstać wątpliwość, czy pracodawcą jest osoba prawna, czy jednostka organizacyjna będąca częścią wewnętrznej struktury tej osoby prawnej. Kwestie te rozstrzygają z reguły statuty osób prawnych lub inne akty prawa zakładowego. Muszą one wyraźnie przewidywać, czy dana jednostka jest odrębnym pracodawcą i osoba zarządzająca tą jednostką wykonuje czynności z zakresu prawa pracy za pracodawcę.

Ponadto osobami zarządzającymi, które dokonują czynności z zakresu prawa pracy, mogą być również: kurator, syndyk, likwidator osoby prawnej, zarządca majątku upadłego powoływany w razie ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia układu, zarządca przymusowy przedsiębiorstwa w postępowaniu egzekucyjnym.

Pracodawca będący osobą fizyczną z reguły osobiście dokonuje czynności z zakresu prawa pracy. Może również wyznaczyć inną osobę do wykonywania tych czynności. Jest to uzasadnione, gdy prowadzi bardzo rozbudowaną działalność gospodarczą, np. utworzył jednostkę organizacyjną (nieposiadającą osobowości prawnej) lub kilka jednostek organizacyjnych stanowiących wydzielone części jego majątku.

W takim przypadku osobę odpowiedzialną za wykonywanie czynności z zakresu prawa pracy ustala się tak jak w innych jednostkach organizacyjnych. Są to zatem osoby zarządzające majątkiem lub poszczególnymi częściami majątku osoby fizycznej. Ponadto za pracodawców będących osobami fizycznymi czynności z zakresu prawa pracy może również wykonywać kurator, opiekun lub przedstawiciel ustawowy, gdy pracodawcą jest małoletni (np. został pracodawcą w wyniku spadkobrania).

W przypadku pewnych pracowników czynności z zakresu prawa pracy może wykonywać inny podmiot niż ten, w którym są zatrudnieni. Dotyczy to przede wszystkim kierowników samorządowych jednostek organizacyjnych oraz członków zarządu spółek handlowych.

Wobec kierowników samorządowych jednostek organizacyjnych czynności z zakresu prawa pracy wykonują organy jednostek samorządowych. Nie zmienia to jednak faktu, iż pracodawcą dla tych pracowników jest jednostka organizacyjna, w której są zatrudnieni, a nie osoba prawna, której organ wykonuje wobec nich czynności z zakresu prawa pracy.

Natomiast wobec członków zarządów spółek handlowych czynności z zakresu prawa pracy dokonuje rada nadzorcza lub pełnomocnicy powołani uchwałą zgromadzenia wspólników (spółka z o.o.) lub walnego zgromadzenia (spółka akcyjna).

Spółka z o.o. ma trzyosobowy zarząd. Zgodnie z zasadami reprezentacji przyjętymi w spółce każdy z członków zarządu uprawniony jest do samodzielnego składania oświadczeń woli. Oznacza to, że każdy z członków zarządu może wypowiedzieć pracownikowi umowę o pracę, ponieważ występuje jako organ osoby prawnej (organ zarządzający jednostka w rozumieniu art. 3¹ par. 1 k.p.).

Spółka akcyjna posiada dwuosobowy zarząd. Zgodnie z zasadami reprezentacji przyjętymi w tej spółce do składania oświadczeń woli uprawnieni są łącznie prezes i wiceprezes zarządu. W takim przypadku wypowiedzenie umowy o pracę podpisane wyłącznie przez prezesa spółki jest wadliwe.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 31 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).