Odzież i obuwie robocze pracownikowi musi zapewnić pracodawca

Dostarczenie przez pracodawcę środków ochrony indywidualnej, odzieży roboczej i obuwia roboczego z oczywistych względów nie dotyczy wszystkich stanowisk pracy. Tylko niektóre z nich wymagają, aby pracujące na nich osoby korzystały z takiego zabezpieczenia.

Uprawnienie do określenia takich stanowisk, jak i rodzaju środków, odzieży i obuwia roboczego, których stosowanie jest niezbędne na określonych stanowiskach, pozostawiono w gestii pracodawcy.

Decyzję w tym przedmiocie pracodawca podejmuje po konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami. Jeśli u danego pracodawcy funkcjonuje regulamin pracy, określenie zasad wyposażania pracowników w odzież i obuwie robocze, a także w środki ochrony indywidualnej powinno nastąpić w tym regulaminie. Kwestia ta może również zostać uregulowana w układzie zbiorowym pracy.

Obowiązek przydzielenia pracownikowi pracującemu na określonym stanowisku odzieży i obuwia roboczego występuje w dwóch sytuacjach. Po pierwsze, wtedy gdy odzież własna pracownika może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu. Po drugie, gdy użycie odzieży roboczej i obuwia jest konieczne ze względu na wymagania technologiczne, sanitarne lub bezpieczeństwa i higieny pracy.

W związku z tym, że przepisy prawa pracy nie określają rodzajów odzieży roboczej, ich wybór nie jest w żaden sposób ograniczony. Oczywiste jest jednak, iż powinna ona być dostosowana do charakteru danego stanowiska. Jedynym warunkiem jest to, aby odzież spełniała wymagania określone w Polskich Normach.

Tylko na niektórych stanowiskach pracodawca może dopuścić do używania przez pracowników własnej odzieży i obuwia roboczego, w sytuacji gdy wymagane jest ich używanie. W tym celu pracodawca powinien określić wykaz stanowisk, na których jest to dopuszczalne. Istnieją jednak stanowiska, na których stosowanie własnej odzieży i obuwia roboczego jest wykluczone. Należą do nich te, na których praca polega na bezpośredniej obsłudze maszyn i innych urządzeń technicznych albo powoduje intensywne brudzenie lub skażenie odzieży i obuwia roboczego środkami chemicznymi lub promieniotwórczymi albo materiałami biologicznie zakaźnymi.

Pracownikowi, który używa własnej odzieży roboczej (obuwia), pracodawca wypłaca ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość określa sam pracodawca, powinien on jednak uwzględniać aktualne ceny tego rodzaju przedmiotów. W przypadku gdyby pracodawca nie wywiązywał się z obowiązku wypłaty ekwiwalentu, pracownikowi przysługuje roszczenie o jego wypłatę, którego dochodzić może przed sądem pracy. Również zaniżanie wysokości ekwiwalentu bądź brak jego aktualizacji może być ryzykowne dla pracodawcy, ponieważ w określonych sytuacjach działania takie mogą podlegać weryfikacji przed sądem.

W razie konieczności zabezpieczenia pracownika przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy pracodawca ma obowiązek przydzielić pracownikowi środki ochrony indywidualnej, które mają zabezpieczać go przed tymi zagrożeniami. Ma także obowiązek pouczenia pracownika o sposobach posługiwania się tymi środkami.

Zalicza się do nich odzież ochronną, środki ochrony: kończyn dolnych i górnych, głowy, twarzy i oczu, układu oddechowego, słuchu, sprzęt chroniący przed upadkiem pracownika z wysokości oraz środki izolujące cały organizm. Z uwagi na ochronny charakter wskazanych środków stawia się im wyższe wymagania niż odzieży roboczej. Z tego względu powinny one spełniać warunki dotyczące oceny zgodności określone w rozporządzeniu ministra gospodarki z 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej (Dz.U. nr 259, poz. 2173).

Obowiązki pracodawcy nie kończą się na przydzieleniu pracownikom środków ochrony indywidualnej, odzieży czy obuwia roboczego. Ma on bowiem obowiązek zapewnić, aby stosowane posiadały one właściwości ochronne i użytkowe. Jest to ściśle związane z nałożoną na pracodawcę powinnością niedopuszczenia do pracy pracownika bez środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, przewidzianych do stosowania na danym stanowisku pracy. W przypadku używania za zgodą pracodawcy własnej odzieży pracownik nie musi przedstawiać certyfikatu zgodności odzieży lub obuwia z Polskimi Normami. Pracodawca powinien jednak skontrolować, czy własna odzież i obuwie robocze pracownika spełniają wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy. Środki ochrony indywidualnej, odzież i obuwie robocze mogą być używane do czasu, kiedy możliwa jest ich naprawa pozwalająca zachować cechy ochronne i użytkowe. Po tym okresie powinny zostać wymienione. Przewidywane okresy użytkowania odzieży i obuwia roboczego określa sam pracodawca.

Pracodawca jest zobowiązany do prania, konserwacji, naprawy, odpylania i odkażania odzieży roboczej, obuwia i środków ochrony indywidualnej pracowników. Zdarzają się sytuacje, gdy pracodawca nie może z różnych względów wywiązać się z tych obowiązków. Powinien w takiej sytuacji skorzystać z usług firmy zewnętrznej.

Tylko w zakresie prania odzieży roboczej przepisy dopuszczają możliwość powierzenia tej czynności pracownikom. Pracodawca może się na to zdecydować, jeśli sam nie jest w stanie zapewnić prania takiej odzieży. Wyręczając się pracownikami, pracodawca ma jednak obowiązek zrekompensowania im tego w postaci wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za pranie odzieży roboczej.

Warto pamiętać, że pracodawca nie ma prawa wypłacać ekwiwalentu za środki ochrony indywidualnej ani ekwiwalentu za ich konserwację lub naprawę, a także dopuszczać do stosowania własnych środków pracownika.

Środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze stanowią własność pracodawcy, w związku z tym może on powierzyć je pracownikom z obowiązkiem zwrotu lub rozliczenia.

Pracodawca jest obowiązany przydzielać niezbędną odzież roboczą i środki ochrony indywidualnej także osobom wykonującym krótkotrwałe prace albo czynności inspekcyjne, w czasie których ich własna odzież może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu, a także ze względu na bezpieczeństwo wykonywania tych prac lub czynności.

Pracodawca powierzył spawaczowi kask i okulary ochronne. Środki te zostały zgubione przez niego podczas prac wykonywanych poza siedzibą firmy. Pracodawca nie ma prawa odmówić wydania pracownikowi nowego kompletu środków ochrony indywidualnej, ponieważ nie mógłby bez nich dopuścić go do pracy. Ma natomiast prawo żądać od pracownika odszkodowania za utracone przedmioty.

Inspektor pracy wykonuje kontrole na terenie budowy wieżowca. Do obowiązków pracodawcy należy zapewnienie mu środków ochrony, takich jak np. kask i odzież ochronna, jeśli wymagają tego względy bezpieczeństwa lub zagrożenie zniszczenia lub zabrudzenia własnej odzieży osoby wykonującej inspekcję.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 104¹, art. 124, art. 211 pkt 4, art. 237⁶- 237¹⁰10, 304⁴ ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j.Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).