Stosunek pracy trzeba udowodnić

O tym, że strony łączyła umowa o pracę, nie decyduje nazwa, którą strony nadały umowie, ale to, czy wypełniały cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Dla wykazania istnienia stosunku pracy pracownik powinien udowodnić przede wszystkim wykonywanie pracy w warunkach podporządkowania i pod kierownictwem pracodawcy. Musiał być więc zobowiązany do wykonywania poleceń pracodawcy. Kolejna cecha odróżniająca stosunek pracy od umów cywilnoprawnych to obowiązek osobistego wykonywania pracy przez pracownika. Istotne być może również wykazanie podlegania odpowiedzialności dyscyplinarnej. O pracowniczym charakterze stosunku prawnego świadczy ponadto wykonywanie pracy w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Inne okoliczności, które są pomocne przy udowodnieniu stosunku pracy, to powtarzalność czynności oraz trwałość stosunku prawnego. Ważne jest wykazanie, że czynności wykonywane przez domagającego się ustalenia istnienia stosunku pracy odbywały się na ryzyko gospodarcze osoby go zatrudniającej. Dopiero wtedy, gdy umowa wykonywana przez strony ma charakter mieszany, dla stwierdzenia charakteru stosunku prawnego decydujące znaczenie może mieć nazwa nadana umowie, która świadczy o tym, jaką wolę miały strony stosunku prawnego.

Art. 22 par 1¹ i par. 1² ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94).

Ustalenie istnienia stosunku pracy to jedyna kategoria spraw, w których inspektor pracy jest uprawniony do wniesienia pozwu na rzecz pracownika. Może to zrobić nawet bez jego zgody i wiedzy, a teoretycznie nawet wtedy, gdy pracownik sprzeciwia się temu. Po wniesieniu sprawy przez inspektora pracy na rzecz pracownika pracownik może wstąpić do sprawy w charakterze powoda na każdym jej etapie. Następuje to poprzez złożenie ustnego oświadczenia do protokołu podczas rozprawy lub w piśmie procesowym. Inspektor pracy może także wstąpić do już toczącego się postępowania. W tym jednak przypadku powinien uzyskać zgodę powoda. Inspektor pracy występujący z pozwem na rzecz pracownika lub wstępujący do procesu ma status taki jak prokurator. Konsekwencje procesowe rozpoznania przez sąd sprawy o ustalenie stosunku pracy zarówno dla pracownika, na rzecz którego działa inspektor pracy, jak i dla pracodawcy będą takie same, jakby sprawa została wniesiona przez samego pracownika. Wyrok prawomocny w procesie wytoczonym przez inspektora pracy stworzy powagę rzeczy osądzonej pomiędzy tymi stronami. Oznacza to, że sprawa o to samo roszczenie nie będzie mogła być wniesiona przez samego pracownika, gdyż jego pozew podlegałby odrzuceniu nawet wtedy, gdy nie wziął udziału w postępowaniu zainicjowanym przez inspektora pracy.

Art. 63^1-2 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Art. 10 ust. 1 pkt 11, art. 33 ust. 1 pkt 3 ustawy z 13 kwietnia 2007 r. o państwowej inspekcji pracy (Dz.U. nr 89, poz. 589).

Również proces o ustalenie stosunku pracy ma charakter sporny. Oznacza to, iż pracownik zobowiązany jest przedstawić dowody na poparcie swoich twierdzeń. Ciężar dowodu obciąża bowiem stronę, która z danego faktu wywodzi skutki prawne. To na pracowniku ciąży zatem obowiązek wykazania, że stosunek łączący go z pracodawcą był stosunkiem pracy. W żadnej kategorii spraw z zakresu prawa pracy sąd nie ma obecnie obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego z urzędu. Tylko w zupełnie wyjątkowych przypadkach uprawniony jest dopuścić dowód z urzędu. Konieczność taka może zaistnieć szczególnie w sprawach skomplikowanych, w których strona obciążona ciężarem dowodu zachowuje się nieporadnie i pomimo oczywistej potrzeby przeprowadzenia dowodu nie zgłasza takiego wniosku.

Art. 232 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Dzięki korzystnemu wyrokowi ustalającemu istnienie stosunku pracy pracownik uzyskuje wszystkie uprawnienia pracownicze, których był pozbawiony, pozostając formalnie zatrudniony na podstawie umowy cywilnoprawnej. Chodzi o prawo do urlopu, do zapłaty za pracę wykonywaną w godzinach ponadwymiarowych, do ekwiwalentów czy do nagród. Już tylko zasady ekonomii procesowej przemawiają za tym, aby wszystkie wymagalne roszczenia pracownika wobec pracodawcy były rozpoznane łącznie z głównym żądaniem ustalenia stosunku pracy. Interes prawny pracownika w żądaniu ustalenia istnienia stosunku pracy wynika z tego, że roszczenia z tym związane mogą się ujawnić w przyszłości. W większości przypadków już na etapie składania pozwu pracownik może określić dodatkowe roszczenia o zapłatę kwot, które mogą zostać uznane za należne dopiero po przesądzeniu pracowniczego charakteru zatrudnienia. Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że żądania te mogą zostać rozpoznane łącznie w składzie ławniczym sądu rozpoznającym roszczenie pracownika o ustalenie istnienia stosunku pracy.

Art. 189, art. 47 par. 2 pkt 1a ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Rafał Krawczyk

gp@infor.pl

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu