W jakiej sytuacji uchwała subrogacji zastąpi pożyczkę

Na podstawie tak przedstawionego stanu faktycznego można uznać, że operacja finansowa na 1 mln zł (dług bez odsetek), która ma być przekazana wierzycielom gminy, w rzeczywistości ma cechy pożyczki. Tę reguluje art. 720 par. 1 kodeksu cywilnego (dalej: k.c.). Zgodnie z art. 720 par. 1 k.c. przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Obowiązkowi pożyczkodawcy do przeniesienia własności przedmiotu umowy na pożyczkobiorcę odpowiada obowiązek zwrotu przedmiotu umowy, powiększonego o ewentualne wynagrodzenie ustalone w umowie. Umowa zobowiązuje pożyczkodawcę do przeniesienia własności przedmiotu pożyczki na pożyczkobiorcę, zaś samo wydanie przedmiotu pożyczki może nastąpić w dowolny sposób, byle pożyczkobiorca miał możność swobodnego dysponowania czy to pieniędzmi, czy rzeczami będącymi przedmiotem umowy. Przedmiotowo istotnym elementem umowy pożyczki jest obowiązek jej zwrotu. Bez tego nie ma umowy pożyczki (por. wyrok SN z 8 grudnia 2000 r., sygn. akt I CKN 1040/98). Co istotne, sama nazwa umowy nie musi przesądzać jej charakteru.

Fakty mogą przesądzić, że w istocie strony zawrą umowę o znamionach umowy pożyczki. Warte jest równocześnie podkreślenia, że wspomniane okoliczności uniemożliwiają zakwalifikowanie planowanej czynności jako tzw. subrogacji ustawowej, o której mowa w art. 518 par. 1 pkt 3 k.c. Zgodnie z nim: osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty, jeżeli działa za zgodą dłużnika w celu wstąpienia w prawa wierzyciela; zgoda dłużnika powinna być pod nieważnością wyrażona na piśmie. Z ww. przepisu wynika, że warunkiem wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela jest spłacenie tegoż wierzyciela przez osobę trzecią. Potwierdzeniem jest par. 3 art. 518 k.c., który również wskazuje na ten fakt. Warunku nie spełni jednak planowana transakcja, bowiem zakłada przekazanie środków pieniężnych wierzycielom gminy celem zapłaty należnych im kwot. Ponadto przepis zakłada, że nabycie wierzytelności następuje do wysokości dokonanej zapłaty. Elementem subrogacji ustawowej nie mogłyby być zatem prowizja czy odsetki, skoro nie zostaną zapłacone przez firmę finansową, a należą się jej. Ponadto cechą subrogacji jest to, że w jej wyniku następuje zmiana wierzyciela, lecz wierzytelność na skutek jej spłacenia (przez osobę trzecią) nie wygasa, lecz trwa nadal ze zmienionym podmiotem po stronie wierzyciela. Co więcej - jest to ta sama wierzytelność, jaka przysługiwała wierzycielowi przed spłatą, a osobie trzeciej przysługują te same zarzuty co wierzycielowi.

Ponadto z podanych okoliczności nie wynika cel związany z instytucją subrogacji - tzw. czyste podstawienie. Wydaje się, że wolą stron jest powołanie nowego stosunku zobowiązaniowego, na podstawie którego gmina otrzymałaby określone środki pieniężne z obowiązkiem ich zwrotu wraz z dodatkowymi odsetkami i prowizją.

Wskazane okoliczności mogą przemawiać pośrednio za tym, że pomiędzy gminą a firmą finansową dojdzie do zawarcia umowy pożyczki, zamiast subrogacji ustawowej. Takie założenie pozwala zastosować art. 65 k.c., zgodnie z którym oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje, a ponadto w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu.

Za uznaniem, że planowana uchwała nie będzie spełniać warunków subrogacji ustawowej, przemawia również to, że nabycie wierzytelności, co do zasady, następuje do wysokości dokonanej zapłaty. W tym znaczeniu tylko środki w wysokości 1 mln zł mogłyby zostać objęte ww. subrogacją, ale już nie np. odsetki (200 tys. zł). Dlatego może stanowić to obejście prawa, w tym ustawy o finansach publicznych.

Konsekwencją uznania operacji za umowę pożyczki powinno być dokonanie stosownych czynności w kontekście uchwały budżetowej. Chodzi m.in. o wykazanie przychodów z umowy, dostosowanie limitów zobowiązań z tytułu pożyczek i kredytów i związanego z nimi upoważnienia do zaciągania zobowiązań dla organu wykonawczego. Uregulowane jest to w ustawie o finansach publicznych, w tym art. 89 ust. 1, art. 90, art. 91 ust. 1, art. 211 ust. 1, art. 212 ust. 1 pkt 4 i 6. Czyli rada gminy podejmując uchwałę, powinna wykazać m.in. przychód z tego tytułu w budżecie, ustalić wspomniany limit zobowiązań z tego tytułu i dać upoważnienia wójtowi gminy do zaciągnięcia zobowiązania.

Taka uchwała może być więc uznana przez regionalną izbę obrachunkową za podjętą w celu zaciągnięcia zobowiązania z pominięciem ustawy o finansach publicznych, w tym m.in. art. 89, 90, 212 ust. 1 pkt 4 i 6. Skutkiem tego może być stwierdzenie jej nieważności. Podobne stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 11 lutego 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 1389/14.

Konsekwencją uznania proponowanej przez radę operacji subrogacji za umowę pożyczki powinno być dokonanie stosownych zmian w uchwale budżetowej. Chodzi m.in. o wykazanie przychodów z umowy, dostosowanie limitów zobowiązań z tytułu pożyczek i kredytów i związanego z nimi upoważnienia do zaciągania zobowiązań przez organy wykonawcze.

Marcin Nagórek

 radca prawny

Podstawa prawna

Art. 518 par. 1 pkt 3, art. 720 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 380).

Art. 89 ust. 1, art. 89, art. 91 ust. 1, art. 211 ust. 1, art. 212 ust. 1 pkt 4 i 6 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 885 ze zm.).