Działalność policji i straży miejskiej na obszarze gminy

Podstawowym organem państwa powołanym do zapewnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego jest policja. Jednym z zadań własnych gminy jest zaspokajanie zbiorowej potrzeby społeczności, jaką jest porządek publiczny. Natomiast zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli, wykonuje powiat. Troska o porządek publiczny jest więc zadaniem własnym obu szczebli samorządu terytorialnego.

Rada powiatu lub rada gminy może przekazać policji, na warunkach określonych w porozumieniu zawartym między organem wykonawczym powiatu (zarządem) lub gminy (wójt, burmistrz, prezydent miast), a właściwym komendantem powiatowym (miejskim), środki finansowe stanowiące dochody własne powiatu lub gminy, z przeznaczeniem na:

● rekompensatę pieniężną za czas służby przekraczający normy przewidziane dla funkcjonariuszy policji,

● nagrodę za osiągnięcia w służbie dla policjantów właściwych miejscowo komend powiatowych (miejskich) i komisariatów, którzy realizują zadania z zakresu służby prewencyjnej.

Samo porozumienie między władzami samorządowymi a policją powinno określać rodzaje ustawowych zadań policji finansowanych na podstawie porozumienia, wysokość oraz tryb i terminy przekazywania środków finansowych policji przez samorząd oraz sposób dokonywania oceny prawidłowości wykonania porozumienia.

Na wniosek rady powiatu lub rady gminy zwiększeniu może ulec liczba etatów policji w rewirach dzielnicowych i posterunkach policji, ponad liczbę ustaloną przez komendanta głównego policji. Rozwiązanie takie jest możliwe, jeżeli organy samorządu zapewnią pokrycie kosztów utrzymania etatów policji przez co najmniej pięć lat, na warunkach określonych w porozumieniu zawartym między organem powiatu lub gminy a właściwym komendantem wojewódzkim policji. Porozumienie to zatwierdza komendant główny policji. Strony porozumienia mogą przedłużać termin obowiązywania porozumienia na kolejnych, co najmniej pięć lat. Przedłużenie, o którym mowa, wymaga stosownego aneksu, który podlega zatwierdzeniu przez komendanta głównego policji.

Aby zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, samorządy coraz częściej ściśle współpracują z policją. Chodzi np. o tworzenie rewirów dzielnicowych oraz dodatkowych posterunków policji. W obecnej sytuacji finansów państwa tworzenie rewirów dzielnicowych i posterunków policji w znacznej mierze zależy od możliwości budżetowych policji. I z tych właśnie względów duże znaczenie ma tutaj współpraca samorządów z policją. Społeczność lokalna i przedstawiciele samorządu lokalnego wpływają na tworzenie np. rewirów dzielnicowych m.in. poprzez sygnalizowanie potrzeby ich utworzenia. Samorządy mogą również bezpłatnie użyczać lokalu na posterunek policji lub remontować już istniejące pomieszczenia oraz pokrywać koszty utrzymania dodatkowych etatów dzielnicowych. Gminy bardzo często decydują się także na wygospodarowanie ze środków budżetowych pieniędzy na zakup sprzętu łączności, samochodów, motocykli oraz paliwa.

Przykładowo warszawski ratusz przekaże funkcjonariuszom 400 tys. zł na zakup paliwa. Podobne decyzje podjęli samorządowcy w Ełku i Lublinie. Dodatkowo władze Ełku przekażą policji 120 tys. zł na modernizację i zakup sprzętu, a powiat olsztyński opłaci 8 tys. zł za abonament do telefonów komórkowych dzielnicowych.

Taki rodzaj współpracy między samorządem a policją niewątpliwie korzystnie wpływa na poprawę bezpieczeństwa mieszkańców gmin. To przecież dzielnicowi są najbliżej mieszkańców i słyszą o ich problemach. Ich działalność może nie tylko pomóc w zwalczaniu już istniejącej przestępczości, ale także często przyczynić się do walki z przestępczością dopiero rozwijającą się.

Uzupełnieniem pracy policji i dzielnicowych, przyczyniającym się do poprawy bezpieczeństwa mieszkańców, może być powoływanie straży miejskich. Straż miejska to samorządowa umundurowana formacja powoływana do ochrony porządku publicznego na terenie gminy, mająca spełniać służebną rolę wobec społeczności lokalnej. Tworzy ją rada gminy, a koszty związane z funkcjonowaniem straży w całości pokrywane są z budżetu gminy. Straż miejska wykonuje zadania w zakresie ochrony porządku publicznego wynikające z ustaw i aktów prawa miejscowego. Zakres zadań straży oraz ich efekty są jednak zróżnicowane w zależności od wyznaczanych przez gminy kryteriów współpracy z policją, stanu zatrudnienia, wyszkolenia i doświadczenia strażników itp. W większości miast od wielu lat podstawową tendencją jest wyznaczanie strażom roli formacji wspomagających policję w walce z przestępczością pospolitą, zakłóceniami porządku publicznego i spokoju oraz patologiami społecznymi (m.in. alkoholizmem, narkomanią). W tych też dziedzinach straże wykazują wzmożoną aktywność. Kolejnym priorytetem są zwykle zadania związane z estetyką miasta i ochroną środowiska. Patrole straży miejskiej pilnują np., by mieszkańcy nie zaśmiecali lasów lub parków, dzięki czemu odciążają policję w karaniu tak drobnych wykroczeń.

Dodatkowo straże miejskie bardzo często włączane są do realizacji programów prewencyjnych, w szczególności skierowanych do dzieci i młodzieży. Przejmują one również wiele zadań o charakterze administracyjno-porządkowym, które wcześniej realizowała policja, np. egzekwowanie przepisów porządkowych, doprowadzanie osób nietrzeźwych do izb wytrzeźwień.

Straże zabezpieczają także różnego rodzaju imprezy masowe i uroczystości organizowane na rzecz społeczności lokalnych, takie jak np. festyny, koncerty, wystawy itp. Z uwagi na zbliżone uprawnienia porządkowe straży i policji, ważna jest również jakość współpracy pomiędzy tymi służbami. Najczęściej współpraca ta dotyczy stałej wymiany informacji o zagrożeniach występujących na określonym terenie, organizowania systemu łączności policji i straży, wspólnego prowadzenia działań porządkowych oraz organizowania wspólnych szkoleń. Powszechnie występują uregulowania formalne w postaci porozumień zawieranych przez burmistrzów, prezydentów i wójtów z właściwymi komendantami policji w sprawie szczegółowych zasad współpracy. Zwykłą praktyką jest bieżąca wymiana informacji o zagrożeniach i przestępczości pospolitej. Stałą i powszechną formą współpracy są tzw. patrole mieszane. Stanowi to wymierne wsparcie służb policyjnych i odciążenie od wielu czynności porządkowych. Ministerstwo spraw wewnętrznych i administracji przygotowało projekt rozporządzenia zmieniającego w sprawie wykroczeń, za które strażnicy straży gminnych są uprawnieni do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego. Ma ono na celu rozszerzenie kompetencji straży gminnych (miejskich) do nakładania grzywien w drodze mandatu karnego za pospolite wykroczenia, za których popełnienie w obecnym stanie prawnym straże mogą wyłącznie kierować wnioski o ukaranie do sądu. Jak podkreślają przedstawiciele ministerstwa, zmiana ta jest uzasadniona ekonomiką postępowania w wypadku stwierdzenia wykroczeń, przy których wystarczające jest nałożenie mandatu karnego, co w konsekwencji wpłynie na zmniejszenie wpływu spraw do sądów. Po zmianach przepisów strażnicy będą uprawnieni do wystawiania mandatów karnych w ponad 20 nowych przypadkach. Będzie to możliwe m.in. w sprawach o zbiegowisko, żebractwo, niszczenie i uszkadzanie znaków. Należy również podkreślić, że w Sejmie kończą się prace nad nowelizacji ustawy o strażach gminnych. Nowe przepisy zwiększają uprawnienia strażników. Uzyskają oni prawo do dokonywania kontroli osobistej i przeglądania podręcznych bagaży. Zmienią się również zasady tworzenia i likwidowania straży gminnych przez jednostki samorządu terytorialnego. Przede wszystkim chodzi o kwestię regulowane porozumieniami o utworzeniu wspólnej straży. Zamiast rady gminy to wójt, burmistrz (prezydent miasta) mają być organami, którym straż będzie podlegać. Po zmianach to rada gminy, która nadaje regulamin straży, będzie mogła ją rozwiązać. Dodatkowo rada gminy będzie mogła rozwiązać straż po zasięgnięciu opinii właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego (stołecznego) policji. Obecnie komendant wojewódzki policji jest jedynie powiadamiany o fakcie likwidacji straży.

Szczegółowe formy i sposoby współpracy właściwych terytorialnie jednostek policji i straży określone zostaną w porozumieniu zawartym pomiędzy właściwym terytorialnie komendantem Policji a wójtem, burmistrzem (prezydentem miasta).

Komendanci jednostek organizacyjnych policji i komendanci straży realizują współpracę, w szczególności poprzez okresowe spotkania komendantów, aby ocenić zagrożenia bezpieczeństwa, a także wytyczyć wspólne zadania.

Komendanci Policji składają roczne sprawozdania ze swojej działalności, a także informacje o stanie porządku i bezpieczeństwa publicznego właściwym wojewodom, starostom, wójtom (burmistrzom lub prezydentom miast), jak również radom powiatów i gmin. W razie zagrożenia bezpieczeństwa publicznego lub zakłócenia porządku publicznego sprawozdania i informacje składa się tym organom niezwłocznie na każde ich żądanie. Pewien wyjątek dotyczy miasta stołecznego Warszawa, gdzie komendant stołeczny policji składa sprawozdanie, a także informacje o stanie porządku i bezpieczeństwa wojewodzie mazowieckiemu oraz, w zakresie dotyczącym działalności policji na obszarze m.st. Warszawa, prezydentowi m.st. Warszawy i radzie m.st. Warszawy. Natomiast komendanci rejonowi policji w tym szczególnym przypadku nie składają odrębnych sprawozdań. Rada powiatu (miasta) oraz rada gminy na podstawie powyższych sprawozdań i informacji może określić, w drodze uchwały, istotne dla wspólnoty samorządowej zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Uchwała ta nie może jednak dotyczyć wykonania konkretnej czynności służbowej ani określać sposobu wykonywania zadań przez policję.

Każdy wójt (burmistrz, prezydent miasta) lub starosta może żądać od właściwego komendanta policji przywrócenia stanu zgodnego z porządkiem prawnym lub podjęcia działań zapobiegających naruszeniu prawa, a także zmierzających do usunięcia zagrożenia bezpieczeństwa i porządku publicznego. Żądanie to nie może dotyczyć czynności operacyjno-rozpoznawczych, dochodzeniowo-śledczych oraz czynności z zakresu ścigania wykroczeń. Żądanie to nie może również dotyczyć wykonania konkretnej czynności służbowej ani określać sposobu wykonania zadania przez policję. Należy pamiętać, że wójt (burmistrz, prezydent miasta) lub starosta ponoszą wyłączną odpowiedzialność za treść żądania (żądanie naruszające prawo jest nieważne, jego nieważności stwierdza wojewoda), a przekazane ustnie wymaga potwierdzenia na piśmie. W przypadku gdy właściwy komendant policji nie jest w stanie wykonać żądania wójta bądź starosty, niezwłocznie przedkłada sprawę komendantowi policji wyższego stopnia.

Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z policją na rzecz poprawy bezpieczeństwa lokalnego odbywa się również w trakcie prac powiatowych komisjach bezpieczeństwa i porządku. Komisje takie tworzy się w celu realizacji zadań starosty w zakresie zwierzchnictwa nad powiatowymi służbami, inspekcjami i strażami oraz zadań określonych w ustawach w zakresie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli. Kadencja komisji trwa trzy lata.

Efektem prac komisji jest jeszcze lepsze opracowanie informacji o rzeczywistych zagrożeniach lokalnych oraz sporządzenie mapy zagrożeń, pozwalającej na przedstawienie skali oraz rozmieszczenia negatywnych zjawisk. Prawidłowo przeprowadzona analiza pozwala określić strategiczne kierunki działań profilaktycznych. Dzięki temu takie jednostki, jak policja lub straż miejska, mają lepszy obraz występujących zagrożeń i są lepiej przygotowane do walki z nimi.

Gminy coraz chętniej inwestują w fotoradary. Dzięki temu zwiększa się bezpieczeństwo mieszkańców, a środki z mandatów zasilają miejskie budżety. Łódź, Lublin, Warszawa, Zduńska Wola, Łęczyca czy Pabianice to przykłady tylko niektórych samorządów, które w ostatnim czasie zdecydowały się na zakup fotoradaru. Głównym celem ich zakupu jest poprawa bezpieczeństwa na drogach. Dodatkowo zapłacone kary z wystawionych mandatów zasilają samorządowe budżety. To jednak nie koniec korzyści. Dzięki przybywającym fotoradarom tworzone są też nowe miejsca pracy dla osób, które weryfikują zdjęcia oraz przygotowują wnioski o ukaranie. Przykładowo w Łodzi do obróbki zdjęć, wystawiania i ściągania mandatów powołano aż 20-osobową sekcję strażników. Można zdecydować się również na aplikację komputerową, która ułatwi przeglądanie zarejestrowanych materiałów i wypisywanie mandatów.

Kontrola ruchu drogowego w gminach lub miastach, które utworzyły straż gminną (miejską), może być wykonywana przez strażników gminnych (miejskich). W ramach wykonywania kontroli ruchu drogowego strażnicy gminni (miejscy) są upoważnieni m.in. do używania urządzeń samoczynnie ujawniających i rejestrujących naruszenia przepisów ruchu drogowego przez kierujących pojazdami. Z możliwości tej mogą skorzystać w miejscu i czasie uzgodnionym z właściwym miejscowo komendantem powiatowym (miejskim) lub rejonowym policji. Drugim argumentem są policyjne statystyki, które przekonują, że ustawienie fotoradaru poprawia bezpieczeństwo. Kierowcy jeżdżą wolniej w miejscach, gdzie znajdują się fotokomórki, mniej jest też ciężkich wypadków.

Jednostki samorządu terytorialnego w wyjątkowych sytuacjach mogą umarzać, rozkładać na raty bądź odraczać płatności przypadających im należności, np. z madatu wystawionego przez straż miejską. Decyzje w tej sprawie podejmowane są na podstawie uchwał rad gminy, rad powiatu i sejmików województw.

W przypadkach uzasadnionych ważnym interesem dłużnika lub interesem publicznym należności pieniężne, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej, przypadające jednostce samorządu terytorialnego lub jej jednostkom organizacyjnym, mogą być umarzane, a ich spłata odraczana lub rozkładana na raty, na zasadach określonych przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego (radę gminy, radę powiatu, sejmik województwa).

Przepisy ustawy o finansach publicznych upoważniają właściwą radę lub sejmik do określenia szczegółowych zasad, sposobu i trybu udzielania ulg oraz wskazania organu lub osoby do tego uprawnionej.

Zgodnie z podejmowanymi przez właściwe rady gmin uchwałami najczęściej do umarzania, odraczania lub rozkładania na raty, spłat należności, do których nie stosuje się przepisów ustawy Ordynacja podatkowa, uprawniony jest wójt (burmistrz, prezydent miasta). Często radni upoważniają do podejmowania takich decyzji również kierowników jednostek organizacyjnych gminy, określając jednocześnie górną granicę, do której mogą podejmować decyzje samodzielnie.

Na przykład w Częstochowie szczegółowy tryb umarzania wierzytelności i należności w sprawach, do których nie stosują się przepisy ustawy Ordynacja podatkowa, reguluje uchwała rady miasta. Jest to także podstawa do ewentualnych decyzji o umorzeniu lub rozłożeniu na raty spłat należności z tytułu wystawionego przez straż miejską mandatu karnego. Wpływy do budżetu miasta z tytułu nakładanych przez straż miejską grzywien i mandatów szacuje się na 270 tys. zł rocznie. W przypadku gdy osoba ukarana nie zapłaciła należności, urząd miasta kieruje sprawę do egzekucji poprzez urząd skarbowy. Ściągalność tych należności jest niska i nie przekracza 50 proc. Samorząd Częstochowy nie ma jednak możliwości prawnych, by wpływać na poprawę ściągalności.