Rola, zadania i uprawnienia wójta i rady gminy

Organami gminy są: wójt (burmistrz, prezydent miasta) oraz rada gminy. Pozycja wójta uległa wzmocnieniu wraz z wprowadzeniem wyborów bezpośrednich. Jest on wybierany przez społeczność gminną w wyborach bezpośrednich. W konsekwencji odwołanie wójta jest znacznie utrudnione, a w praktyce następuje sporadycznie. Nowe rozwiązanie wiąże się również z większą odpowiedzialnością. Wójt jednoosobowo odpowiada za rozwój gminy.

Należy pamiętać, że wójt jest organem wykonawczym gminy, w przeciwieństwie do rady gminy, która jest organem stanowiącym i kontrolnym w gminie.

W realizacji zadań własnych gminy wójt podlega wyłącznie radzie gminy. Wójt kieruje bieżącymi sprawami gminy oraz reprezentuje ją na zewnątrz. Kompetencji tych nie mają natomiast radni, w tym przewodniczący rady gminy.

Wójt np. opracowuje w gminie plan operacyjny ochrony przed powodzią oraz ogłasza i odwołuje pogotowie i alarm przeciwpowodziowy. Jest on również organem uprawnionym do zarządzenia ewakuacji z obszarów bezpośrednio zagrożonych, w razie gdy w inny sposób nie można usunąć bezpośredniego niebezpieczeństwa dla życia ludzi lub mienia. Podejmuje również odpowiednie działania (oparte na obowiązujących przepisach) w przypadku wprowadzenia stanu klęski żywiołowej.

Swoje zadania wójt wykonuje przy pomocy urzędu gminy, który jest jego aparatem pomocniczym. Wójt jest kierownikiem urzędu oraz zwierzchnikiem służbowym w stosunku do pracowników urzędu i kierowników gminnych jednostek organizacyjnych.

W drodze zarządzenia wójt nadaje gminie regulamin organizacyjny, w którym określa organizację i zasady funkcjonowania urzędu gminy.

Przy realizacji zadań wójt w formie zarządzenia może powołać swojego zastępcę. Liczba zastępców wójta nie może być większa niż:

jeden w gminach do 20 tys. mieszkańców,

dwóch w gminach do 100 tys. mieszkańców,

trzech w gminach do 200 tys. mieszkańców,

czterech w gminach powyżej 200 tys. mieszkańców.

W przypadku gdy określona przez wójta liczba jego zastępców jest większa niż jeden, w zarządzeniu, wójt wskazuje imiennie pierwszego i kolejnych zastępców.

Do zadań wójta należy również wydawanie decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej. Z kolei w przypadku niecierpiącym zwłoki wójt może wydać przepisy porządkowe w formie zarządzenia. Dodatkowo zawiera on umowy cywilnoprawne z innymi podmiotami prawnymi.

Wójt przygotowuje projekt budżetu, który przedkłada radzie gminy najpóźniej do 15 listopada roku poprzedzającego rok budżetowy i przesyła go regionalnej izbie obrachunkowej w celu zaopiniowania. Wójt odpowiada także za prawidłową gospodarkę finansową w gminie. Do jego obowiązków należy niezwłocznie ogłoszenie uchwały budżetowej i sprawozdania z jej wykonania w trybie przewidzianym dla aktów prawa miejscowego. Wójt informuje także mieszkańców gminy o założeniach projektu budżetu, kierunkach polityki społecznej i gospodarczej oraz wykorzystaniu środków budżetowych. Wójt uczestniczy w postępowaniach sądowych w sprawach gminnych i reprezentuje gminę w sądach i w postępowaniach przed innymi organami. Do zadań wójta należy również wykonywanie innych czynności przewidzianych w przepisach powszechnie obowiązujących.

Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym. Zasady i tryb przeprowadzania wyborów do rady gminy określa Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw. Organizację wewnętrzną oraz tryb pracy rady określa statut gminy. Z kolei o ustroju gminy stanowi jej statut. Projekt statutu gminy powyżej 300 tys. mieszkańców podlega uzgodnieniu z prezesem Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw administracji publicznej. W sprawach spornych rozstrzyga zaś Rada Ministrów. Statut gminy jest aktem prawa miejscowego, podlegającym publikacji w wojewódzkim Dzienniku Urzędowym (wyrok NSA z 7 lipca 2000 r., II SA 1246-1253/00, ONSA 2002 nr 1, poz. 14).

Oznacza to, że właściwa rada gminy wypowiada się o ustroju gminy, wyłącznie uchwalając jej statut czy też go nowelizując. Swój statut musi posiadać również jednostka pomocnicza gminy np. sołectwo. Regulacją statutową powinna być objęta również organizacja urzędu gminy.

Działalność rady jest jawna. Obejmuje ona prawo do uzyskiwania informacji, wstępu na sesje rady gminy i posiedzenia jej komisji oraz dostęp do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych (w tym protokołów posiedzeń). Zasady dostępu do dokumentów i korzystania z nich określa szczegółowo statut gminy.

Rada gminy liczy od 15 do 45 radnych w zależności od liczby mieszkańców gminy:

15 w gminach do 20 tys. mieszkańców,

21 w gminach do 50 tys. mieszkańców,

23 w gminach do 100 tys. mieszkańców,

25 w gminach do 200 tys. mieszkańców oraz po trzech na każde dalsze rozpoczęte 100 tys. mieszkańców, nie więcej jednak niż 45.

Rada gminy wybiera ze swego grona przewodniczącego i 1-3 wiceprzewodniczących. Przy wyborze konieczne jest uzyskanie bezwzględnej większości głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu rady oraz głosowanie tajne. Wyłącznym zadaniem przewodniczącego jest organizowanie pracy rady oraz prowadzenie jej obrad. Przewodniczący może wyznaczyć do wykonywania swoich zadań wiceprzewodniczącego. Jeżeli przewodniczący jest nieobecny, a nie wyznaczył wiceprzewodniczącego, jego zadania wykonuje wiceprzewodniczący najstarszy wiekiem.

Rada obraduje na sesjach zwoływanych przez przewodniczącego w miarę potrzeby, jednak nie rzadziej niż raz na kwartał. Radni wraz z zawiadomieniem o sesji otrzymują porządek obrad oraz projekty uchwał. Rada gminy może wprowadzić zmiany porządku obrad bezwzględną większością głosów ustawowego składu rady.

Pierwszą sesję nowo wybranej rady zwołuje przewodniczący rady poprzedniej kadencji w ciągu siedmiu dni po ogłoszeniu zbiorczych wyników wyborów do rad na obszarze całego kraju. W przypadku wyborów przedterminowych - w ciągu siedmiu dni po ogłoszeniu ich wyników. Jeżeli w tym terminie sesja nie zostanie zwołana, zwołuje ją komisarz wyborczy w ciągu 21 dni po ogłoszeniu wyników zbiorczych lub wyników wyborów przedterminowych. W sytuacji gdy wybory były wynikiem referendum lokalnego w sprawie odwołania rady gminy, pierwszą sesję zwołuje osoba wyznaczona przez prezesa Rady Ministrów do pełnienia funkcji organów jednostki samorządu terytorialnego.

Pierwszą sesję nowo wybranej rady gminy, do czasu wyboru przewodniczącego, prowadzi najstarszy wiekiem radny obecny na sesji.

Na wniosek wójta lub co najmniej 1/4 ustawowego składu rady, przewodniczący jest obowiązany zwołać sesję w ciągu siedmiu dni od dnia złożenia wniosku. Wniosek powinien zawierać porządek obrad oraz projekty uchwał. Zmiana porządku obrad tak zwołanej sesji wymaga bezwzględnej większości głosów ustawowego składu rady oraz zgody wnioskodawcy.

Na wniosek wójta przewodniczący rady jest obowiązany wprowadzić do porządku obrad najbliższej sesji projekt uchwały, jeżeli wpłynął on do rady co najmniej siedem dni przed dniem rozpoczęcia sesji rady. Rada może powoływać ze swojego grona stałe i doraźne komisje do określonych zadań, ustalając ich przedmiot działania i skład osobowy. Komisje podlegają radzie gminy, przedkładają jej plan pracy oraz sprawozdania z działalności. W posiedzeniach komisji mogą brać udział także radni niebędący jej członkami. Mogą zabierać głos w dyskusji i składać wnioski bez prawa udziału w głosowaniu. Uchwały rady gminy zapadają zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu rady, w głosowaniu jawnym, chyba że ustawa stanowi inaczej. Należy pamiętać, że radni nie mogą brać udziału w głosowaniu w radzie ani w komisji, jeżeli dotyczy ono ich interesu prawnego.

Przewodniczący rady gminy powinien zapewniać realizację ustrojowej kompetencji rady gminy jako organu stanowiącego i kontrolnego w gminie.

Ustawa o samorządzie gminnym stanowi, że zadaniem przewodniczącego jest wyłącznie organizowanie pracy rady oraz prowadzenie obrad rady. Oznacza to, że do zadań przewodniczącego należy kierowanie pracami rady. Brak jest podstaw do zajmowania się sprawami administracyjnymi gminy, które należą do wójta. Przewodniczący może być tylko radny pochodzący z grona danej rady. W wyroku z 26 czerwca 1996 r., sygn. akt II S.A. 695/96, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że przewodniczącego rady gminy oraz komisje rady należy zaliczać do wewnętrznych organów rady gminy.

W uzasadnieniu NSA podkreślił, że organem stanowiącym i kontrolnym gminy jest jej rada, która wykonuje swoje zadania i kompetencje na sesjach oraz za pośrednictwem swoich organów. Organem rady są natomiast: przewodniczący rady i komisje.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy do właściwości rady gminy należą wszystkie sprawy pozostające w zakresie działania gminy, o ile ustawy nie stanowią inaczej.

I tak, do wyłącznych kompetencji rady należą:

uchwalanie statutu gminy,

ustalanie wynagrodzenia wójta, stanowienie o kierunkach jego działania oraz przyjmowanie sprawozdań z jego działalności,

powoływanie i odwoływanie skarbnika, który jest głównym księgowym budżetu - na wniosek wójta

uchwalanie budżetu gminy, rozpatrywanie sprawozdania z wykonania budżetu oraz podejmowanie uchwały w sprawie udzielenia lub nieudzielenia absolutorium z tego tytułu,

uchwalanie studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego,

uchwalanie programów gospodarczych,

ustalanie zakresu działania jednostek pomocniczych, zasad przekazywania im składników mienia do korzystania oraz zasad przekazywania środków budżetowych na realizację zadań przez te jednostki,

podejmowanie uchwał w sprawach podatków i opłat w granicach określonych w odrębnych ustawach,

określanie wysokości sumy, do której wójt może samodzielnie zaciągać zobowiązania,

podejmowanie uchwał w sprawach współdziałania z innymi gminami oraz wydzielanie na ten cel odpowiedniego majątku,

podejmowanie uchwał w sprawach współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw oraz przystępowania do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych,

podejmowanie uchwał w sprawach herbu gminy, nazw ulic i placów będących drogami publicznymi lub nazw dróg wewnętrznych w rozumieniu ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz.U. z 2004 r. nr 204, poz. 2086 z późn. zm.), a także wznoszenie pomników,

nadawanie honorowego obywatelstwa gminy,

podejmowanie uchwał w sprawie zasad udzielania stypendiów dla uczniów i studentów,

inne sprawy zastrzeżone ustawami do kompetencji rady gminy.

Do wyłącznych kompetencji rady należy również podejmowanie uchwał w sprawach majątkowych gminy, przekraczających zakres zwykłego zarządu dotyczących: określania zasad nabycia, zbycia i obciążenia nieruchomości gruntowych oraz ich wydzierżawiania lub najmu na okres dłuższy niż trzy lata, o ile ustawy szczególne nie stanowią inaczej. Do czasu określenia zasad wójt może dokonywać tych czynności wyłącznie za zgodą rady gminy. Rada gminy będzie również właściwa w sprawach dotyczących emitowania obligacji oraz określania zasad ich zbywania, nabywania i wykupu przez wójta, jak również zaciągania długoterminowych pożyczek i kredytów oraz ustalania maksymalnej wysokości pożyczek i kredytów krótkoterminowych zaciąganych przez wójta w roku budżetowym. Rada gminy musi również w formie uchwały wypowiedzieć się na temat: zobowiązań w zakresie podejmowania inwestycji i remontów o wartości przekraczającej granicę ustalaną corocznie przez radę gminy, tworzenia i przystępowania do spółek i spółdzielni oraz rozwiązywania i występowania z nich, określania zasad wnoszenia, cofania i zbywania udziałów i akcji przez wójta, jak również ustalania maksymalnej wysokości pożyczek i poręczeń udzielanych przez wójta w roku budżetowym. W końcu rada gminy jest właściwa w sprawach tworzenia, likwidacji i reorganizacji przedsiębiorstw, zakładów i innych gminnych jednostek organizacyjnych oraz wyposażania ich w majątek.

Rada gminy (miasta) kontroluje działalność wójta, gminnych jednostek organizacyjnych oraz jednostek pomocniczych gminy. W tym celu powołuje komisję rewizyjną. W skład komisji rewizyjnej wchodzą radni, w tym przedstawiciele wszystkich klubów, z wyjątkiem radnych pełniących funkcje przewodniczącego bądź wiceprzewodniczących rady. Do szczególnych kompetencji komisji rewizyjnej należy opiniowanie wykonania budżetu gminy. Komisja występuje również z wnioskiem do rady gminy w sprawie udzielenia lub nieudzielenia absolutorium wójtowi. Wniosek w sprawie absolutorium podlega zaopiniowaniu przez regionalną izbę obrachunkową. Komisja rewizyjna wykonuje również inne zadania zlecone przez radę w zakresie kontroli. Zasady i tryb działania komisji rewizyjnej określa statut gminy. Warto jednak pamiętać, że kontrola sprawowana przez komisję rewizyjną, może być realizowana przez radnych, którzy są do tego merytorycznie nieprzygotowani. Na uwagę zasługuje również fakt, że ze zgromadzonych akt kontroli można wyciągnąć niekoniecznie prawidłowe wnioski i zalecenia pokontrolne.

Komisja rewizyjna może kontrolować działalność gminnych jednostek organizacyjnych tylko z upoważnienia rady gminy, zawartego w rocznym planie kontroli uchwalonym przez radę, ponieważ kompetencja ta jest wyraźnie przypisana radzie gminy w art. 18a ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym. Bez dodatkowego upoważnienia - zgodnie z art. 18a ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym - komisja rewizyjna opiniuje tylko wykonanie budżetu gminy i występuje z wnioskiem do rady gminy w sprawie udzielania lub nieudzielenia absolutorium wójtowi. Jeżeli chodzi o kontrolę gospodarki finansowej w danej gminnej jednostce organizacyjnej, praktyka pokazuje, że komisja rewizyjna będzie najlepiej działać przez powołanie z własnego grona, np. trzyosobowego zespołu kontrolnego, na czele którego powinien stać przewodniczący zespołu. Zespół kontrolny powinien przeprowadzić kontrolę pod względem legalności, celowości, gospodarności i rzetelności.

Na kilka dni, np. siedem, przed rozpoczęciem kontroli należy powiadomić kierownika gminnej jednostki organizacyjnej o kontroli. Statuty nadają członkom zespołu kontrolującego prawa do: wstępu do pomieszczeń jednostki kontrolowanej, wglądu w dokumenty, wzywania pracowników jednostki kontrolowanej do złożenia wyjaśnień, sporządzania zestawień, odpisów i kopii dokumentów jednostki kontrolowanej. Po przeprowadzeniu kontroli w terminie siedmiu dni zespół powinien sporządzić w czterech egzemplarzach protokół kontroli. Protokół ten następnie w oryginale przekazywany jest przewodniczącemu rady za pośrednictwem przewodniczącego komisji rewizyjnej, zaś kopia pozostaje w dokumentacji komisji rewizyjnej. Kolejne kopie protokołu komisja rewizyjna powinna przekazać wójtowi i kierownikowi gminnej jednostki organizacyjnej. Kierownik jednostki kontrolowanej zapoznaje się z protokołem, co potwierdza się na protokole stosowną adnotacją z podpisem kierownika. Kierownik, do którego zostało skierowane wystąpienie pokontrolne, jest zobowiązany w terminie 30 dni od dnia otrzymania wystąpienia zawiadomić komisję rewizyjną o sposobie realizacji wniosków i zaleceń. Komisja rewizyjna przedstawia radzie gminy sprawozdanie z wyników kontroli i wykonania zaleceń. W związku ze szczególnym charakterem komisji rewizyjnej jej tryb działania oraz zespołów kontrolnych może określać regulamin komisji rewizyjnej danej rady gminy, który jest załącznikiem do statutu gminy. Dopuszczalne jest uregulowanie w regulaminie komisji rewizyjnej problemów organizacyjnych i biurowych wpływających na sprawne funkcjonowanie tej komisji. Regulamin komisji rewizyjnej danej rady gminy nie może określać jeszcze raz tego, co uregulowane jest w ustawie.

Kompetencje do wyboru sołtysa ma zebranie wiejskie, dlatego przy wyborze sołtysa nie może wchodzić w grę zasada domniemania właściwości rady gminy do stwierdzenia tego wyboru.

Kontrolę nad działalnością sołtysa w zakresie bieżącego wykonywania zadań statutowych oraz tych wynikających z ustawy o samorządzie gminnym sprawuje rada gminy. Rada ma prawo żądania w każdym czasie wszelkich niezbędnych informacji dotyczących funkcjonowania i organizacji sołectwa.

Organizację i zakres działania jednostki pomocniczej, jaką jest sołectwo, określa rada gminy odrębnym statutem po przeprowadzeniu konsultacji z mieszkańcami. Statut określa w szczególności nazwę i obszar jednostki pomocniczej oraz zasady i tryb wyborów jej organów. Dodatkowo statut reguluje organizację i kompetencje organów sołectwa, jak również zakres zadań przekazywanych tej jednostce przez gminę oraz sposób ich realizacji. W statucie powinny się znaleźć również odpowiednie postanowienia w sprawie kontroli oraz nadzoru organów gminy nad działalnością sołectwa. Chociaż statut sołectwa powinien uwzględniać w swoich postanowieniach lokalne uwarunkowania, to z przeanalizowanych statutów wynika, że są one do siebie zbliżone. Zgodnie z ich postanowieniami kadencja lokalnych organów trwa najdłużej cztery lata i odpowiada w tym zakresie kadencji rady gminy, w której dane sołectwo ma siedzibę.

Z kolei sołtys objęty jest ochroną prawną przysługującą funkcjonariuszom publicznym. Oznacza to, że za naruszenie nietykalności cielesnej podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych przez sołtysa sąd może ukarać sprawcę grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat trzech. W Polsce jest 40 250 sołtysów.

Organem uchwałodawczym w sołectwie jest zebranie wiejskie, a wykonawczym - sołtys. Działalność sołtysa wspomaga rada sołecka. Sołtys pełni funkcje reprezentacyjną oraz wykonawczą. Zarówno sołtys, jak i członkowie rady sołeckiej wybierani są w głosowaniu tajnym, bezpośrednim, spośród nieograniczonej liczby kandydatów, przez stałych mieszkańców sołectwa uprawnionych do głosowania. Określenie szczegółowych zasad przeprowadzenia wyborów sołtysa i rady sołeckiej powinno nastąpić w statucie sołectwa.

Przewodniczący rady gminy każdorazowo zobowiązany jest do zawiadamiania sołtysa o sesji rady gminy, który może uczestniczyć w jej pracach na zasadach określonych w statucie, jednak bez prawa udziału w głosowaniu. Zwrot kosztów za udział sołtysa w sesjach rady gminy zależy od uznania poszczególnej rady. Zgodnie z przepisami radni mogą przyznać sołtysowi zwrot wspomnianych kosztów. Gdy już się na to decydują, wynosi on 50 proc. diety, jaką pobierają sami radni.

Głównym zadaniem sołectwa jest dbanie o zbiorowe potrzeby wspólnoty jego mieszkańców. Do kompetencji zebrania wiejskiego należą wszystkie sprawy istotne dla mieszkańców, w szczególności chodzi o uchwalenie do końca września każdego roku wniosków, które mają być rozpatrzone przez radę gminy i ewentualnie uwzględnione w budżecie gminy na następny rok. Zebranie podejmuje również uchwały w sprawie dysponowania mieniem sołectwa oraz wydaje opinię w takich sprawach, jak: plany miejscowego zagospodarowania, lokalizacje inwestycji czy też zmiany przeznaczenia obiektów oświaty, służby zdrowia, kultury, sportu czy rekreacji, znajdujących się na terenie sołectwa. Prawo uczestnictwa i wybierania w zebraniu wiejskim mają wszyscy mieszkańcy sołectwa posiadający czynne prawo wyborcze do rady gminy.

Uczestnicy zebrania mają prawo do zabierania głosu w dyskusji, przedstawiania wniosków i projektów uchwał, głosowania, składania oświadczeń, żądania zapisu do protokołu złożonego oświadczenia. W zebraniu wiejskim mogą uczestniczyć także przedstawiciele rady gminy. Zebranie najczęściej zwołuje sołtys z własnej inicjatywy, na wniosek rady sołeckiej bądź mieszkańców.

Uchwały zebrania wiejskiego podejmowane są w trybie jawnym, z wyjątkiem wyborów oraz odwołania sołtysa, i członków rady sołeckiej. Zebranie wiejskie otwiera i przewodniczy mu sołtys. W razie jego nieobecności zebraniem kieruje najstarszy wiekiem członek rady sołeckiej lub inny wybrany przez zebranie członek rady. Porządek obrad uchwala zebranie wiejskie. Uchwały i wnioski zapadają zwykłą większością głosów. W większości przypadków obrady są protokołowane i wraz z uchwałami oraz wnioskami przekazywane do urzędu gminy.

Lokalne przepisy powinny precyzować także częstotliwość zebrań. Z reguły odbywają się one w miarę istniejących potrzeb, jednak nie rzadziej niż raz w roku. Termin i miejsce zebrania wiejskiego sołtys podaje do wiadomości publicznej w sposób przyjęty na obszarze danego sołectwa. Na zebraniu sołtys przedkłada również informację o swojej działalności. Przy wykonywaniu swoich zadań sołtys współdziała także z radą sołecką, która składa się z kilkunastu mieszkańców sołectwa. O ostatecznym kształcie rady decyduje najczęściej statut. Obradom rady przewodniczy sołtys. Rada ma charakter opiniodawczy i doradczy.

O zwołaniu zebrania wiejskiego dla wyboru sołtysa wójt informuje mieszkańców sołectwa na co najmniej siedem dni przed wyznaczoną datą zebrania. Dla dokonania ważnego wyboru władz wymagana jest obecność uprawnionych mieszkańców sołectwa. Jeżeli w wyznaczonym terminie nie uzyskano niezbędnego quorum, wybory w nowym terminie najczęściej przeprowadzone są bez względu na liczbę obecnych na zebraniu.

Wybory przeprowadza komisja w składzie co najmniej trzech osób. Członkiem komisji nie może być osoba kandydująca na sołtysa lub członka rady sołeckiej. Do zadań komisji należy przede wszystkim przyjmowanie zgłoszeń kandydatów na sołtysa, przeprowadzanie głosowania oraz ustalanie wyników wyborów. Komisja sporządza również protokół z ich wynikami. Tak sporządzony protokół podpisują członkowie komisji oraz przewodniczący zebrania. Wybory odbywają się przy nieograniczonej liczbie kandydatów zgłoszonych bezpośrednio przez uprawnionych uczestników zebrania w głosowaniu tajnym. Statuty sołectw najczęściej uniemożliwiają kandydowanie na sołtysa lub członka rady sołeckiej osobom skazanym prawomocnymi wyrokami sądów. Wybory wygrywa osoba, która uzyskała największą liczbę głosów.

Odwołanie członków rady sołeckiej stanowi wyłączną kompetencję zebrania wiejskiego. Zebranie w celu odwołania rady w całości albo poszczególnych członków najczęściej zwołuje wójt gminy. Wnioski o odwołanie mogą być kierowane do rady gminy bądź wójta. O odwołanie członków może występować wójt, radni, jak również organizacje społeczne, stowarzyszenie, instytucje gospodarcze bądź społeczne działające na terenie sołectwa, jak również jego mieszkańcy. Wniosek o odwołanie powinien zawierać uzasadnienie.

Odwołanie następuje w trybie głosowania tajnego i bezpośredniego. W tym celu zebranie powołuje komisję odwoławczą, powierzając jej obowiązki przeprowadzenia głosowania odwoławczego. Wyniki uchwały podaje się do wiadomości mieszkańców sołectwa. Sołtys oraz członek rady sołeckiej może również złożyć rezygnację z pełnionej funkcji w toku kadencji. Złożenie rezygnacji lub inne ważne przyczyny uniemożliwiające sprawowanie urzędu przez sołtysa jest najczęściej równoznaczne z zarządzeniem przez radę gminy wyborów uzupełniających.