Jak po zmianie przepisów przejąć władztwo nad odpadami i nie zwariować

Dostosowanie się do zmienionych przepisów ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz.U. z 2005 r. nr 236, poz. 2008 z późn. zm. - dalej ustawa o czystości i porządku) spędza sen z powiek włodarzom większości gmin. Wielu z nich ma własne pomysły na prawidłowe przejęcie władztwa nad odpadami komunalnymi, jednak nie zawsze godzi się na nie resort środowiska (patrz dzisiejsza polemika na str. C2).

Im bardziej terminy się zbliżają, tym wprowadzający nowe regulacje mają więcej wątpliwości. Dotyczą one często tak podstawowych spraw, jak windykacja opłat czy kwestii związanej z ich opodatkowaniem. Problemy wynikają też z przeniesienia kwestii określonych w planach wojewódzkich na poziom gminnych uchwał. A tych trzeba podjąć sporo. O wyjaśnienia niektórych kwestii poprosiliśmy resort środowiska, odpowiedzi zamieszczamy poniżej.

Rada uchwali

Zanim gmina przejmie od obywateli obowiązki w zakresie odpadów komunalnych, musi przyjąć kilka uchwał. Wymieniamy je w tabeli wraz z terminami, w jakich trzeba to zrobić. Obowiązek podjęcia to jedno, większym problemem może się okazać ustalenie kwestii merytorycznych. Część z podstawowych danych niezbędnych do podjęcia rozsądnych decyzji została, bądź jeszcze zostanie określona w wojewódzkich planach gospodarki odpadami. Dopiero na ich podstawie można np. określić, jak daleko trzeba wozić odpady, ile za przyjęcie liczy sobie dany zakład odbierający śmieci i dopiero wtedy ustalić koszt worka odbieranego od klientów. Radni muszą się też zastanowić, z jaką częstotliwością będą odbierać śmieci od mieszkańców (art. 6l ustawy o czystości i porządku) - to też będzie miało niebagatelny wpływ na organizowanie przetargów i koszty transportu. Z uchwał wynikać ma szczegółowy sposób i zakres świadczenia usług w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości i zagospodarowania tych odpadów, w zamian za uiszczoną przez właściciela opłatę.

Radni określą też termin i miejsce składania deklaracji o odpadach. W jaki sposób to ustalą, zależy od decyzji gminy, bowiem ustawa o utrzymaniu czystości i porządku nie przewiduje w tym zakresie żadnych nakazów. Również sama gmina wymyśli wzór formularza takiej deklaracji. Powinna to zrobić w uchwale w sprawie wzoru deklaracji o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi składanej przez właścicieli nieruchomości. Trzeba też ustalić termin złożenia pierwszej deklaracji. Rada ma również przyjąć w uchwale wzór deklaracji o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami. Obejmie on objaśnienia o sposobie jej wypełnienia oraz pouczenie, że deklaracja stanowi podstawę do wystawienia tytułu wykonawczego. Rada może też (ale nie musi) określić wykaz dokumentów potwierdzających dane zawarte w deklaracji o wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi. Niezależnie od tego radni mogą ustalić rodzaje dodatkowych usług świadczonych przez gminę w zakresie odbierania odpadów komunalnych oraz wysokość cen za te usługi (pełna lista uchwał w tabeli).

Brak deklaracji

Mimo narzuconego gminnymi przepisami obowiązku składania deklaracji może się okazać, że spora część mieszkańców ich nie złoży. Wówczas wójt burmistrz lub prezydent miasta samodzielnie ustali wysokość opłaty "biorąc pod uwagę uzasadnione szacunki" (zgodnie z art. 6o ustawy o czystości i porządku). Weźmie przy tym pod uwagę średnią ilość odpadów powstających na nieruchomościach o podobnym charakterze. Podobnie ma być w sytuacji, gdy właściciel posesji nie uiści opłaty albo zapłaci mniej, niż się należało. Wówczas wójt określi wysokość zaległości. Ale od wystawienia samej decyzji pieniędzy gminie nie przybędzie.

Kosztowna egzekucja

Konieczna może okazać się egzekucja długu. - Koszty administracyjne związane z egzekucją opłaty śmieciowej od jednego mieszkańca mogą wynieść nawet kilkadziesiąt złotych - alarmuje poseł Marek Hok (PO) w interpelacji (nr SPS-023-5281/12) do ministra środowiska i proponuje uchylenie art. 6p ustawy o czystości i porządku. Hok zwraca uwagę, że przepis zobowiązuje wójta, burmistrza lub prezydenta miasta do określenia, w drodze decyzji, wysokości zaległości z tytułu opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi w sytuacji gdy właściciel nieruchomości nie uiścił tej opłaty albo zapłacił za mało. Poseł obliczył, że przed wystawieniem takiej decyzji, zgodnie z ustawą z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.) gmina musi wykonać kilka czynności, których koszt przekracza 22 zł. Konieczne jest bowiem:

wzawiadomienie mieszkańca o wszczęciu postępowania (koszt wysłania pisma - 5,65 zł + koszty obsługi),

wwyznaczenie 7-dniowego terminu do wypowiedzenia się (koszt wysłania pisma - 5,65 zł + koszty obsługi),

wwystawienie decyzji (koszt wysłania decyzji - 5,65 zł + koszty obsługi),

wwystawienie tytułu wykonawczego (koszt wysłania tytułu wykonawczego - 5,65 zł + koszty obsługi).

Zdaniem posła to nieuzasadnione ekonomicznie, bo zaległości stanowić mogą często bardzo niskie kwoty.

Wiceminister środowiska Piotr Woźniak w odpowiedzi (z 12 lipca 2012 r.) uspokaja jednak, że tzw. decyzję wymiarową wójt musi wydać tylko wtedy, gdy nie nastąpiło określenie przez właściciela nieruchomości wysokości opłaty za gospodarowanie odpadami w deklaracji. Decyzja taka, według ministra, nie może być jednak wydana, gdy organ nie kwestionuje wymiaru opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi, a tylko chce odebrać dług. "W takim przypadku, zgodnie z art. 6n ustawy o czystości i porządku, złożona deklaracja stanowi podstawę do prowadzenia egzekucji administracyjnej na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego w oparciu o informacje zawarte w deklaracji bez konieczności wydawania decyzji wymiarowej, o której mowa w art. 6p ustawy" - tłumaczy Piotr Woźniak. Wyjaśnia też, że art. 6g ustawy nie zmienia zasady wymiaru podatku wskazanej w art. 21 par. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8 poz. 60 z późn. zm.), a więc wymiar ten następuje przez złożenie przez właściciela nieruchomości deklaracji.

Nie na wysypisko

Ale nie tylko egzekucja długów może się okazać problemem. Jeszcze większym problemem będą dla gmin od 1 stycznia 2013 r. tzw. odpady zmieszane. Z nowelizacji rozporządzenia ministra gospodarki z 12 czerwca 2007 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie kryteriów oraz procedur dopuszczania odpadów do składowania na składowisku odpadów danego typu (Dz.U. z 2007 r. nr 121, poz. 832) wynika, że praktycznie nie ma szans na składowanie od początku przyszłego roku zmieszanych odpadów komunalnych na składowiskach. Załącznik nr 4a do tego aktu przesądza bowiem, że odpady komunalne, czyli według kodu odpadów z grupy 20 dopuszczone są do składowania, o ile ich ciepło spalania to maksimum 6 megadżuli na kilogram suchej masy. Problem w tym, że praktycznie wszystkie odpady zmieszane są bardziej kaloryczne. Wyjściem jest m.in. budowa spalarni, ale to kosztowna sprawa (napiszemy o tym za tydzień).

Regionalne podziały

Tymczasem wojewódzkie plany gospodarki odpadami i (WPGO) wskazują jako miejsce składowania regionalne instalacje (składowiska, sortownie, kompostownie, spalarnie) o odpowiedniej przepustowości, zdolne obsługiwać co najmniej 120 tys. mieszkańców. Ponieważ spalarni mamy na razie jak na lekarstwo skończy sie pewnie na tym, że część nieposortowanych śmieci jeszcze przez jakiś czas trafiać będzie jednak na składowiska.

Wojewódzkie plany gospodarki odpadami określają wewnątrz województw granice regionów gospodarki odpadami, czyli obszary zamieszkane przez co najmniej 150 tys. osób. Regionami mogą być także pojedyncze gminy, pod warunkiem że liczą ponad 500 tys. mieszkańców.

Do końca czerwca br. organy wykonawcze województw miały czas na przygotowanie, a sejmiki na uchwalenie wojewódzkich planów gospodarki odpadami jako aktów prawa miejscowego. Przede wszystkim ze względu na konieczność opiniowania planów dochodzi do opóźnień. Ale np. radni sejmiku warmińsko-mazurskiego uchwalili WPGO w terminie. Prace nad planami w pozostałych województwach miały mniejsze lub większe opóźnienia.

Szkoda wydanych pieniędzy

Jedną z ważnych trudności, która opóźnia prace nad przygotowaniem WPGO, są protesty gmin w obronie lokalnych instalacji. Zapowiedź budowy nowego systemu i regionalnych urządzeń budzi obawy, że instalacje dotychczas użytkowane, które nie mają wystarczającej przepustowości, będą zamykane. A to w wielu przypadkach oznacza utratę własnych środków zainwestowanych w ich budowę, a tym bardziej unijnych dotacji, które przy tym wykorzystano. Również większe koszty dowozu śmieci do dalej położonych instalacji.

Plany poszczególnych województw mają być uzgodnione z polityką ekologiczną państwa i z krajowym planem gospodarki odpadami do 2014 r. Dotyczą one odpadów wytworzonych na obszarze województw i odpadów przywożonych na ich obszar, w tym odpadów komunalnych, odpadów ulegających biodegradacji, odpadów opakowaniowych i odpadów niebezpiecznych. Obejmują okres sześciu lat z perspektywą ich przedłużenia do lat dwunastu.

Istotną rolą planu jest prognoza zmian w zakresie gospodarki odpadami w okresie 6 do 12 lat. Chodzi o zdefiniowanie celów w zakresie gospodarki odpadami, wraz ze wskazaniem terminów ich osiągnięcia, w tym celów dotyczących zapobiegania powstawaniu odpadów i ograniczenia ilości odpadów komunalnych ulegających biodegradacji i przekazywanych na składowiska odpadów. Należy przy tym określić harmonogram planowanych działań, wskazać wykonawców i sposoby finansowania, a także przewidywane efekty środowiskowe. Nie może zabraknąć definicji metod monitorowania realizacji planu w sposób umożliwiający ocenę stanu realizacji zadań określonych w planie. Plan powinien też określać kampanie informacyjne i inne sposoby informowania społeczeństwa lub lokalnej społeczności o nowym kształcie gospodarki odpadami.

Jakie skutki

Dla gmin WPGO są podstawą do przygotowania regulaminów gospodarki odpadami. Zgodnie z nowelizacją z 1 lipca 2011 r. ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz.U. z 2011 r. nr 152, poz. 897) do 31 grudnia 2020 r. gminy mają obowiązek osiągnąć poziom 50 proc. recyklingu i przygotowania do ponownego użycia następujących frakcji odpadów komunalnych: papier, metal, tworzywa sztuczne, szkło i poziom 70 proc. recyklingu i przygotowania do ponownego użycia i odzysku odpadów budowlanych i rozbiórkowych. Do 16 lipca 2013 r. gminy mają obowiązek do 50 proc. ograniczyć masę odpadów komunalnych ulegających biodegradacji i przekazywanych do składowania. Do 16 lipca 2020 r. gminy mają obowiązek ograniczyć wagowo całkowitą masę odpadów komunalnych ulegających biodegradacji i przekazywanych do składowania do nie mniej niż 35 proc., w stosunku do masy odpadów wytworzonych w 1995 r.

Za nieprzestrzeganie wytycznych ujętych w WPGO gminy będą ponosić kary pieniężne. Dotyczy to tych, które nie wykonują obowiązku osiągnięcia określonych poziomów recyklingu, odzysku i przygotowania do ponownego użycia ww. frakcji odpadów oraz nie wykonują obowiązku ograniczenia masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji przekazanych do składowania. Nowe przepisy wprowadzają też tzw. obowiązek sprawozdawczy, który obejmuje w szczególności osiągnięcie poziomów odzysku, recyklingu i ograniczenia składowania odpadów ulegających biodegradacji.

Co ustala się w planach wojewódzkich

● określenie regionów gospodarki odpadami komunalnymi wraz ze wskazaniem gmin wchodzących w skład poszczególnych regionu,

● wykaz regionalnych instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych w poszczególnych regionach gospodarki odpadami komunalnymi (składowiska, sortownie, kompostownie, spalarnie) o odpowiedniej przepustowości, zdolne obsługiwać co najmniej 120 tys. mieszkańców,

● wykaz instalacji przewidzianych do zastępczej obsługi regionów gospodarki odpadami do czasu uruchomienia regionalnych instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych, zwłaszcza gdy regionalna instalacja uległa awarii lub nie może przyjmować odpadów z innych przyczyn,

● plan zamykania regionalnych instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych, które nie spełniają wymagań ochrony środowiska, a których modernizacja nie jest możliwa z przyczyn technicznych lub nie jest uzasadniona z przyczyn ekonomicznych.

Uchwały, które powinny zostać podjęte przez gminy i terminy ich podejmowania

Art. 4	uchwała zmieniająca uchwałę w sprawie regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie gminy	6 miesięcy od dnia uchwalenia wojewódzkiego planu gospodarki odpadami
Art. 6k	uchwała w sprawie metody ustalenia opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi oraz stawki opłaty*	Do końca 2012 r.
Art. 6l	uchwała dotycząca terminu, częstotliwości i trybu uiszczenia opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi*	Do końca 2012 r.
Art. 6n ust. 1	uchwała dotycząca wzoru deklaracji o wysokości opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi składanej przez właścicieli nieruchomości, w tym terminów i miejsca składania deklaracji (terminu złożenia pierwszej deklaracji - zgodnie z art. 12 ustawy zmieniającej* rada gminy może w tej uchwale określić także wykaz dokumentów potwierdzających dane zawarte w deklaracji (art. 6n ust. 2)	Do końca 2012 r.
Art. 6r ust. 3	uchwała w sprawie szczegółowego sposobu i zakresu świadczenia usług w zakresie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości i zagospodarowania tych odpadów w zamian za uiszczoną opłatę, w szczególności ilość odpadów komunalnych , częstotliwość i sposób świadczenia usług*	Do końca 2012 r.
Art. 6 ust. 2	Uchwała w sprawie górnych stawek opłat ponoszonych przez właścicieli nieruchomości, którzy pozbywają się z terenu nieruchomości nieczystości ciekłych, oraz właścicieli nieruchomości, którzy są zobowiązani zawrzeć umowę na odbieranie odpadów komunalnych (górne stawki opłat rada gminy określa, gdy nie została podjęta uchwała na podstawie art. 6c ust. 1 i uchwała na podstawie art. 6a ust. 1 w zakresie pozbywania się nieczystości ciekłych) - rada gminy może stosować zróżnicowane stawki w zależności od gęstości zaludnienia na danym obszarze gminy oraz odległości od miejsca unieszkodliwiania odpadów komunalnych	Brak
Art. 7 ust. 3a	uchwała dot. wymagań, jakie powinien spełnić przedsiębiorca ubiegający się o uzyskanie zezwolenia w zakresie opróżniania zbiorników bezodpływowych i transportu nieczystości ciekłych	Brak
Art. 6a ust. 1	uchwała w sprawie przejęcia od właścicieli nieruchomości wszystkich albo wskazanych obowiązków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 3b w zakresie pozbywania się nieczystości ciekłych oraz art. 5 ust. 1 pkt 4 (uprzątanie błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z chodników położonych wzdłuż nieruchomości)	Brak
Art. 6c ust. 2	uchwała w sprawie odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, na których nie zamieszkują mieszkańcy, a powstają odpady komunalne	Brak
Art. 6d ust. 2	uchwała w sprawie podziału gminy na sektory	Brak
Art. 6r ust. 4	uchwała w sprawie rodzaju dodatkowych usług świadczonych przez gminę w zakresie odbierania odpadów komunalnych oraz wysokości cen za te usługi	Brak
Art. 6 ust. 1a	uchwała w sprawie innego sposobu udokumentowania wykonania obowiązków pozbywania się z terenu nieruchomości nieczystości ciekłych oraz odbierania odpadów komunalnych (inny sposób udokumentowania obowiązków rada gminy określa, w przypadku, gdzie nie została podjęta uchwała na podstawie art. 6c ust. 1 i uchwała na podstawie art. 6a ust. 1 w zakresie pozbywania się nieczystości ciekłych)	Brak

*Jeżeli rada gminy nie podejmie uchwały w wyznaczonym czasie, wojewoda wydaje zarządzenie zastępcze

źródło: Ministerstwo Środowiska

Zofia Jóźwiak

zofia.jozwiak@infor.pl

Krzysztof Polak

krzysztof.polak@infor.pl