Zdeponowana gotówka zagwarantuje spłatę zadłużenia

Kaucja pieniężna należy do rzeczowych form zabezpieczeń kredytów. W praktyce nie jest często stosowana. Z prostej przyczyny. Zastosowanie kaucji w typowej formie, jako zabezpieczenia kredytu, pozbawia firmę dochodu z kapitału, jaki mogłaby osiągnąć, wpłacając sumę będącą przedmiotem kaucji np. na oprocentowany rachunek bankowy. Kwotą tą bank może obracać. A przedsiębiorca nie ma do niej żadnego dostępu. Nie oznacza to, że kaucja w ogóle nie znajduje zastosowania. Z reguły banki traktują ją jednak jako dodatkowe zabezpieczenie kredytu przy transakcjach o znacznej wysokości.

W czym tkwi istota

Kaucja jest umową uregulowaną w art. 102 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1376 ze zm.; dalej u.p.b.). Polega ona na tym, że w celu ustanowienia zabezpieczenia wierzytelności banku dłużnik lub osoba trzecia (zwana kaucjodawcą) przenosi określoną kwotę pieniężną na bank.

Poprzez ustanowienia kaucji bank staje się właścicielem środków pieniężnych, które się na nią składają. Pogląd ten potwierdza wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 stycznia 2006 r. (sygn. akt I ACa 588/2005), zgodnie z którym kaucja wpłacona do banku na zabezpieczenie pożyczki czy kredytu staje się własnością banku. Ma on prawo swobodnie nią dysponować. Wpłacającemu wolno żądać jej zwrotu dopiero po spłaceniu kredytu.

Często spotykana jest sytuacja, gdy kaucja zabezpiecza wierzytelności pieniężne banku, w tym przyszłe, czyli nieistniejące jeszcze w momencie jej ustanowienia, np. kredyt, który ma być dopiero udzielony danej firmie.

Istotą kaucji jest więc przeniesienie określonej kwoty na własność banku w celu zabezpieczenia jego roszczenia w stosunku do ustanawiającego kaucję. Kwota ta wychodzi z majątku ustanawiającego kaucję i wchodzi do majątku banku.

Firma będąca kaucjodawcą nie może żądać zwrotu powierzonych środków do momentu spełnienia w ten sposób zabezpieczonego kredytu. W przypadku niewykonania zobowiązania bank ma prawo zaspokoić się z przedmiotu kaucji. Kaucjobiorca jest zobowiązany do zwrotu pieniędzy firmie po spłacie całego zabezpieczonego kredytu, czyli kwoty głównej wraz z należnymi odsetkami i prowizją czy innymi kosztami.

Na papierach

Bardziej rozpowszechniona jest kaucja na bankowych papierach wartościowych, które - zabezpieczając zobowiązanie - pełnią jednocześnie funkcję ekonomiczną, przynosząc właścicielowi dochód. Ustanowienie kaucji następuje w drodze zawarcia umowy oraz złożenia bankowi przedmiotu kaucji. Mogą to być środki pieniężne i bankowe papiery wartościowe. Te ostatnie to w szczególności: bony oszczędnościowe na okaziciela, bony premiowe, lokacyjne, depozytowe, rewaloryzacyjne itp. W przypadku gdy waluta bankowych papierów wartościowych lub środków pieniężnych przyjętych jako kaucja jest inna niż waluta zabezpieczonego zobowiązania, wartość kaucji należy ustalić według przewidywanego kursu walut. Z kolei gdy kaucję stanowią bony oszczędnościowe, bank dla zaspokojenia roszczeń realizuje te bony, a po potrąceniu wierzytelności ewentualną nadwyżkę zwraca kredytobiorcy. Konieczne jest również wpisanie w treści umowy upoważnienia wierzyciela do sprzedaży (wykupu) papierów na zasadach ogólnych i zaliczenia tak uzyskanej kwoty na poczet wierzytelności.

Przepisy art. 102 u.p.b. nie regulują w pełni treści umowy kaucyjnej zawieranej między bankiem (kaucjobiorcą) a firmą (kaucjodawcą). Mogą się w niej zatem znaleźć dalsze postanowienia szczegółowe.

Stronom wolno ustalić różny sposób zwrotu gotówki z kaucji (np. poprzez wypłacenie osobie trzeciej lub uznanie sumą kaucji rachunku bankowego firmy), a kaucjodawcy - spowodować zaliczenie kwoty kaucji (przed powstaniem obowiązku jej zwrotu przez bank lub po jego powstaniu) na poczet istniejącego zadłużenia wobec banku. Strony mają możliwość przyjmowania różnych wariantów kaucji bankowej. [tabela]

Określenie oprocentowania

Kaucję pieniężną na rzecz banku może ustanowić zarówno przedsiębiorca, czyli osoba lub podmiot zaciągający dług w banku (dłużnik osobisty), jak i osoba trzecia, która nie jest dłużnikiem banku. Jest ona zaś dawcą zabezpieczenia do danego zaciąganego przez firmę kredytu. Wysokość kaucji w praktyce najczęściej jest skorelowana z wysokością zaciąganego kredytu. Niewykluczona jest jednak kaucja wyższa lub niższa niż wierzytelność wobec banku.

Do ustanowienia kaucji wymagane jest:

wzawarcie umowy między bankiem a kaucjodawcą oraz

wwpłacenie pieniędzy na wskazany rachunek bankowy.

Jeżeli pieniądze mające stanowić kaucję znajdują się już w dyspozycji banku, ponieważ są zgromadzone na rachunku kaucjodawcy (otwartym w tym banku), to do ustanowienia kaucji wystarczy zawrzeć samą umowę, która ma się do nich odnosić. Kaucja może też zabezpieczać łącznie kilka wierzytelności banku.

Podpisując umowę kaucji, stronom wolno ustalić, że środki pieniężne będą oprocentowane zgodnie z określoną stopą procentową. Bank z firmą mogą w umowie kaucji również określić, co będzie się działo z naliczonymi odsetkami na tej podstawie - czy będą pobierane przez bank i doliczane do kwoty kaucji, czy przekazywane do dyspozycji przedsiębiorcy.

W większości umów kaucji stosuje się ten pierwszy wariant, więc firma otrzymuje zwrot większej sumy środków po uregulowaniu zobowiązania. Przy podpisywaniu umowy o kredyt klient może również upoważnić bank do pobrania i przelania na własny rachunek środków zdeponowanych na lokacie i ustanowienia ich formą zabezpieczenia w postaci kaucji. Powstała w ten sposób kaucja zachowuje pierwotne cechy i parametry ustanowione wcześniej dla lokaty. Chodzi o oprocentowanie oraz czas trwania (np. jeśli lokata była zawarta na miesiąc, to kaucja również będzie odnawiała się w systemie co miesiąc).

Roszczenie wpłacającego wobec banku o zwrot kaucji (kwoty pieniężnej) powstaje już w chwili powierzenia bankowi przedmiotu kaucji. Staje się ono jednak dopiero wymagalne w momencie spłacenia zabezpieczonej wierzytelności przez dłużnika.

Co w razie upadłości

Bardzo ważną kwestią jest problem zwrotu kaucji w sytuacji, gdy dochodzi do upadłości likwidacyjnej firmy, która ją ustanowiła. Środki pieniężne zostały wprawdzie przeniesione z jej majątku na własność banku, ale w ściśle określonym celu (czyli jako zabezpieczenie wierzytelności).

Zgodnie z ogólną zasadą przyjętą w prawie upadłościowym i naprawczym składniki mienia, które nie należą do majątku upadłej firmy, wyłącza się z masy upadłości. Zasady tej nie stosuje się jednak do wierzytelności i innych praw majątkowych przeniesionych przez upadłego kaucjodawcę na wierzyciela w celu zabezpieczenia kredytu. Zatem pieniądze stanowiące kaucję ustanowioną w celu zabezpieczenia długu bankowego nie będą wyłączone z masy upadłości.

Bank w postępowaniu upadłościowym może zaspokoić się z ustanowionej kaucji w taki sam sposób jak osoba, która posiadałaby zastaw ustanowiony przez bankrutującą firmę. Bankowi wolno żądać wyłączenia pieniędzy objętych kaucją z masy upadłości, ale sumy uzyskane z likwidacji kaucji przeznaczone powinny być na uregulowanie zobowiązania kredytowego z uwzględnieniem przepisów tej ustawy.

Pamiętać należy również o tym, że zawarta pomiędzy firmą a bankiem umowa kaucji będzie pozwalała wierzycielowi zaspokoić się z masy upadłości, jeżeli została zawarta w formie pisemnej z ustaloną datą pewną (czyli datą konkretnie ustaloną i formalnie poświadczoną pieczęcią przez bank na dokumentach). W przypadku niezachowania tego wymogu umowa kaucji uważana będzie za nieskuteczną w stosunku do masy upadłości.

Rodzaje kaucji

Polega na przeniesieniu prawa własności kwoty kaucji na rzecz banku (kaucja o silniejszym skutku prawnym). Kaucjodawca powierza bankowi określoną kwotę pieniężną, nie ma do niej dostępu ani żadnych praw do momentu uregulowania całości zobowiązania wobec banku.	Występuje w formie stosowanych w praktyce bankowej blokad wypłat środków (np. z rachunku bankowego), służących zabezpieczeniu kredytów bankowych zaciągniętych przez przedsiębiorców.

WZÓR

Umowa o ustanowienie kaucji

10 kwietnia 2013 r. w Płocku pomiędzy:

Polskim Bankiem Rozwoju Przedsiębiorczości Oddział w Płocku, reprezentowanym przez:

1) Andrzeja Kota - dyrektora Oddziału,

2) Witolda Adamskiego - naczelnika Wydziału Kredytów i Gwarancji,

zwanym w treści umowy "Bankiem"

a

Dream Team Spółką z o.o. z siedzibą w Inowrocławiu, ul. Miła 8, reprezentowaną przez Mirosława Dworniaka, prezesa Zarządu,

zwaną w treści umowy "Kaucjodawcą"

została zawarta umowa następującej treści:

W celu zabezpieczenia wierzytelności Banku z tytułu kredytu udzielonego przez Bank 12 kwietnia 2013 r. Panu Adamowi Pelskiemu, prowadzącemu działalność gospodarczą - Przedsiębiorstwo Agrotech w Skawinie, w kwocie 200 000 PLN (słownie: dwieście tysięcy złotych) na podstawie umowy kredytowej Nr 145/G/13, strony ustalają, co następuje:

Kaucjodawca składa w Banku kaucję w postaci 450 sztuk (czterysta pięćdziesiąt sztuk) bonów depozytowych o wartości nominalnej 500 PLN (słownie: pięćset złotych) o ogólnej wartości 225 000 PLN (słownie: dwieście dwadzieścia pięć tysięcy złotych).

W przypadku niespłacenia całości lub części kredytu wraz z prowizją, odsetkami i innymi kosztami Banku w oznaczonym w umowie terminie Bank dokona potrącenia swojej wierzytelności z tytułu niespłaconego kredytu ze złożonej kaucji i wyda Kaucjodawcy nadwyżkę.

O dokonanym potrąceniu Bank powiadomi Kaucjodawcę odrębnym pismem.

Umowa niniejsza została sporządzona i podpisana w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.

...................................... .............................................

Pieczęć i podpisy Pieczęć i podpis za Bank Kaucjodawcy

WZÓR

Umowa przelewu środków pieniężnych na rachunek banku

zawarta 10 kwietnia 2013 r. w Płocku pomiędzy

Polskim Bankiem Rozwoju Przedsiębiorczości Oddział w Płocku, reprezentowanym przez:

1) Łukasza Kowalskiego, pełnomocnika,

2) Annę Nowak, pełnomocnika,

zwanym w niniejszej umowie "Bankiem",

a

Dream Team Spółką z o.o. z siedzibą w Inowrocławiu, ul. Miła 8, reprezentowaną przez:

1) Macieja Andrzejewskiego, prezesa Zarządu,

2) Marię Antczak, prokurenta,

zwaną w niniejszej umowie "Zabezpieczającym".

1. Niniejsza umowa zawarta jest w celu zabezpieczenia wierzytelności z tytułu udzielonego przez Bank 12 kwietnia 2013 r. Zabezpieczającemu kredytu inwestycyjnego w wysokości 200 000 zł (słownie: dwieście tysięcy złotych), zwanego dalej "kredytem".

2. Warunki udzielenia kredytu i terminy jego spłaty określone są w umowie kredytowej Nr BM154/2013 z 10 kwietnia 2013 r.

1. Zabezpieczający dokona 11 kwietnia 2013 r. przelewu 150 000 zł (słownie: sto pięćdziesiąt tysięcy złotych) na rachunek Banku nr 4510 4010 2058 4720 0189 04 5678

2. Bank ma prawo rozporządzać środkami, o których mowa w ust. 1.

1. Po spłacie kredytu, odsetek i prowizji Bank zobowiązuje się do zwrotu Zabezpieczającemu kwoty określonej w par. 2 wraz z naliczoną od tej kwoty dopłatą waloryzacyjną.

2. Dopłata waloryzacyjna naliczana jest według zasad oprocentowania rachunków Pakiet Business obowiązujących w Banku w okresie pozostawania środków, o których mowa w par. 2 ust. 1, na rachunku Banku.

1. W przypadku niespłacenia całości lub części kredytu, odsetek lub prowizji Bank zaliczy środki przelane na rachunek Banku, o których mowa w par. 2, na spłatę zadłużenia, bez uwzględnienia dopłaty waloryzacyjnej.

2. Bank nie ma obowiązku zwrotu kwoty przelanej na rachunek w wysokości równej kwocie niespłaconego w terminie kredytu, odsetek i prowizji.

O zaliczeniu środków, o których mowa w par. 2, na spłatę zadłużenia Bank powiadomi Zabezpieczającego odrębnym pismem.

W przypadku gdy kwota, o której mowa w par. 2, przewyższa kwotę niespłaconego kredytu wraz z odsetkami i prowizją, Bank zwraca nadwyżkę Zabezpieczającemu.

Zabezpieczający nie może odstąpić od niniejszej umowy przed uregulowaniem wobec Banku wszystkich zobowiązań z tytułu kredytu.

Zwrot kwoty przyjętej na rachunek Banku następuje za zwrotem przez Zabezpieczającego posiadanego przez niego egzemplarza niniejszej umowy.

Umowa niniejsza została sporządzona w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, po jednym dla każdej ze stron.

...................................... .............................................

Pieczęć i podpisy Pieczęć i podpisy za Bank za Zabezpieczającego

Adrian Mazur

dgp@infor.pl