Kiedy wspólnik spółki osobowej odpowiada za zaciągnięte długi

Wierzyciel, który chce wyegzekwować zasądzoną należność ze wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej, musi uzyskać tytuł egzekucyjny przeciwko wszystkim wspólnikom.

Wspólnik handlowej spółki osobowej: jawnej, partnerskiej, komandytowej i komandytowo-akcyjnej, odpowiada za jej zobowiązania całym swoim majątkiem razem z pozostałymi wspólnikami. Jeżeli majątku spółki nie wystarczy na pokrycie jej zobowiązań, wówczas wierzyciel ma prawo przeprowadzić egzekucję z jego majątku (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika). W praktyce ma to miejsce, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. O bezskuteczności egzekucji można mówić, gdy zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne przeciwko spółce i organ egzekucyjny stwierdził brak możliwości choćby częściowego zaspokojenia roszczenia i wydał postanowienie o umorzeniu egzekucji.

Subsydiarna odpowiedzialność wspólnika spółki jawnej nie dotyczy tych zobowiązań spółki wobec osób trzecich, które powstały przed wpisaniem jej do Krajowego Rejestru Handlowego. Za zobowiązania zaciągnięte w imieniu spółki już po jej zawiązaniu, a jeszcze przed wpisaniem do rejestru, odpowiadają solidarnie osoby, które działały w imieniu spółki w tym okresie. Ich odpowiedzialność jest nieograniczona, co oznacza, że odpowiadają całym swoim majątkiem.

Natomiast osoba, która przystąpiła do już istniejącej (czyli zarejestrowanej) spółki, odpowiada za te jej zobowiązania, które powstały zanim jeszcze została wspólnikiem. Taka odpowiedzialność powstaje zarówno wówczas, gdy nowy wspólnik zawarł umowę z dotychczasowymi wspólnikami, jak i wówczas, gdy objął udział w spółce jako spadkobierca dotychczasowego wspólnika.

Aby jednak odpowiedzialność za zobowiązania nowego wspólnika istniała, to w związku z jego przystąpieniem do spółki musi zostać zachowana określona procedura: umowa przystąpienia pod rygorem nieważności musi zostać zawarta na piśmie, a samo przystąpienie należy zgłosić do sądu rejestrowego i ujawnić w rejestrze, ponieważ wszystkie zmiany składu osobowego spółki muszą być wpisane do rejestru.

Odpowiedzialność partnerów za zobowiązania spółki partnerskiej jest znacznie bardziej ograniczona niż wspólników w spółce jawnej. Partner ponosi nieograniczoną odpowiedzialność osobistą tylko za te zobowiązania spółki, które powstały w związku z wykonywaniem przez niego wolnego zawodu. Natomiast nie odpowiada za zobowiązania, które powstały w związku z wykonywaniem wolnego zawodu przez pozostałych partnerów oraz za zobowiązania spółki spowodowane działaniami lub zaniechaniami osób zatrudnionych przez spółkę na podstawie umowy o pracę lub innego stosunku prawnego. Chodzi tu o osoby, które podlegały kierownictwu innego partnera przy świadczeniu usług związanych z przedmiotem działalności spółki.

Umowa spółki partnerskiej może jednak przewidywać inne zasady tej odpowiedzialności. Jeden lub kilku partnerów może zgodzić się na ponoszenie odpowiedzialności za zobowiązanie spółki na takich zasadach, jak wspólnicy w spółce jawnej. Umowa spółki partnerskiej nie może jednak wskazywać innego sposobu odpowiedzialności niż przewidziany w kodeksie spółek handlowych dla spółki jawnej i partnerskiej. Zapisu rozszerzającego odpowiedzialność partnerów nie można też wprowadzić do umowy, wówczas gdy zabraniają tego przepisy szczegółowe dotyczące niektórych zawodów.

Wierzyciel po uzyskaniu tytułu egzekucyjnego przeciwko spółce partnerskiej może prowadzić egzekucję przeciwko niej, a nie przeciwko odpowiadającemu osobiście partnerowi. Tylko gdy odpowiedzialność konkretnego partnera albo partnerów została w umowie spółki partnerskiej rozszerzona, wierzyciel może uzyskać klauzulę wykonalności przeciwko nim. W razie takiej rozszerzonej odpowiedzialności wierzyciel prowadzi egzekucję przeciwko partnerowi (wskazanemu w umowie spółki), gdy skierowana przeciwko spółce okazała się bezskuteczna.

Jeżeli zaś odpowiedzialność partnerów w umowie spółki nie została rozszerzona w sposób obowiązujący w spółce jawnej, to wówczas, zanim wierzyciel będzie dochodził osobistej odpowiedzialności od partnera, powinien wnieść przeciwko niemu pozew, a sąd musi od niego zasądzić roszczenie.

Gdy szkodę wyrządzili partnerzy albo osoby podlegające ich kierownictwu, wówczas wierzyciel sam decyduje o tym, czy wytacza pozew przeciwko spółce, czy przeciwko spółce i wskazanym przez siebie partnerom (którzy odpowiadają solidarnie ze spółką). Gdy wystąpi przeciwko spółce i partnerom, łatwiej wyegzekwuje zasądzone roszczenie.

Za zobowiązania spółki komandytowej wobec wierzycieli komandytariusz odpowiada tylko do wysokości sumy komandytowej. Suma ta jest inna niż wartość wkładu wnoszonego przez wspólników do spółki, a jej wysokość określają wspólnicy w umowie spółki. Stanowi tylko informację dla wierzycieli spółki o tym, do jakiej wysokości komandytariusz odpowiada za zobowiązania spółki wobec osób trzecich. Jej wartość jest wpisana do krajowego rejestru handlowego.

Gdy dojdzie do egzekucji, komandytariusz odpowiada do kwoty stanowiącej różnicę między wartością sumy komandytowej a wysokością wkładu, który wniósł do spółki. Może się zdarzyć, że wartość wkładu jest wyższa niż sumy komandytowej. Wtedy komandytariusz nie odpowiada osobiście i bezpośrednio za zobowiązania spółki, ponieważ na podstawie art. 112 kodeksu spółek handlowych jest on wolny od odpowiedzialności w granicach wartości wkładu wniesionego do spółki. Wniesiony wkład staje się majątkiem spółki i wierzyciele, którzy prowadzą egzekucję przeciwko spółce, mogą zaspokoić z niego swoje roszczenia.

Umowa spółki określa odpowiedzialność komandytariuszy i może wskazywać, że każdy z nich odpowiada do takiej samej wysokości, albo ustalać sumy komandytowe w różnej wysokości dla każdego z komandytariuszy. W czasie trwania spółki wysokość tych sum może zostać zmieniona, pod warunkiem że aktem notarialnym zostanie zmieniona część umowy spółki, która ich dotyczy. Zmiana umowy musi być dokonana przez wszystkich wspólników, a nie tylko przez komandytariusza, którego dotyczy. Należy ją też wpisać do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Obniżenie sumy komadytowej nie wywiera żadnych skutków prawnych w stosunku do wierzycieli, których wierzytelności powstały przed chwilą wpisania nowej, niższej wysokości do rejestru. W praktyce oznacza to, że w takiej sytuacji wierzyciele mogą ściągać długi od spółki i solidarnie od komandytariusza do poprzednio obowiązującej wyższej sumy komandytowej nawet po obniżeniu sumy komandytowej. Przy ustalaniu wysokości egzekwowanej sumy decydują więc dwie daty: powstania wierzytelności i wpisu obniżenia sumy komandytowej do rejestru przedsiębiorców w KRS.

Komandytariusz odpowiada za długi spółki bez względu na to, kto jest wierzycielem oraz w jaki sposób długi powstały. Odpowiada więc zarówno za zobowiązania podatkowe, jak i zobowiązania pochodzące z umów, czynów niedozwolonych (wypadek komunikacyjny, katastrofa budowlana), bezpodstawnego wzbogacenia, stosunków cywilnoprawnych i publicznoprawnych (zaległości podatkowe, ZUS). Z jego całego majątku wierzyciel może prowadzić egzekucję wówczas, gdy z majątku spółki okazała się bezskuteczna. Natomiast nowy wspólnik, który przystępuje do spółki w charakterze komandytariusza, odpowiada za wszystkie zobowiązania, które istniały w chwili wpisania go do rejestru, bo powstały w okresie poprzedzającym jego przystąpienie do spółki.

W spółce komandytowo-akcyjnej za zobowiązania spółki wobec wierzycieli przynajmniej jeden wspólnik odpowiada bez ograniczeń solidarnie ze spółką. Jest to komandytariusz. Odpowiada subsydiarnie i dlatego wierzyciel dopiero po bezskutecznej egzekucji z majątku spółki może egzekwować z majątku osobistego komplementariusza.

Przed spółką całym swoim majątkiem komandytariusz odpowiada za zobowiązania zaciągnięte, jeszcze zanim została ona zarejestrowana. W okresie między zawiązaniem spółki a wpisaniem do rejestru funkcjonuje w obrocie spółka komandytowo-akcyjna w organizacji. Za jej zobowiązania wobec osób trzecich odpowiadają osobiście solidarnie i w sposób nieograniczony osoby, które działały w tym czasie w jej imieniu. Chodzi tutaj o przyszłych wspólników oraz osoby, które zaciągały w imieniu spółki zobowiązania na podstawie otrzymanych pełnomocnictw. Natomiast taka odpowiedzialność nie ciąży na działających w imieniu spółki w związku z jej tworzeniem adwokatach, radcach prawnych, biegłych rewidentach i notariuszach. Natomiast na akcjonariuszu taka osobista odpowiedzialność za zobowiązania spółki wobec wierzycieli nie ciąży. Zobowiązania akcjonariusza względem spółki sprowadzają się jedynie do uiszczenia wkładu. Taka jest zasada, od której przepisy kodeksu spółek handlowych przewidziały dwie wyjątkowe sytuacje, w których jednak taką odpowiedzialność akcjonariusz ponosi, gdy:

● jego nazwisko zostało umieszczone w firmie spółki,

● gdy dokonał czynności prawnej w imieniu spółki, ale nie ujawnił przy tym swojego pełnomocnictwa albo działał bez umocowania bądź przekroczył zakres tego umocowania.

Zanim wierzyciel rozpocznie egzekucję przeciwko spółce osobowej: jawnej, partnerskiej, komandytowej, komandytowo-akcyjnej albo jej wspólnikowi, musi uzyskać tytuł wykonawczy, czyli tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Oryginał tego tytułu musi dołączyć do wniosku do komornika o wszczęcie egzekucji. Niedołączenie go traktowane jest jak brak formalny, który powinien zostać usunięty w terminie wskazanym przez organ egzekucyjny. Gdy we wskazanym czasie oryginał tytułu wykonawczego nie zostanie dostarczony, wniosek będzie zwrócony.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 12 czerwca 1996 r. w sprawie sygn. akt III CZP 61/96, opublikowanym w OSNC z 1996 r., nr 10, poz. 132 stwierdził, że egzekucja wszczęta na wniosek, do którego nie został dołączony tytuł wykonawczy, jest pozbawiona podstawy, ale podjęte czynności pozostają w mocy i zachowują skuteczność aż do chwili prawomocnego umorzenia postępowania egzekucyjnego.

Tytułem egzekucyjnym najczęściej jest prawomocny wyrok sądu wydany w postępowaniu cywilnym przeciwko spółce osobowej lub wspólnikowi, orzeczenie sądu podlegające natychmiastowemu wykonaniu albo ugoda zawarta przed sądem. Oprócz wyroków i postanowień zasądzających świadczenia mogą to być również prawomocne nakazy zapłaty wydane w postępowaniu nakazowym lub upominawczym, prawomocne orzeczenia sądów zagranicznych, które mogą być egzekwowane w Polsce, prawomocne orzeczenia wydane w postępowaniu karnym, jeżeli dotyczą powództwa cywilnego lub roszczeń cywilnych, ugody zawarte przed polskim lub zagranicznym sądem w razie uprawomocnienia się postępowania o umorzeniu postępowania, a także postanowienia wydane w postępowaniu zabezpieczającym podlegające wykonaniu w drodze egzekucji.

Tytułami egzekucyjnymi są również: orzeczenia referendarza sądowego (prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu), wyrok sądu polubownego, ugoda zawarta przed nim lub przed mediatorem, a także inne orzeczenia, ugody lub akty, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej. Oprócz nich takimi tytułami egzekucyjnymi są również akty notarialne, w których dłużnik poddaje się egzekucji.

Tytułowi egzekucyjnemu, który został wydany przeciwko spółce jawnej, partnerskiej, komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, sąd może nadać klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi. Chodzi tu o wspólnika, który ponosi odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki, wówczas gdy egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, bądź wówczas, gdy jest oczywiste, że będzie bezskuteczna.

Wspólnicy tych spółek nie mają żadnej możliwości, aby uwolnić się od odpowiedzialności subsydiarnej za zobowiązania spółki, gdy egzekucja z jej majątku okazała się bezskuteczna.

Aby uzyskać klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi spółki osobowej, wierzyciel powinien zgromadzić następujące dokumenty:

● tytuł egzekucyjny wydany przeciwko spółce,

● wyciąg z Krajowego Rejestru Sądowego, z którego wynika, że osoba, przeciwko której ma być nadana klauzula wykonalności, rzeczywiście jest wspólnikiem tej spółki.

Wierzyciel musi również wykazać, że egzekucja prowadzona przeciw spółce była bezskuteczna i np. dołączyć postanowienie komornika wydane w tej sprawie albo inny dokument urzędowy lub prywatny z podpisem urzędowo poświadczonym, np. wykaz majątku spółki, który złożyła przed wszczęciem egzekucji i z którego wynika, że egzekucja z majątku spółki nie może być skuteczna.

Klauzula wykonalności obejmuje tylko osoby, które są wspólnikami w chwili jej nadawania. Natomiast w stosunku do byłych wspólników nie może zostać wydana, gdy zobowiązanie spółki powstało już po wyłączeniu lub wystąpieniu wspólnika.

Wierzyciel spółki, by uzyskać tytuł egzekucyjny, powinien złożyć wniosek wraz z wymaganymi dokumentami do sądu I instancji, w którym sprawa się toczy, lub do sądu II instancji - dopóki akta sprawy są w tym sądzie. Sąd I instancji jest właściwy do rozpoznania wniosku o nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi Sądu Najwyższego. Natomiast tytułom, egzekucyjnym, które pochodzą od sądu administracyjnego, a także innym tytułom klauzulę wykonalności nadaje sąd właściwości ogólnej dłużnika. Gdy tej właściwości nie można ustalić, wówczas robi to sąd rejonowy, w którego okręgu ma zostać wszczęta egzekucja. Jeżeli wierzyciel chce wszcząć egzekucję za granicą - klauzulę wykonalności nadaje sąd rejonowy, w którego okręgu tytuł został sporządzony.

Nadając klauzulę wykonalności, sąd nie ocenia, czy roszczenie, które będzie egzekwowane, istnieje i jest zasadne oraz wymagalne. Nie sprawdza, czy ustalenia poczynione w tytule wykonawczym są prawdziwe. Natomiast z urzędu (czyli bez złożonego wniosku przez wierzyciela) sąd nadaje klauzulę wykonalności tytułowi, który został wydany w postępowaniu wszczętym z urzędu oraz nakazowi zapłaty (chodzi o postępowanie, które zostało wszczęte z urzędu lub mogło zostać w taki sposób wszczęte).

Do tego, by uzyskać klauzulę wykonalności, wierzyciel spółki może przedstawić orzeczenie sądu, które jest tytułem egzekucyjnym. Wtedy sąd umieści klauzulę na wypisie orzeczenia i zrobi wzmiankę o jej wydaniu na oryginale orzeczenia. Natomiast w innych wypadkach sąd umieszcza klauzulę na tytule egzekucyjnym, który przedstawił wierzyciel spółki.

W klauzuli wykonalności sąd stwierdza, że tytuł uprawnia do egzekucji, a w razie potrzeby nawet oznaczy jej zakres. Gdy tytuł egzekucyjny zasądza świadczenie w walucie obcej - sąd nadaje klauzulę wykonalności ze zobowiązaniem komornika do przeliczenia zasądzonej kwoty na złote według średniego kursu złotego w stosunku do walut obcych ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski w dniu poprzedzającym przekazanie należności wierzycielowi.

Dłużnik lub wierzyciel mogą wnieść zażalenie na postanowienie sądu co do nadania klauzuli wykonalności. Dla wierzyciela termin tygodniowy do wniesienia zażalenia biegnie od daty wydania mu tytułu wykonawczego albo postanowienia o odmowie nadania tytułu wykonawczego. Dla dłużnika termin tygodniowy biegnie od daty doręczenia mu zawiadomienia o wszczęciu egzekucji. Zażalenie wnosi się do sądu drugiej instancji za pośrednictwem tego sądu, który wydał postanowienie.

Wyjątkowo wierzyciel spółki może się starać o ponowne wydanie tytułu wykonawczego zamiast utraconego, bez względu na to, z jakiego powodu go stracił. Ponowne wydanie następuje na podstawie postanowienia sądu, które zostanie wydane po przeprowadzeniu rozprawy. W postępowaniu tym sąd ogranicza badanie tylko do faktu utraty tytułu wykonawczego. Wniosek o ponowne wydanie składa się do sądu I instancji, nawet gdy utracona klauzula wykonalności została wydana przez sąd II instancji.

Gdy wierzyciel chce wyegzekwować zasądzoną należność ze wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej, powinien uzyskać tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom. Spółka cywilna nie ma osobowości prawnej i dlatego zobowiązania spółki są faktycznie wspólnymi zobowiązaniami wszystkich wspólników, które w dodatku są odrębne od ich zobowiązań osobistych. Wspólnicy za te zobowiązania spółki odpowiadają solidarnie.

W sprawie zdolności spółki cywilnej do działania w postępowaniu egzekucyjnym zajął stanowisko Sąd Najwyższy w uchwale z 28 stycznia 1993 r. w sprawie sygn. akt III CZP 168/92, opublikowanym w OSNCP z 1993 r. nr 6, poz. 106. SN stwierdził, że spółka cywilna nie ma zdolności do działania w postępowaniu egzekucyjnym jako osoba trzecia lub uczestnik niebędący stroną.

Natomiast wierzyciel osobisty wspólnika spółki cywilnej nie może kierować egzekucji do majątku wspólników. Natomiast ma prawo wszcząć egzekucję do majątków odrębnych wspólników spółki cywilnej oraz do wierzytelności z tytułu udziału w zyskach, jeżeli wspólnicy dokonali podziału zysku. Może również zająć prawa do dokonania podziału zysku oraz prawa przysługujące wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania.

Z chwilą powiadomienia dłużnika o zajęciu następuje faktyczne zajęcie praw, które przysługuje mu na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania. O takim zajęciu komornik powiadamia również pozostałych wspólników, pod warunkiem że dłużnik lub wierzyciel podali mu ich adresy. W ciągu dwóch tygodni od zajęcia pozostali wspólnicy mają obowiązek przedstawić komornikowi wykaz przedmiotów wierzytelności i praw, które przypadną dłużnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania. dwutygodniowy termin biegnie od dnia, w którym wspólnicy zostali powiadomieni o zajęciu. Nie można go liczyć od dnia zajęcia, wówczas gdy wspólnicy o nim nie wiedzieli.

@RY1@i02/2010/209/i02.2010.209.210.0004.001.jpg@RY2@

Wzór

@RY1@i02/2010/209/i02.2010.209.210.0004.002.jpg@RY2@

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz, ekspert "Dziennika Gazety Prawnej"

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

ekspert "Dziennika Gazety Prawnej"

Artykuły 22 - 135 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 ze zm.).

Artykuły 778 - 799 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).