Kiedy można ograniczyć prawo własności do wynalazku zastrzeżonego patentem

Ograniczenie praw właściciela patentu jest znane i akceptowane w wielu systemach prawnych na świecie. Rozwiązanie takie znalazło się m.in. w porozumieniu Światowej Organizacji Handlu TRIPS (Trade-Related Ascpects of International Property Rights). Art. 30 tego porozumienia umożliwia wprowadzenie wyjątków od wyłącznego prawa właściciela patentu. W polskich warunkach podstawą do ograniczenia praw właściciela patentu jest ustawa Prawo własności przemysłowej. Na jej podstawie Urząd Patentowy może udzielić zainteresowanemu licencji przymusowej na korzystanie z określonego patentu. Udzielana jest ona jednak, tylko gdy wymaga tego interes publiczny. Podstawą do zastosowania licencji przymusowej nie może być więc to, że przedsiębiorca ma zastrzeżone prawo do produkcji danego dobra lub że ma monopol na produkowanie konkretnego wyrobu. Naruszenie prawa własności może mieć tylko charakter wyjątkowy i musi być uzasadnione wyższymi racjami, interesem publicznym lub racją stanu. Takie ograniczenie prawa własności jest wyjątkiem od zasady pełnego poszanowania uprawnień wynikających z patentu. Dlatego wyjątek ten nie powinien być interpretowany rozszerzająco.

W prawie polskim spotykamy się z trzema sytuacjami, w których można przyznać licencję przymusową innemu przedsiębiorcy niż właściciel patentu. Po pierwsze, jeżeli jest to niezbędne dla zapobieżenia lub usunięcia stanu zagrożenia bezpieczeństwa państwa. Po drugie, jeżeli uprawniony z patentu nadużywa swojego prawa . Trzecim przypadkiem jest sytuacja, w której do zarejestrowania nowego wynalazku niezbędne jest uzyskanie licencji na patent wcześniejszy. Z taką sytuacją mamy do czynienia, gdy patent późniejszy (zależny) koliduje z patentem wcześniejszym. Efektem tego może być udzielenie licencji wzajemnej zarówno właścicielowi patentu wcześniejszego, jak i późniejszego.

Taka licencja wzajemna (cross-licence) w uproszczeniu polega na tym, że licencjodawca i licencjobiorca udzielają sobie licencji nawzajem. Licencja wzajemna jest udzielana w sytuacji, gdy przedsiębiorca A chce zarejestrować nowy patent (patent zależny), ale uniemożliwia mu to przedsiębiorca B, który posiada prawo do patentu wcześniejszego. Przeszkodą jest to, że patent późniejszy (zależny) wkracza w zakres patentu wcześniejszego. Polega to na tym, że patent przedsiębiorcy B jest częściowo zbieżny lub częściowo bazuje na patencie przedsiębiorcy B. Z tego powodu przedsiębiorca A występuje do Urzędu Patentowego o przymusowe udzielenie mu licencji.

Jednak ten rodzaj udzielenia licencji przymusowej jest szczególny, ponieważ przedsiębiorca A uzyskuje co prawda licencję na patent posiadany przez B, ale jednocześnie jest zobowiązany do udzielenia B licencji ze swojego patentu. Z tego powodu przedsiębiorca, który będzie chciał wystąpić do Urzędu Patentowego o udzielenie mu licencji przymusowej, musi dokonać rachunku zysków i strat. Musi się on bowiem liczyć z tym, że jego własny patent stanie się przedmiotem licencji udzielonej przedsiębiorcy, od którego uzyskał licencję. Ponieważ może się okazać, że przedsiębiorca, którego zmusimy do udzielenia nam licencji, sam skorzysta na tym bardziej, ponieważ zyska dostęp do naszej innowacji.

Jeżeli już przedsiębiorca A zdecyduje się wystąpić do Urzędu Patentowego o udzielenie licencji na korzystanie z patentu w drodze postępowania spornego, musi zdawać sobie sprawę, że nie jest to proces łatwy. Należy pamiętać, że ograniczenie prawa własności poprzez przymusowe udzielenie licencji może nastąpić tylko ze szczególnych względów. Wnioskodawca musi udowodnić szereg przesłanek. Przesłankami udzielenia licencji przymusowej są: potrzeba zaspokojenia potrzeb rynku krajowego przez zastosowanie patentu zależnego oraz wprowadzenie istotnego postępu technicznego o poważnym znaczeniu gospodarczym. Dodatkowe ograniczenie funkcjonuje w zakresie patentów dotyczących technologii półprzewodników, gdzie musi dodatkowo wystąpić przesłanka bezzasadnego ograniczenia konkurencji.

Trzeba jednak pamiętać, że kwestia ograniczania konkurencji jest regulowana przez przepisy prawa antymonopolowego i powinna być rozpatrywana na gruncie przepisów prawa antymonopolowego. Urząd patentowy musi więc dokładnie zbadać, czy zachodzą przesłanki, które są podstawą do ograniczenia prawa własności przemysłowej. Po pierwsze musi stwierdzić, że dobro objęte patentem jest dobrem niezbędnym na rynku krajowym. Nie można bowiem ograniczyć uprawnień wynikających z patentu, jeżeli nie ma takiej potrzeby, a na rynku funkcjonują substytuty tego dobra, które w sposób całkowity lub znaczny go zaspokajają. Jednocześnie nowy wynalazek musi wprowadzać istotny postęp technologiczny o poważnym znaczeniu gospodarczym. Oznacza to, że licencja nie zostanie udzielona, jeżeli np. producent tylko nieznacznie ulepszy produkt, tak aby uzyskać prawo do licencji na cudze dobro, które rzeczywiście ma gospodarczą i techniczną doniosłość.

Jednocześnie, nawet jeżeli wynalazek wprowadza istotny postęp technologiczny, to musi mieć on realne przełożenie na gospodarkę. Nie może być bowiem tak, że ogranicza się prawo własności, jeżeli nie służy to całej gospodarce. Jeżeli Urząd Patentowy po przeanalizowaniu sprawy dojdzie do wniosku, że wszystkie przesłanki są spełnione, może udzielić licencji wzajemnej. Licencja taka zgodnie z art. 87 prawa własności przemysłowej podlega wpisowi do rejestru patentowego na wniosek zainteresowanego.

Postępowanie to jednak może się znacznie przedłużyć, ponieważ od decyzji Urzędu Patentowego właściciel patentu wcześniejszego może się odwołać do sądu administracyjnego, co dodatkowo przedłuży postępowanie w sprawie dzielenia licencji.

Licencja wzajemna, jako licencja przymusowa, jest licencją niewyłączną i odpłatną. Nie może być wobec tego stosowana jako sposób zmagania się z konkurencją na rynku. Dodatkowo należy wskazać, że licencja ta może być udzielona jedynie w sytuacji, gdy właściciel patentu wcześniejszego odmawia udzielenia licencji. Nie mogą być zatem podstawą postępowania przedłużające się negocjacje czy niemożność osiągnięcia porozumienia w kwestii wynagrodzenia za korzystanie z licencji. Z drugiej jednak strony takie uregulowanie może doprowadzić do sytuacji, w której podmiot posiadający patent wcześniejszy będzie rozpoczynał negocjacje, a następnie celowo będzie je przedłużał, aby uniemożliwić wszczęcie postępowania w sprawie przyznania licencji przymusowej.

@RY1@i02/2010/124/i02.2010.124.087.008a.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Marcin Mucharski, jest aplikantem radcowskim w kancelarii prawnej BSO Prawo & Podatki we Wrocławiu

jest aplikantem radcowskim w kancelarii prawnej BSO Prawo & Podatki we Wrocławiu

Ustawa z 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej (tj. Dz.U. z 2003 r. nr 119, poz. 1117 z późn. zm.).