Nieaktualny wpis nie zwolni z długu

Co stanie się z majątkiem spółek, spółdzielni i innych osób prawnych, które utracą byt prawny, bo w terminie nie zgłosiły wniosku o przerejestrowanie do Krajowego Rejestru Sądowego? Do tej pory nie ma przepisów, które regulowałyby postępowanie w tej sprawie.

Doktryna wysuwa kilka koncepcji dalszego postępowania z majątkiem polikwidacyjnym osób prawnych. Proponuje przyjąć następstwo prawne wspólników, przywrócić byt prawny spółki i usunąć wpis o wykreśleniu spółki kapitałowej z KRS, albo zdecydować się na sukcesję uniwersalną Skarbu Państwa czy gminy. Można też majątek uznać za niczyj, względnie zastosować rozwiązanie analogiczne do spółki kapitałowej w organizacji. Uważam, że aby umożliwić wspólnikom i zarządom spółek zapoznanie się ze skutkami niewykonania obowiązku przerejestrowania, należy rozważyć wydłużenie terminu na przerejestrowanie spółek na okres 2 lat od daty wejścia w życie przepisów regulujących te zmiany.

Która koncepcja doktryny pana zdaniem jest najlepsza?

Uważam, że koncepcja bezpośredniego następstwa prawnego wspólników oparta na sukcesji uniwersalnej jest najbardziej optymalnym, choć zapewne nie idealnym rozwiązaniem, które pozwoli uregulować tryb postępowania z majątkiem pozostałym po spółce kapitałowej.

Wspólnicy spółki kapitałowej są ekonomicznymi właścicielami majątku zgromadzonego w spółce. Dlatego co do zasady majątek pozostały po niej powinien przypadać jej wspólnikom proporcjonalnie do ich udziałów w tym majątku. Natomiast wierzyciele powinni mieć prawo do zaspokojenia swoich roszczeń z majątku, który pozostał po spółce.

Trzeba jednak przy tym wziąć pod uwagę, że wpis utracił moc obowiązującą z powodu kilkunastoletniego niewykonywania obowiązku ustawowego przerejestrowania spółki do Krajowego Rejestru Sądowego. Dlatego skutki ekonomiczne mogą ponosić osoby, na których spoczywał obowiązek przerejestrowania, np. na podobnych zasadach jak w prawie upadłościowym odpowiadają za zobowiązania osoby, które w terminie ustawowym nie zgłosiły wniosku o ogłoszenie upadłości osoby prawnej. Uważam też, że należy zgłosić postulat uregulowania skutków utraty mocy obowiązującej wpisu do rejestru osoby prawnej i wyraźnie przesądzić, że spowoduje ustanie osobowości prawnej.

Komisja kodyfikacyjna przygotowuje przepisy zawierające rozwiązanie dalszego postępowania z tym majątkiem. Czego będą dotyczyć propozycje?

Komisja kodyfikacyjna zaproponowała, aby wspólnicy z dniem utraty mocy obowiązującej wpisu wstąpili z mocy prawa w ogół praw i obowiązków spółki na zasadzie sukcesji uniwersalnej, chyba że przepis szczególny stanowiłby inaczej. Ich odpowiedzialność osobista zostałaby wówczas ograniczona do wyodrębnionej masy majątkowej albo do określonej kwoty. Natomiast wierzyciel uzyskałby ochronę nie na majątku osobistym wspólnika, ale na majątku związanym z działalnością prowadzoną przez spółkę.

Wspólnik ponosiłby więc ograniczoną odpowiedzialność za cudzy dług, na podobnych zasadach jak np. małżonek przy egzekucji z majątku wspólnego, gdy udzielił zgodę na zaciągnięcie zobowiązania (art. 41 par. 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Natomiast wierzyciele mogliby się zaspokoić wyłącznie ze składników majątkowych spółki, które nabyli wspólnicy, a więc dóbr materialnych i niematerialnych oraz wierzytelności. Należałoby jednak ograniczyć odpowiedzialność wspólnika do wyodrębnionej masy majątkowej, a nie jej wartości, ponieważ odpowiadałoby to naturze spółki kapitałowej. Stosownie do niej ryzyko wspólnika jest ograniczone do składników majątkowych stanowiących aktywa spółki. Gdyby jednak wspólnik zbył majątek, to wówczas jego odpowiedzialność należałoby ograniczyć do określonej kwoty równej wartości godziwej zbytych składników majątkowych. Wierzyciel mógłby wówczas dochodzić tej kwoty z całego majątku byłego wspólnika.

Aby zmotywować osoby obowiązane do złożenia wniosku o przerejestrowanie spółki kapitałowej z rejestru handlowego do Krajowego Rejestru Sądowego, można rozważyć wprowadzenie osobistej odpowiedzialności członków zarządu za szkodę wyrządzoną wskutek niezłożenia wniosku w terminie ustawowym ze swojej winy.

Jakie obowiązki powinny ciążyć na następcach prawnych spółki kapitałowej po utraceniu przez nią osobowości prawnej?

Przede wszystkim obowiązek ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym, że pozostał majątek po ustaniu osobowości prawnej i wezwania wierzycieli do zgłaszania wierzytelności w terminie trzech miesięcy od dnia opublikowania ogłoszenia. Natomiast w razie braku następcy prawnego majątek po spółce powinien przypaść gminie, w której miała ona ostatnią siedzibę, jako następcy ustawowemu, a w razie nieustalenia ostatniej siedziby - Skarbowi Państwa.

Warto byłoby też zróżnicować zasady odpowiedzialności w zależności od tego, czy majątek obejmuje nieruchomość. Względy pewności i bezpieczeństwa obrotu nieruchomościami uzasadniają przyjęcie rozwiązania, że przypadłbay ona Skarbowi Państwa, z tym że jego odpowiedzialność wobec wierzycieli byłej spółki zostałaby ograniczona do odpowiedzialności za cudzy dług. Można też rozważyć wprowadzenie normy, stosownie do której roszczenie wierzyciela niezgłoszone wobec spółki do chwili utraty mocy obowiązującej wpisu w rejestrze handlowym wygaśnie z mocy prawa.

Trzeba jednak mieć świadomość, że takie szczególne rozwiązanie w odniesieniu do nieruchomości wywołuje poważne wątpliwości konstytucyjne. Art. 65 konstytucji RP chroni na równych zasadach własność i inne prawa majątkowe, stąd różnicowanie skutków prawnych utraty osobowości prawnej w zależności od statusu prawnego składnika majątkowego może być uznane za nieuzasadnione merytorycznie oraz nieodpowiadające zasadzie proporcjonalności.

Kto poniesie koszty postępowania np. wówczas, gdy wspólnicy nie żyją?

Postępowanie powinno być wszczynane na wniosek i koszt osoby mającej w tym interes prawny. Chcemy zaproponować, aby do postępowania w sprawie ujawnionego majątku spółki po ustaniu mocy obowiązującej wpisu w rejestrze miały odpowiednie zastosowanie przepisy o likwidacji spółki. Dla ujawnionego majątku zostałby ustanowiony kurator, uprawniony i zobowiązany do podejmowania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych związanych z postępowaniem w sprawie majątku.

Czy Komisja kodyfikacyjna ma też propozycje dla osób prawnych innych niż spółki kapitałowe i spółdzielnie?

Uważamy, że należy przyjąć, że w pierwszej kolejności pozostawiony majątek jest przeznaczony na zaspokojenie roszczeń wierzycieli. Natomiast przejęcie go przez Skarb Państwa lub gminę powinno być rozwiązaniem ostatecznym, wówczas gdy zawiodą inne metody rozdysponowania nim, aby wyeliminować stan majątku niczyjego. Należałoby też przyjąć, że z chwilą utraty osobowości prawnej majątek osoby prawnej przechodzi na osobę lub cel wskazany w jej statucie. W razie braku postanowienia określającego sposób rozporządzenia majątkiem lub jeżeli rozporządzenie byłoby niemożliwe lub nadmiernie utrudnione czy też osoba, na rzecz której miałoby być dokonane przysporzenie, wyraziłaby sprzeciw, decyzję o sposobie postępowania z majątkiem podejmowałby sąd, uwzględniając cele statutowe. O ujawnieniu majątku osoby prawnej po ustaniu jej osobowości prawnej następca prawny powinien ogłosić w Monitorze Sądowym i Gospodarczym i wezwać wierzycieli do zgłoszenia swoich wierzytelności w terminie trzech miesięcy od dnia publikacji ogłoszenia. Ponosiłby on też odpowiedzialność za długi osoby prawnej na takich zasadach, jak były wspólnik w spółce kapitałowej.

Czy przygotowywana regulacja przewiduje w tym przypadku podobne skutki ekonomiczne jak wówczas, gdy postępowanie będzie się toczyło w sprawie spółki kapitałowej?

Proponujemy, aby również było wszczynane na wniosek i koszt osoby mającej interes prawny. W razie niewszczęcia postępowania przez osobę uprawnioną w terminie 3 lat od daty ujawnienia się majątku, przeszedłby on z mocy prawa na gminę lub Skarb Państwa. Dla ujawnionego majątku proponujemy ustanowić kuratora, który byłby uprawniony i zobowiązany do podejmowania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych związanych z postępowaniem w sprawie tego majątku. Chcemy, aby w razie wszczęcia postępowania na wniosek koszt działania kuratora został pokryty z ujawnionego mienia, a gdyby nie wystarczyło, to z majątku wnioskodawcy.

Czy przygotowywane przepisy zostaną zawarte w nowej ustawie?

Nie. Regulacja dotycząca osób prawnych jako ogólnej kategorii powinna być zawarta w kodeksie cywilnym w części ogólnej o osobach prawnych, a ta dotycząca spółek kapitałowych i spółdzielni - odpowiednio w kodeksie spółek handlowych i ustawie - Prawo spółdzielcze.

@RY1@i02/2014/007/i02.2014.007.183000600.802.jpg@RY2@

fot. wojtek górski

Profesor dr hab. Michał Romanowski, członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego i Handlowego

Rozmawiała Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz