Jak zabezpieczyć dług w umowie z kontrahentem

Przedsiębiorca może skutecznie zabezpieczyć się przed nieuczciwym kontrahentem, który nadmiernie zwleka z przekazaniem mu pieniędzy należnych z umowy. W tym celu powinien zawrzeć odpowiednie zapisy w umowie głównej albo sporządzić dodatkową umowę ze swoim kontrahentem lub jego poręczycielem (na wypadek gdyby kontrahent w terminie nie regulował swoich zobowiązań). Dzięki temu będzie mógł skutecznie odzyskać swoje pieniądze od poręczyciela, aktualnego posiadacza weksla, lub z przedmiotu, na którym został ustanowiony zastaw, zastaw rejestrowy albo przewłaszczenie na zabezpieczenie.

Należności od kontrahenta można zabezpieczyć, dokonując przewłaszczenia na zabezpieczenie. Polega ono na przeniesieniu na wierzyciela własności wartościowej rzeczy należącej do kontrahenta, który powinien uregulować należności wynikające z umowy. Procedura dokonania takiego zabezpieczenia jest następująca: przedsiębiorca, który zawiera z kontrahentem umowę, np. dostawy, przewozu, sprzedaży itd., oprócz niej podpisuje również drugą umowę: przewłaszczenia na zabezpieczenie. Na przedsiębiorcę zostanie w niej przeniesiona własność konkretnej rzeczy. Przedsiębiorca nie uiszcza żadnej należności za przeniesienie na niego prawa własności rzeczy. Natomiast rzecz pozostaje nadal w posiadaniu dawnego właściciela, który może z niej korzystać. W umowie zastrzega się również, że po spłacie długu własność rzeczy przejdzie z powrotem na poprzedniego właściciela.

Przy okazji dopełnia się też pozostałych wymogów związanych z przeniesieniem własności. Na przykład w razie zabezpieczenia wierzytelności na samochodzie stanowiącym wcześniej własność dłużnika dane nowego właściciela (którym został wierzyciel) są ujawnione w dowodzie rejestracyjnym tego pojazdu.

Zanim zostanie zawarta umowa przewłaszczenia, wierzyciel powinien sprawdzić, czy:

● dłużnik na pewno jest jej właścicielem, a nie np. tylko współwłaścicielem,

● rzecz nie jest objęta małżeńską wspólnotą majątkową (bo wówczas umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie powinien zawrzeć z wierzycielem dłużnik oraz jego małżonek),

● jest sprawna (w tym celu warto dokonać oględzin),

● nie jest obciążona prawami osób trzecich, np. zastawem, lub nie jest przedmiotem egzekucji sądowej albo administracyjnej.

Aby umowa przewłaszczenia była ważna, nie trzeba jej zawierać w szczególnej formie. Dla celów dowodowych warto ją zawrzeć na piśmie (wtedy może być dowodem w sądzie w razie sporu między stronami). Strony mogą również odstąpić od zawierania osobnej umowy przewłaszczenia i tylko w tzw. umowie głównej (np. dotyczącej sprzedaży, przewozu) zawrzeć zapis dotyczący przewłaszczenia. Tylko umowa przewłaszczająca nieruchomość powinna zostać sporządzona w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Oznacza to, że zawarta w innej formie nie będzie ważna i dlatego w tym przypadku zawiera się ją oddzielnie od umowy głównej, np. sporządzoną tylko na piśmie.

Umowy przewłaszczenia nie trzeba nigdzie rejestrować, co oznacza, że ważna jest od razu po podpisaniu jej przez strony, a nie np. dopiero po wpisaniu jej do jakiegoś rejestru, co ma miejsce np. w przypadku zastawu rejestrowego. Aby skutecznie zabezpieczyć interesy wierzyciela, w umowie przewłaszczenia należy określić zakres używania przedmiotu przez dłużnika oraz zawrzeć zapis o tym, że ponosi on koszty utrzymania przewłaszczonej rzeczy, a także zawiera umowę ubezpieczenia jej.

Dłużnik ma prawo używać przewłaszczonej rzeczy w sposób zgodny z jej przeznaczeniem i odpowiadający jej właściwościom. Dlatego ponosi odpowiedzialność za szkodę, gdy z jego winy przewłaszczona rzecz uległa uszkodzeniom. Gdy dobrowolnie jej nie naprawi, to wierzyciel ma prawo wystąpić z roszczeniem o odszkodowanie do sądu. Dlatego w celu zapewnienia bezpieczeństwa obu stron w umowie warto jest zawrzeć zapewnienie o tym, że rzecz nie ma wad ukrytych.

Przewłaszczoną rzecz należy w umowie określić w sposób bardzo szczegółowy, aby nie mógł on po zawarciu umowy swobodnie nią dysponować i sprzedać jej.

Warto też rzecz będącą przedmiotem przewłaszczenia oznaczyć w sposób fizyczny, np. umieszczając na niej - o ile to jest możliwe - naklejki informujące o ustanowionym zabezpieczeniu. Sposób oznaczenia rzeczy jest dowolny, przepisy nie przewidują żadnych wzorów, według których należałoby tego dokonać. Zewnętrzne oznaczenie jest istotne, aby w ten sposób poinformować osoby trzecie, że dłużnik nie jest faktycznie właścicielem rzeczy, mimo że się nią posługuje. Gdy ktoś nabędzie oznaczoną przewłaszczoną rzecz od dłużnika, to nie będzie już mógł twierdzić, że działał w dobrej wierze, ponieważ nie wiedział, że kupuje od osoby niebędącej właścicielem.

Po zapłacie należności strony nie muszą ponownie zawierać umowy przenoszącej własność rzeczy. Wystarczy, że złożą wzajemnie oświadczenia na piśmie o tym, że własność rzeczy przechodzi na dłużnika. Przy przenoszeniu własności samochodu należy też dopełnić formalności w związku ze zmianą danych ujawnionych w dowodzie rejestracyjnym pojazdu.

Natomiast co do przewłaszczonej nieruchomości umowa o zwrotnym przeniesieniu własności na poprzedniego właściciela (czyli dłużnika) musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Umowy dotyczące obrotu nieruchomościami pod rygorem nieważności zawsze są sporządzane w tej formie.

Dokonuje się również wówczas wpisu nowego właściciela (czyli dłużnika) w księdze wieczystej prowadzonej dla przewłaszczonej nieruchomości. Może się zdarzyć, że dłużnik nie zapłaci i nie będzie chciał wydać wierzycielowi przewłaszczonej rzeczy. Wtedy wierzyciel powinien wystąpić do sądu z powództwem windykacyjnym, czyli złożyć pozew o wydanie przewłaszczonej rzeczy.

Przedsiębiorca może przyjąć od swojego kontrahenta weksel i w ten sposób zabezpieczyć należność wynikającą z umowy. Gdy kontrahent nie zapłaci w terminie, może - korzystając z weksla - dochodzić należnej mu kwoty w postępowaniu nakazowym. Uzyskany w tym postępowaniu nakaz zapłaty jest tytułem egzekucyjnym i wierzyciel może wystąpić o opatrzenie go klauzulą wykonalności.

Wystawienie weksla przez kontrahenta stanowi dodatkową gwarancję, że należna kwota z tytułu zawartej umowy między przedsiębiorcami zostanie w terminie uiszczona. Szczególnie jest to istotne np. wówczas, gdy w momencie zawierania transakcji kontrahent nie ma gotówki, aby móc od razu zapłacić, lecz spodziewa się, że w momencie wykupu weksla będzie już nią dysponował. Kontrahent może wystawić weksel trasowany i w ten sposób zapłaci pieniędzmi, które jest mu winien jego dłużnik.

Wystawca weksla, czyli trasant, w takim dokumencie poleca swojemu dłużnikowi (czyli trasatowi) zapłatę należności wynikającej z kontraktu zabezpieczonego wekslem. Po wystawieniu takiego weksla wystawca zostanie zwolniony z zapłaty należności z tytułu zawartego kontraktu. Aby weksel trasowany rzeczywiście zabezpieczał kwotę należną z transakcji, to przedsiębiorca powinien przyjąć go tylko wówczas, gdy wie, że trasat (czyli osoba zobowiązana do uregulowania długu na polecenie kontrahenta, który wystawił weksel) jest wypłacalna.

Zamiast weksla trasowanego kontrahent może też wystawić weksel własny, w którym zobowiązuje się sam zapłacić określoną kwotę wierzycielowi w określonym terminie i w określonym miejscu. Gdy weksel zostanie zapłacony, to wówczas z długu zostanie zwolniony jego wystawca, podobnie jak osoby, które przenosiły go kolejno na siebie, zamiast płacić za swoje zobowiązania gotówką.

Weksel należy sporządzić na piśmie i odręcznie podpisać. Bez znaczenia jest, czy zostanie napisany odręcznie, na maszynie czy wydrukowany na komputerze.

Osoba, która go podpisuje, powinna mieć zdolność do zaciągania zobowiązań wekslowych. Jednak podpis nie musi być identyczny z tym, jaki jest złożony na karcie wzorów podpisów w banku, który prowadzi rachunek kontrahenta.

Gdy weksel wystawia kontrahent, który jest osobą prawną, to wówczas oprócz podpisu reprezentanta firmy należy na nim zamieścić również pieczątkę firmową. W ten sposób weksel stanowi zobowiązanie firmy, a nie tylko prywatne tego reprezentanta. Gdy weksel wystawiają przedsiębiorcy działający w formie spółki cywilnej, to wówczas warto dopilnować, aby wszyscy podpisali się na wekslu. Mimo że za zobowiązania spółki odpowiadają solidarnie, to za zobowiązania z weksla ponosi odpowiedzialność tylko ten, kto jest na nim podpisany.

Gdy w momencie przedstawienia weksla do zapłaty brakuje mu przynajmniej jednego ustawowego elementu, to nie jest on ważny (np. gdy nie wskazuje, na rzecz kogo ma zostać dokonana zapłata, albo jednoznacznie nie określa miejsca płatności).

Weksel własny i trasowany powinny mieć następujące elementy:

● nazwę "weksel" (w samym tekście),

● bezwarunkowe przyrzeczenie zapłaty określonej kwoty (zapłata zobowiązania wekslowego może nastąpić tylko w gotówce i jednorazowo. Kwoty wskazanej na wekslu nie można spłacić w ratach, ponieważ na kolejne raty płatności należy wystawić osobne weksle),

● termin i miejsce płatności,

● wskazanie osoby, na rzecz której należy dokonać zapłaty (przy wekslu trasowanym będzie to remitent),

● datę i miejsce wystawienia weksla,

● podpis wystawcy.

Gdy weksel własny nie posiada oznaczenia terminu płatności, to wówczas przyjmuje się, że jest płatny za okazaniem. W razie braku oznaczenia miejsca płatności przyjmuje się, że jest to miejsce wystawienia. Gdy nie oznaczono na wekslu miejsca płatności i miejsca oznaczenia, to jest on płatny w miejscu podanym obok nazwiska wystawcy.

Na wekslu mogą być umieszczone klauzule wekslowe, pod warunkiem że nie są sprzeczne z prawem. Na przykład mogą zakazywać indosowania weksla, oznaczać bank, w którym płatny jest weksel (bo wystawca ma tam rachunek bankowy), bądź oznaczać dłuższy niż rok termin przedstawienia do zapłaty weksla płatnego w pewien czas po okazaniu lub za okazaniem.

Gdy kontrahent nie płaci, wierzyciel powinien weksel oprotestować u notariusza pod warunkiem, że nie zawiera on klauzuli bez protestu. Po oprotestowaniu wierzyciel dochodzi się roszczeń od kolejnych osób podpisanych na wekslu, aż do wystawcy i akceptanta, którzy nie mogą uwolnić się od odpowiedzialności. W razie nieuiszczenia dobrowolnie zapłaty wierzyciel, okazując weksel, w sądzie uzyska sądowy nakaz zapłaty, klauzulę wykonalności i może wszcząć egzekucję należności.

Roszczenia z weksla przedawniają się po upływie:

● trzech lat - przeciw akceptantowi,

● roku od dnia płatności - przeciw indosantom i wystawcy.

Weksel, który nie ma konkretnej daty płatności, powinien zostać zapłacony w ramach czasowych określonych przez wystawcę i przedstawiony do przyjęcia w ciągu roku od daty wystawienia. Termin ten może zostać skrócony lub wydłużony przez wystawcę, lub skrócony przez indosantów.

Dłużnik może wystawić również weksel in blanco, czyli tzw. niezupełny. Musi on mieć zawsze podpis, ale w chwili wystawienia go może mu brakować przynajmniej jednego ustawowego elementu. Wekslem in blanco może być weksel własny lub trasowany. Najczęściej stosuje się go w celu zabezpieczenia zobowiązania pieniężnego, np. przy udzielaniu pożyczki, kredytu, zapłaty za towary lub usługi, a nawet składa jako wadium przy zamówieniach publicznych. Weksel in blanco należy uzupełnić dopiero wówczas, gdy należność, którą zabezpiecza, nie zostanie w terminie zapłacona. Posiadacz weksla in blanco może go wówczas uzupełnić, np. wpisując kwotę, i zrealizować w dowolnym terminie, pod warunkiem że nie została sporządzona deklaracja wekslowa.

Deklarację wekslową zwaną też umową wekslową dłużnik ma prawo zawrzeć z wierzycielem jeszcze przed podpisaniem weksla i określić w niej sposób uzupełnienia weksla oraz okoliczności, w jakich to może nastąpić. W ten sposób dłużnik zabezpiecza się, aby w przyszłości treść uzupełnionego weksla in blanco nie różniła się od postanowień zawartych w deklaracji. Jednak weksel uzupełniony niezgodnie z deklaracją jest ważny, pod warunkiem że posiada wszystkie wymagane elementy.

Na podstawie weksla in blanco wypełnionego niezgodnie z deklaracją wierzyciel otrzyma nakaz zapłaty (ponieważ sąd bada tylko formalną stronę weksla, a nie bada, czy żądanie płatności jest uzasadnione) i może wyegzekwować roszczenie. Dłużnik ma prawo wówczas przed sądem cywilnym dochodzić swoich praw od wierzyciela i doprowadzić do uchylenia nakazu zapłaty. Wtedy wierzyciel musi zwrócić wyegzekwowaną kwotę wraz z odsetkami oraz naprawić szkodę.

Zanim wierzyciel decyduje się na zabezpieczenie swoich roszczeń zastawem rejestrowym, powinien sprawdzić w rejestrze zastawów, czy rzecz, na której ma on zostać ustanowiony, nie została już wcześniej obciążona takim zastawem. Rejestr jest jawny i można uzyskać informacje o wpisanych do niego zastawach. Zastaw nie zostaje jednak wpisany do rejestru od razu. Gdy ten sam przedmiot został obciążony więcej niż jednym zastawem rejestrowym, to wówczas pierwszeństwo w zaspokojeniu się z tego przedmiotu ma ten, kto pierwszy złożył wniosek do rejestru zastawów.

Nawet jeśli dłużnik sprzedał rzecz obciążoną zastawem rejestrowym, nie ograniczy to uprawnień wierzyciela, ponieważ nadal będzie mógł dochodzić z niej należności. Nowy właściciel rzeczy może się jednak bronić przed wierzycielem, udowadniając, że przedmiot obciążony zastawem rejestrowym nabył w dobrej wierze. Na przykład zanim dokonał zakupu, sprawdził, czy nie jest on ujawniony w rejestrze zastawów.

Umowę o ustanowienie zastawu rejestrowego może zawrzeć każdy wierzyciel, nawet będący osobą fizyczną. Zawiera ją z zastawcą, czyli osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu. Zastawcą nie musi więc być dłużnik. Wierzyciel w ten sposób może zabezpieczyć udzieloną pożyczkę, należności wynikające z zawartego kontraktu oraz inne roszczenia. Ma prawo zabezpieczyć wierzytelność pieniężną, która została wyrażona w złotych lub w walucie obcej, a także odsetki oraz roszczenia uboczne związane z zabezpieczoną wierzytelnością. Jednym zastawem rejestrowym może nawet zabezpieczyć kilka przysługujących mu wierzytelności.

Zastaw rejestrowy ustanawia się na rzeczach ruchomych i zbywalnych prawach majątkowych. Natomiast nie można nim obciążyć: praw, które mogą być przedmiotem hipoteki, wierzytelności, na których została ustanowiona hipoteka, oraz statków morskich (również w budowie), na których można ustanowić hipotekę morską.

Natomiast zastawem rejestrowym wolno obciążyć w szczególności rzeczy oznaczone co do tożsamości lub co do gatunku pod warunkiem, że w umowie zastawniczej zostanie wskazana ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku. Oprócz tego można nim również obciążyć zbiór rzeczy ruchomych lub praw, które stanowią całość gospodarczą, a także wierzytelności, prawa na dobrach niematerialnych, prawa z papierów wartościowych oraz z instrumentów finansowych, które nie są papierami wartościowymi.

Pod rygorem nieważności umowę sporządza się na piśmie. Należy w niej wskazać datę zawarcia, określić zastawnika (wierzyciela), zastawcę (osobę uprawnioną do rozporządzenia przedmiotem zastawu) oraz dłużnika (o ile nie jest on zastawcą). Podaje się, co jest przedmiotem zastawu. Należy to zrobić w sposób odpowiadający właściwościom tego przedmiotu. Oprócz tego w umowie określa się wierzytelność zabezpieczoną zastawem i oznacza się stosunek prawny, z którego ona wynika. Gdy zastaw rejestrowy obciąży samochód lub inny pojazd mechaniczny, wówczas adnotacja o tym zostanie naniesiona do jego dowodu rejestracyjnego.

Ustanowiony przy wykorzystaniu tej procedury zastaw rejestrowy następnie powinien zostać wpisany do rejestru zastawów. Obciążona rzecz, papiery wartościowe albo inne dokumenty, które dotyczą praw obciążonych zastawem rejestrowym, mogą nadal znajdować się w posiadaniu zastawcy lub osoby trzeciej, która została wskazana w umowie.

Gdy dłużnik w terminie nie ureguluje swoich zobowiązań, wierzyciel ma prawo zaspokoić swoje wierzytelności z przedmiotu zastawu nawet wówczas, gdy właściciel obciążonej rzeczy nie jest jego dłużnikiem. Przysługuje mu nawet pierwszeństwo przed innymi wierzytelnościami. Egzekwowanie należności odbywa się w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego. W pewnych przypadkach zastawnik może nawet przejąć na własność przedmiot zastawu lub doprowadzić do sprzedania jej podczas licytacji komorniczej i pokrycia wierzytelności z uzyskanych w ten sposób pieniędzy.

Wartość przejętych rzeczy ustala się na podstawie ich średniej ceny, aktualnej w dniu przejęcia. Gdyby była wyższa niż zabezpieczona należność, wierzyciel powinien zwrócić nadwyżkę w ciągu 14 dni od dnia przejęcia. Wierzyciel powinien też starać się zminimalizować ryzyko, że rzecz obciążona zastawem rejestrowym i pozostawiona u zastawcy może ulec zniszczeniu. W tym celu powinien korzystać ze swojego uprawnienia do oglądania co pewien czas przedmiotu zastawu i sprawdzania, w jakim stanie się znajduje. Gdy jego stan pogarsza się lub zachodzi prawdopodobieństwo, że może ulec zniszczeniu, wówczas wierzyciel może żądać, aby obciążona zastawem rzecz została mu wydana, albo innego zabezpieczenia.

Wykonanie zobowiązania przez kontrahenta może zostać zabezpieczone umową poręczenia. Zawiera ją wierzyciel z poręczycielem, który zobowiązuje się w niej wykonać zobowiązanie wówczas, gdy dłużnik go nie wykona. Oświadczenie poręczyciela musi być złożone na piśmie, pod rygorem nieważności.

Gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wówczas wierzyciel powinien o tym niezwłocznie zawiadomić poręczyciela. Jeżeli w takim przypadku poręczyciel ureguluje zobowiązanie (np. spłaci pożyczkę), musi niezwłocznie zawiadomić o tym dłużnika. Może się zdarzyć, że w razie braku takiego zawiadomienia dłużnik jednak wierzycielowi zapłaci, wówczas poręczyciel nie może domagać się od niego zwrotu uiszczonej przez siebie kwoty. Natomiast ma prawo domagać się zwrotu pieniędzy wówczas, gdy dłużnik działał w złej wierze, tzn. wiedział o spłaceniu długu przez poręczyciela, a mimo tego uregulował należność wierzycielowi.

Najczęściej poręczenie udzielane jest za wiedzą dłużnika. Dlatego musi on niezwłocznie zawiadomić poręczyciela o zapłacie długu. W przeciwnym razie poręczyciel, który za niego zapłacił, może żądać zwrotu tej kwoty (pod warunkiem że nie działał w złej wierze).

Roszczenia wynikające z umów między przedsiębiorcami mogą być też zabezpieczane zastawem uregulowanym w przepisach prawa cywilnego. Zastaw ustanawiany jest na rzeczach ruchomych lub na zbywalnych prawach. Zabezpiecza on roszczenie główne oraz odsetki, a nawet nakłady poczynione na przedmiot zastawu. Natomiast po uregulowaniu wszystkich należności z tego tytułu wygaśnie. Gdy zastaw zabezpiecza również odsetki i nakłady, wówczas należy to ująć w umowie ustanowienia zastawu.

Umowę ustanowienia zastawu zawiera wierzyciel z właścicielem rzeczy, która będzie przedmiotem zastawu. Najczęściej jest to dłużnik. Może być ona umową samodzielną lub stanowić część umowy głównej (np. umowy pożyczki). Przedmiot obciążony zastawem (np. samochód) powinien zostać wydany wierzycielowi w dniu zawarcia umowy o zastaw.

W umowie zastawu strony mogą też uregulować sprawę pożytków, które przynosi rzecz obciążona zastawem. Na przykład można przyznać wierzycielowi prawo do pobierania ich i zaliczania na poczet zabezpieczonej wierzytelności. Dopiero po wygaśnięciu zastawu strony rozliczają się z tych pożytków, np. wierzyciel (zastawca), który je sprzedał, przedstawia dłużnikowi (zastawnikowi) rachunek za sprzedanie ich.

Wierzyciel, który zabezpieczył należne pieniądze korzystając z przewłaszczenia szybciej odzyska pieniądze niż w razie ustanowienia zastawu lub zastawu rejestrowego. Przy obu tych zastawach nie zostaje właścicielem zastawionej rzeczy.

Aby zaspokoić swoje należności zabezpieczone zastawem zwykłym najpierw musi wnieść pozew do sądu, uzyskać wyrok i klauzulę wykonalności, a następnie wszcząć postępowanie egzekucyjne. Komornik sprzeda zastawioną rzecz w drodze licytacji publicznej i dopiero wówczas przedsiębiorca odzyskuje pieniądze należne mu od kontrahenta, który w terminie nie zapłacił. Rzecz obciążoną zastawem rejestrowym przedsiębiorca może przejąć na własność dopiero wówczas, gdy kontrahent w terminie nie zapłaci, a nie w momencie zawarcia umowy jak to jest przy przewłaszczeniu.

@RY1@i02/2011/006/i02.2011.006.210.0004.001.jpg@RY2@

Wzór

Przewłaszczenie stanowi zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy zawartej między przedsiębiorcą i jego kontrahentem. Gdy dłużnik nie zapłaci w terminie należności, to wówczas wierzyciel zaspokaja roszczenia z tej rzeczy i nie musi wnosić pozwu o zapłatę do sądu. Ma prawo domagać się wydania rzeczy i sprzedać ją, a z uzyskanych pieniędzy potrącić na swoją rzecz kwotę należną od dłużnika. Natomiast gdy kontrahent ureguluje należności w terminie, rzecz wraca do poprzedniego właściciela.

@RY1@i02/2011/006/i02.2011.006.210.0004.002.jpg@RY2@

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz, ekspert "Dziennika Gazety Prawnej"

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

ekspert "Dziennika Gazety Prawnej"

Art. 306 - 335, 876 - 887 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ustawa z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tj. Dz.U. z 2009 r.nr 67, poz. 569 z późn. zm.).

Ustawa z 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz.U. nr 37, poz. 282 z późn. zm.).