Jak stwierdzić nabycie spadku i poświadczyć dziedziczenie

Spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Zgodnie z przepisami prawa spadkowego spadek otwiera się w momencie śmierci spadkodawcy. Spadkobierca testamentowy i ustawowy może przyjąć lub odrzucić spadek. Musi w tym celu złożyć odpowiednie oświadczenie przed sądem albo przed notariuszem. Na złożenie takiego oświadczenia ma 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku. Jeśli od śmierci spadkodawcy minęło już 6 miesięcy, złożenie oświadczenia nie jest wymagane. Samo oświadczenie nie oznacza, że spadkobierca nabył spadek. Konieczne jest jeszcze stwierdzenie nabycia spadku, które może nastąpić albo w sądzie, gdzie wydawane jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, albo przez poświadczenie dziedziczenia, które odbywa się u notariusza. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma takie same skutki jak prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Po otwarciu spadku nie zawsze jest jasne, kto jest spadkobiercą. Poza tym spadkobierca musi również mieć dokument, który będzie potwierdzał, że odziedziczył spadek. Taki dokument jest dowodem uzyskania praw do spadku. Spadkobierca będzie mógł się na niego powoływać przed innymi osobami, które nie należą do kręgu spadkobierców. Prawo spadkowe przewiduje, że jeśli osoba, która nie jest spadkobiercą, rości sobie prawa do spadku, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia.

Spadkobierca może złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w sądzie rejonowym albo przed notariuszem. Jeśli spadkobierca złoży już takie oświadczenie, nie może go odwołać. Prawo spadkowe wprowadza 6-miesięczny termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Termin ten liczony jest od momentu, kiedy spadkobierca dowiedział się, że będzie dziedziczył po zmarłym spadkodawcy. Konsekwencją niezłożenia oświadczenia w terminie jest proste przyjęcie spadku, tzn. spadkobierca będzie odpowiadał za długi spadkowe również majątkiem osobistym. Prawo spadkowe przewiduje wyjątek od tej reguły. Polega on na tym, że spadkobierca, mimo że nie złożył w terminie oświadczenia, przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza, tzn. odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe zostanie ograniczona tylko do wartości spadku. Taka sytuacja będzie miała miejsce, gdy spadkobierca nie ukończył 18 lat, jest osobą ubezwłasnowolnioną albo osobą prawną.

Ustawodawca wprowadził możliwość stwierdzenia nabycia spadku albo w sądzie, albo u notariusza. Zatem spadkobierca ma możliwość wyboru w jaki sposób chce uzyskać potwierdzenie swoich praw do spadku. Jednakże u notariusza można poświadczyć dziedziczenie tylko na podstawie ustawy albo na podstawie testamentów zwykłych tzn. własnoręcznego, notarialnego oraz alograficznego. Rejent nie może sporządzić aktu poświadczenia dziedziczenia na podstawie testamentów szczególnych.

Aby uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, należy w tym celu złożyć odpowiedni wniosek w sądzie spadku, czyli sądzie rejonowym właściwym dla miejsca ostatniego zamieszkania spadkodawcy. Taki wniosek może złożyć osoba, która ma w tym interes prawny, czyli jest zainteresowana uzyskaniem stwierdzenia nabycia spadku. Takimi osobami będą spadkobiercy, a jeśli spadkobiercy zmarli przed stwierdzeniem nabycia spadku, uprawnieni do wystąpienia z powyższym żądaniem będą spadkobiercy tych osób. Poza tym interes prawny w uzyskaniu potwierdzenia nabycia spadku będą miały osoby, które na mocy umowy ze spadkobiercami nabyły spadek albo udział w przedmiocie spadku. Taka sytuacja jest możliwa, ponieważ prawo dopuszcza zbycie spadku lub jego części przez spadkobiercę, który spadek przyjął. Ponadto może się także okazać, że osobą zainteresowaną stwierdzeniem nabycia spadku będzie wierzyciel spadkowy albo wierzyciel osobisty spadkobiercy, ponieważ dzięki temu będzie miał możliwość zaspokojenia długów z majątku spadkowego. Z wnioskiem może wystąpić również osoba, która chce udowodnić, że nie należy do kręgu spadkobierców oraz nie ponosi odpowiedzialności przed wierzycielami spadkowymi za długi zmarłego.

Osoba, u której znajduje się testament, jest zobowiązana złożyć go w sądzie spadku, chyba że złożyła go u notariusza. Ponadto prawo przewiduje możliwość złożenia wniosku o wszczęcie postępowania, które dotyczy uchylenia lub zmiany stwierdzenia nabycia spadku. W czasie postępowania musi zostać udowodnione, że spadek w całości lub w części został nabyty przez inną osobę niż ta, która jest wskazana w postanowieniu. Jeśli okaże się, że spadek nabyła osoba, która nie jest spadkobiercą, to w takiej sytuacji sąd zmieni postanowienie i stwierdzi nabycie spadku zgodne z rzeczywistym stanem prawnym.

Po złożeniu wniosku sąd spadku wyznacza rozprawę, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby, które mogą należeć do kręgu spadkobierców ustawowych oraz testamentowych. Na sądzie spoczywa obowiązek ustalenia, kto jest spadkobiercą oraz czy spadkodawca pozostawił testament. Jeśli okaże się, że spadkodawca sporządził testament, sąd wezwie osobę, co do której jest uprawdopodobnione, że testament znajduje się właśnie u niej. Po złożeniu testamentu sąd dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia. Jeżeli w ciągu 6 miesięcy od dnia ogłoszenia o wezwaniu spadkobierców nikt nie zgłosił nabycia spadku albo też zgłosił, ale nie udowodnił tego na rozprawie, sąd wyda postanowienie, w którym stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, których prawa zostały wykazane. Jeśli okaże się, że nie ma spadkobierców, sąd stwierdzi nabycie spadku przez gminę ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo przez Skarb Państwa, jeśli nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo też spadkodawca zamieszkiwał za granicą. Podmioty te będą spadkobiercami ustawowymi. Jeśli z okoliczności sprawy wynika, że gmina albo Skarb Państwa będą dziedziczyły po określonym spadkodawcy, sąd zawiadomi ich o toczącym się postępowaniu.

Decyzje o stwierdzeniu nabycia spadku przez określone osoby sąd podejmuje samodzielnie, to znaczy może stwierdzić nabycie spadku przez innych spadkobierców niż tych, których wskazali uczestnicy postępowania. Wydając postanowienie, sąd wymienia w nim wszystkich spadkobierców, którzy dziedziczą spadek, oraz wskazuje wysokość przypadających im udziałów.

Jeśli spadkobierca chce uzyskać akt poświadczenia dziedziczenia na podstawie ustawy albo na podstawie testamentu zwykłego, może udać się do notariusza. Rejent nie będzie mógł poświadczyć dziedziczenia, jeśli spadkobierca dziedziczy na podstawie testamentu ustnego, wojskowego albo podróżnego. Zgodnie z prawem zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma takie same skutki jak prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Zanim notariusz sporządzi akt poświadczenia dziedziczenia musi najpierw przy udziale wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi albo testamentowi, spisać protokół dziedziczenia. Na rejencie ciąży obowiązek ustalenia, kto będzie dziedziczył po określonym spadkodawcy oraz jakie udziały przypadną poszczególnym spadkobiercom. Zanim zostanie spisany protokół dziedziczenia, notariusz musi pouczyć osoby biorące udział w spisywaniu protokołu o obowiązku ujawnienia wszelkich okoliczności, które są objęte treścią protokołu oraz o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń.

Zgodnie z przepisami prawa o notariacie rejent nie może poświadczyć dziedziczenia, jeśli spadkodawca w chwili śmierci był cudzoziemcem, nie posiadał żadnego obywatelstwa, zamieszkiwał za granicą czy też w skład spadku wchodziły prawa rzeczowe lub posiadanie nieruchomości położone poza granicami Polski. Ponadto notariusz nie poświadczy dziedziczenia, jeśli wskutek braku małżonka i krewnych spadkodawcy spadek z mocy ustawy przypadnie gminie albo Skarbowi Państwa. W takiej sytuacji istnieje jedynie możliwość stwierdzenia nabycia spadku w sądzie.

W protokole zamieszczone zostaje zgodne żądanie poświadczenia dziedziczenia przez osoby biorące udział w jego spisywaniu oraz oświadczenia o istnieniu lub nieistnieniu osób, które wyłączyłyby znanych spadkobierców, a także o ewentualnych testamentach spadkodawcy. Oświadczenie musi zawierać informację, że nie zachodzi żadna z przesłanek wykluczających poświadczenie dziedziczenia u notariusza, np. czy spadkodawca przed śmiercią zamieszkiwał za granicą. Jeśli jeden ze spadkobierców nie chce złożyć oświadczenia o żądaniu poświadczenia dziedziczenia, notariusz nie może sporządzić aktu. Po upływie 6 miesięcy od otwarcia spadku przyjmuje się, że spadkobierca przyjął spadek wprost tzn. bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe. Jeśli oświadczenie o przyjęciu spadku lub odrzuceniu zostało złożone wcześniej, spadkobiercy musza o tym poinformować rejenta.

Przyjmuje się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, w świetle prawa jest spadkobiercą. Jednakże pierwszeństwo ma sądowe stwierdzenie nabycia spadku. Sąd może uchylić zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli w odniesieniu do tego samego spadku zostało wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku

- to testament własnoręczny, notarialny oraz alograficzny.

- to testament ustny, podróżny oraz wojskowy.

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ustawa z 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz.U. z 1991 r. nr 22, poz. 91 z późn. zm.).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 1964 r. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).