Jakie są prawa i obowiązki wykonawcy testamentu

Prawo ustanowienia wykonawcy testamentu przysługuje spadkodawcy bez względu na to, w jaki sposób sporządził swoją ostatnią wolę: napisał własnoręcznie, zrobił to u notariusza w formie aktu notarialnego, czy też ogłosił ją w obecności świadków. Przy tym wykonawcę takiego można powołać wyłącznie w testamencie, nie wolno tego zrobić w drodze innej czynności prawnej, np. zawierając umowę ze spadkobiercami. Spadkodawca musi też wskazać go osobiście. Wykonawca testamentu może być tylko jeden. Wskazanie kilku osób do pełnienia tej funkcji nie jest dopuszczalne.

Wiele osób do wyboru

Wykonawcą testamentu może zostać spadkobierca, zapisobierca, zapisobierca windykacyjny, ale również osoba obca, która nie jest krewnym zmarłego i w ogóle po nim nie dziedziczy. Przepisy prawa spadkowego nie stawiają też żadnych wymagań co do kwalifikacji takiej osoby ani jej wykształcenia. Musi być spełniony tylko jeden warunek: wykonawca musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych, co oznacza, że jest pełnoletni i nie został ubezwłasnowolniony ani całkowicie, ani nawet częściowo.

Może się jednak zdarzyć, że po powołaniu wykonawcy w testamencie osoba ta utraciła pełną zdolność do czynności prawnych (bo np. została częściowo ubezwłasnowolniona). Nie może wówczas pełnić obowiązków wykonawcy. W takim przypadku jego uprawnienia i obowiązki po otwarciu spadku przejmie spadkobierca lub zapisobierca.

Formalności w sądzie

Osoba powołana jako wykonawca testamentu ma prawo nie przyjąć tego obowiązku. Wtedy powinna złożyć odpowiednie oświadczenie przed sądem spadku (czyli tym, który będzie orzekał o stwierdzeniu praw spadkobierców do spadku). Nie musi w takim oświadczeniu nawet uzasadniać, dlaczego podjęła taką decyzję. Przepisy nie określają też terminu, w jakim osoba powołana na wykonawcę testamentu musi zadeklarować, czy funkcję przyjmuje. Wymagana jest natomiast określona forma: ustna do protokołu w sądzie lub pisemna opatrzona podpisem urzędowo poświadczonym. Takiego poświadczenia podpisu dokonuje notariusz, a za granicą konsul Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast takiego prawa nie ma organ samorządu terytorialnego.

Wskazany jako wykonawca może udzielić innej osobie pełnomocnictwa, by w jego imieniu złożyła oświadczenie o odmowie przyjęcia obowiązków. Pełnomocnictwo takie musi być udzielone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym przez notariusza albo polskiego konsula. Sąd nie wydaje żadnego postanowienia: sprawa jest zakończona z chwilą złożenia skutecznego oświadczenia.

W razie braku takiego oświadczenia przyjmuje się, że wykonawca przyjął swoje obowiązki. Jednak już w trakcie pełnienia czynności sąd może zwolnić wykonawcę z ważnych powodów, np. choroby. Każdorazowo sąd ocenia te przyczyny i decyduje o tym, czy wykonawca ma nadal wykonywać swoją funkcję. [Przykład 1]

Na wniosek wykonawcy testamentu sąd spadku wyda mu zaświadczenie o tym, że został powołany do pełnienia tej funkcji. Dokument wystawia kierownik sekretariatu sądowego i opatruje go pieczęcią urzędową.

W dokumencie wymienia się imię, nazwisko, zawód, miejsce ostatniego zamieszkania oraz datę i miejsce śmierci spadkodawcy, a także imię, nazwisko, zawód i miejsce zamieszkania wykonawcy testamentu. W zaświadczeniu wskazuje się też prawa i obowiązki wykonawcy, gdy w testamencie określił je spadkodawca.

Na podstawie tego zaświadczenia wykonawca testamentu będzie miał prawo występować w sprawach majątku spadkowego przed sądami, urzędami, instytucjami i innymi organami oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Będzie mógł również podejmować czynności w stosunku do spadkobierców, zapisobierców, zapisobierców windykacyjnych oraz innych osób, którym w testamencie zostały przyznane jakiekolwiek prawa. Dokument umożliwi mu też podejmowanie czynności prawnych i procesowych w związku z majątkiem spadkowym. Na przykład może występować jako powód lub pozwany w sprawach związanych z zarządzaniem spadkiem.

W sprawie wydania takiego zaświadczenia sąd orzeka w postanowieniu. Może jednak również oddalić wniosek gdy uzna, że wykonawca nie został właściwie ustanowiony, albo spadkodawca powołał kilku wykonawców bądź wskazana w testamencie osoba nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Postanowienie sądu w tej sprawie może zostać zaskarżone w drodze apelacji.

Zaświadczenie o uprawnieniach osobie powołanej na wykonawcę testamentu może wydać również notariusz. Wtedy niezwłocznie zawiadamia on sąd spadku o wydanym zaświadczeniu i przesyła jego odpis.

Obowiązki i uprawnienia

Spadkodawca w testamencie może określić nawet w sposób bardzo szczegółowy obowiązki wykonawcy. Na przykład ustanawiając w testamencie fundację, testator ma prawo zobowiązać wykonawcę, aby załatwił wszystkie formalności związane z jej powstaniem.

Gdy jednak nie wyszczególni takich obowiązków, wówczas przyjmuje się, że wykonawca testamentu ma prawo zarządzać majątkiem spadkowym, spłacić długi spadkowe, wykonywać zapisy zwykłe i polecenia, wydać spadkobiercom majątek spadkowy zgodnie z wolą spadkodawcy i ustawą. Przy tym wydanie majątku powinno nastąpić niezwłocznie po dokonaniu podziału spadku. W ramach sprawowania zarządu wykonawca ostatniej woli realizuje też wierzytelności należące do spadku.

Testator może obciążyć wykonawcę dodatkowo takim obowiązkiem, aby po spłaceniu długów spieniężył pozostałe aktywa, a uzyskaną kwotę podzielił między spadkobierców.

Wykonawca może też zostać powołany do sprawowania zarządu, i to nie tylko całym spadkiem, lecz także jego zorganizowaną częścią lub oznaczonymi składnikami.

W praktyce przyjmuje się (mimo że przepisy tego nie określają), że wykonawca ma prawo sprawować też czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu. Gdyby testator nie chciał go do tego upoważnić, wówczas powinien ograniczyć jego uprawnienia w testamencie.

Wykonawca testamentu może też występować jako powód albo pozwany w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią albo konkretnym składnikiem. Ma również prawo wnosić pozwy w sprawach, które należą do spadku, a nawet być pozwanym w postępowaniach o długi spadkowe. Dlatego może dochodzić od osób nieuprawnionych zwrotu przedmiotów, które wchodzą w skład masy spadkowej, a także realizować należące do spadku wierzytelności. Gdy spadkodawca nie zdążył za życia uiścić w terminie jakichś świadczeń, wówczas wierzyciel może pozwać wykonawcę testamentowego. Podobnie wykonawca może zostać pozwany o zachowek należący się osobie spoza grona spadkobierców. [Przykład 2]

Na wykonawcy ciążą również obowiązki w stosunku do zapisobiercy windykacyjnego: powinien wydać mu przedmiot zapisu wskazany w testamencie.

Wykonawca może wnieść do sądu wniosek o zabezpieczenie spadku wówczas, gdy z jakiejkolwiek przyczyny grozi naruszenie rzeczy lub praw, uszkodzenie ich, zniszczenie albo nieusprawiedliwione rozporządzenie nimi. Zabezpieczenie trwa aż do momentu objęcia spadku przez spadkobiercę. Dokonuje się go przez spisanie majątku ruchomego i oddanie go pod dozór, złożenie do depozytu, ustanowienie zarządu tymczasowego lub ustanowienie dozoru nad nieruchomością.

Koszty i wydatki

Wykonawcy testamentu przysługuje wynagrodzenie, pod warunkiem że z treści testamentu nie wynika, że powinien swoje obowiązki wykonywać nieodpłatnie. Ma on także prawo domagać się pokrycia wydatków związanych z zarządzaniem majątkiem spadkowym, i to wraz z odsetkami ustawowymi. Zarówno koszty, jak i wynagrodzenie, zaliczać się będą do długów spadkowych. [Przykład 3]

Spadkobiercy mają z drugiej strony prawo domagać się, aby wykonawca złożył sprawozdanie z zarządzania powierzonym mu majątkiem spadkowym, by naprawił szkodę wynikłą z faktu, że zarządzał nim niewłaściwie, albo powierzył pewne czynności innej osobie.

PRZYKŁADY

1 Czy każdy może złożyć wniosek o zwolnienie wykonawcy testamentowego

Tak. Każda osoba zainteresowana, a jest nią również spadkobierca, ma prawo zwrócić się do sądu z wnioskiem o zwolnienie wykonawcy testamentowego. Wniosek powinna uzasadnić ważnymi powodami, np. rozmyślnym zaniechaniem wykonawcy, które naraziło na szkodę spadkobierców i majątek spadkowy.

Przyczyną uzasadniającą taki wniosek może być też nieudolność w zarządzaniu majątkiem spadkowym, a nawet niewykonywanie zadań przez wykonawcę z przyczyn od niego niezależnych, np. z powodu choroby.

Osobami zainteresowanymi upoważnionymi do złożenia wniosku mogą być również zapisobiercy, zapisobiercy windykacyjni, osoby, które mają odnieść korzyść z wykonania polecenia, a nawet wierzyciele spadkowi.

Gdy sąd zwolni wykonawcę, a orzeczenie uprawomocni się, to wówczas traci on swoje uprawnienia, ale też oczywiście zwolniony jest z wszelkich obowiązków. Powinien jednak zwrócić do sądu zaświadczenie o swojej funkcji.

2 Czy z roszczeniem o zachowek można wystąpić do wykonawcy testamentu

Tak. Wykonawca testamentu reguluje długi spadkowe, do których należy także zachowek. Dlatego osoba uprawniona do zachowku może pozwać go do sądu o zapłatę należnej kwoty.

Przedtem jednak musi uprawdopodobnić swoje roszczenia. W praktyce oznacza to, że zanim nastąpi wypłata świadczenia, sąd powinien wydać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku tylko przez jednego spadkobiercę bądź muszą zostać dokonane formalności u notariusza.

W procesie o zachowek wykonawca testamentu występuje we własnym imieniu, ale na rzecz i w interesie spadkobierców.

3 Czy spadkobiercy muszą zapłacić wykonawcy testamentowemu

Tak. Jeżeli ojciec w testamencie nie zarządził, że wykonawca świadczy swoją pracę nieodpłatnie, to wówczas spadkobiercy muszą zapłacić mu wynagrodzenie. Wynagrodzenie stanowi dług spadkowy, więc wykonawca ma prawo wystąpić z roszczeniem o uregulowanie go do sądu. Za uiszczenie wynagrodzenia dla wykonawcy spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność na takich samych zasadach, jak za pozostałe długi spadkowe.

Brany jest przy tym pod uwagę sposób, w jaki przyjęli spadek. W razie prostego przyjęcia spadku ponoszą odpowiedzialność bez ograniczenia, natomiast w razie przyjęcia go z dobrodziejstwem inwentarza odpowiadają tylko do całości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku. Natomiast odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego jest ograniczona do wartości przedmiotu windykacyjnego.

Można bez uzasadnienia odmówić zostania wykonawcą testamentu

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 986 - 990¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.). Art. 634, 637, 664, 665, 691 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 269 z późn. zm.).