Jak spadkobiercy odpowiadają za długi spadkodawcy po jego śmierci

Czy nieślubne dziecko ma prawo do zachowku

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.815.jpg@RY2@

Pozamałżeńskie dziecko ma prawo do spadku po swoim ojcu na takich samych zasadach jak dzieci urodzone w związku małżeńskim. Skoro zmarły nie pozostawił testamentu (nawet takiego, w którym by tylko skutecznie wydziedziczył dziecko nieślubne), to troje dzieci (dwoje ślubnych i jedno ze związku pozamałżeńskiego) dziedziczą po nim z mocy ustawy w takich samych częściach. To, że zmarły nie pozostawił żadnego majątku, nie ma żadnego wpływu na ich uprawnienia do dziedziczenia.

Nawet gdy wartość aktywów spadkowych równa się zeru, to uprawnione do zachowku dziecko nieślubne może wystąpić ze swoimi roszczeniami w stosunku do przyrodniego rodzeństwa, które otrzymało darowizny od spadkodawcy za jego życia. Wysokość zachowku zostanie wówczas wyliczona z uwzględnieniem wysokości darowizn, których dokonał spadkodawca. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 7 lipca 1964 r. w sprawie sygn. akt I CR 691/62 (opublikowanym w OSNCP z 1965 r. nr 9, poz. 143).

Osoba uprawniona do zachowku może do nich wystąpić z roszczeniem o wypłatę należnej mu sumy w wysokości całego zachowku. Gdy darowizny zostały uczynione w różnym czasie, to obdarowani odpowiadają według kolejności uzyskania ich, pod warunkiem że wszystkie przysporzenia z tego tytułu podlegają doliczeniu do masy spadkowej. Obdarowany wcześniej ponosi odpowiedzialność tylko wtedy, gdy uprawniony do zachowku nie może otrzymać pieniędzy od osoby, która dostała darowiznę później. W pierwszej kolejności powinny zapłacić osoby najpóźniej obdarowane. Gdy nie zaspokoją uprawnionych (bo np. nie są już wzbogacone i nie ciąży na nich taki obowiązek albo wartość ich wzbogacenia jest niższa od należnego zachowku), to wówczas odpowiedzialność przesunie się na osoby, które dostały darowiznę wcześniej.

Podstawa prawna

Art. 995, 996, 1000, 1001 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy zmniejszymy dług, kwestionując wydziedziczenie

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.816.jpg@RY2@

Spadkobiercy testamentowi oraz obdarowani, przeciwko którym dziecko wystąpi z roszczeniem o zachowek, mogą się domagać w sądzie zawieszenia sprawy do momentu ustalenia w odrębnym procesie, że dokonanie wydziedziczenia córki spadkodawcy było bezpodstawne.

Aby jednak wszcząć taką sprawę, muszą wskazać, że mają w tym interes prawny. Argumentem uzasadniającym poosiadanie przez nich interesu prawnego będzie udowodnienie, że zachowek dla wydziedziczonej córki wynosiłby tylko połowę przypadającego jej udziału spadkowego wówczas, gdyby dziedziczyła z mocy ustawy, natomiast jej małoletnie dziecko ma prawo do dwóch trzecich wartości tego udziału. Natomiast z takim żądaniem spadkobiercy i obdarowani nie mogą wystąpić w sprawie o zachowek wówczas, gdy osoba wydziedziczona jeszcze żyje. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 22 kwietnia 1975 r w sprawie sygn. akt III CZP 15/ 75 opublikowanym z OSNCP z 21976r, nr 3, poz. 48. Sąd stwierdził wówczas, że kwestionowanie legitymacji czynnej powodów - czyli ich uprawnienia do wytoczenia powództwa - w drodze zarzutu w toku procesu o należny im zachowek byłoby dopuszczalne, gdyby ich wydziedziczony wstępny zmarł przed otwarciem spadku.

Argumentem przemawiającym za bezzasadnością wydziedziczenia może być np. udowodnienie, że zmarły korzystał z pieniędzy córki, które zarobiła swoim niemoralnym prowadzeniem się, mimo że oficjalnie krytykował jej postępowanie.

Gdy sąd uzna wydziedziczenie za bezzasadne, to wówczas dziecko nie będzie mogło domagać się wypłaty zachowku, ponieważ jego roszczenie powstaje tylko, gdy jego wstępny został skutecznie wydziedziczony. Natomiast z roszczeniem o zachowek może wówczas wystąpić córka zmarłego.

Podstawa prawna

Art. 1011 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy po śmierci darczyńcy można oddać darowiznę

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.817.jpg@RY2@

Obdarowany może odmówić wykonania poleceń, jeśli jest to uzasadnione np. zmianami, jakie zaszły w jego sytuacji materialnej, a jego odmowa jest usprawiedliwiona wskutek istotnej zmiany stosunków. Gdy wypełnienia polecenia żądają spadkobiercy darczyńcy, np. przyrodnia siostra czytelnika, której miał on sfinansować wykształcenie, to wówczas może on zwolnić się ze swoich obowiązków, wydając przedmiot darowizny w naturze, w takim stanie, w jakim się on obecnie znajduje. Czytelnik otrzymał w darowiźnie mieszkanie, więc nie musi przed wydaniem go dokonywać w nim np. generalnego remontu ani nawet malować ścian.

Po zwrocie przedmiotu darowizny nie będzie już traktowany jak osoba obdarowana za życia przez spadkodawcę i będzie mógł wystąpić o zachowek na takich samych zasadach jak inni spadkobiercy pominięci w testamencie, ale niewydziedziczeni. Z należnego mu zachowku nie będzie można dokonywać żadnych potrąceń z tytułu tej darowizny, ponieważ zwrócona darowizna nie będzie zaliczona na poczet należnego zachowku.

Podstawa prawna

Art. 894 - 895 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy wszystkie zobowiązania trzeba spłacać

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.818.jpg@RY2@

Po śmierci spadkodawcy jego wszystkie zobowiązania, a więc również obowiązek uregulowania długów, przechodzą na spadkobierców. Na przykład mogą to być zadłużenia zaciągnięte przez spadkodawcę z tytułu niezapłaconego czynszu, faktur, zobowiązania finansowe wynikające z umowy zawartej przez niego, nieuregulowany w całości kredyt albo pożyczka itd. Wierzytelności mogą wynikać też z zapisów ustanowionych w testamencie na rzecz zapisobierców zwykłych i zapisobierców windykacyjnych. Długami spadkowymi są też niektóre zobowiązania niezaciągnięte wprawdzie przez spadkodawcę, ale związane z jego śmiercią, np. uregulowanie kosztów pogrzebu albo wydatki związane z wzniesieniem nagrobka.

Koszty pogrzebu obejmują m.in. wydatki związane z zakupem miejsca na grób, wydatkami na trumnę, kremację, ceremonię pogrzebową i stanowią dług spadkowy w takim zakresie, w jakim pogrzeb odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Koszty pogrzebu nie zostaną zaliczone do długów spadkowych tylko wówczas, gdy obowiązek pokrycia ich ciąży np. na osobie zobowiązanej z tytułu umowy dożywocia zawartej ze zmarłym, lub sprawcy wypadku, który spowodował śmierć spadkodawcy, bo wywołał u niego rozstrój zdrowia lub uszkodzenie ciała.

Oprócz tego długami spadkowymi są: wydatki związane z ostatnią chorobą spadkodawcy, koszty postępowania spadkowego, wynagrodzenie wykonawcy testamentu, wykonania spisu inwentarza, wydatki na zaspokojenie roszczeń o zachowek, wykonanie zapisów i poleceń.

Podstawa prawna

Art. 1030 - 1034 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy wydziedziczony ma prawo do zachowku

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.819.jpg@RY2@

Wnuk ma prawo do zachowku, mimo że jego ojciec został wydziedziczony w testamencie i pozbawiony prawa do zachowku. Z roszczeniami o zachowek może wystąpić nawet wówczas, gdy jego ojciec (czyli osoba wydziedziczona) przeżył spadkodawcę, a w dodatku zmarły nie przebaczył mu i nie zmienił niekorzystnego dla niego testamentu. Wnuk, który nie ukończył jeszcze 18 lat, ma prawo do zachowku w wysokości dwóch trzecich udziału spadkowego. Osoby zobowiązane do uregulowania roszczeń z tytułu zachowków, czyli spadkobiercy i obdarowani, muszą wypłacić mu tę wyższą kwotę, mimo że zachowek osoby wydziedziczonej (gdyby tylko była pominięta w testamencie, a nie jeszcze dodatkowo pozbawiona prawa do zachowku) wyniósłby tylko połowę udziału spadkowego.

Podstawa prawna

Art. 1011 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm).

Czy obdarowany utraci prawo do zachowku

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.820.jpg@RY2@

Wprawdzie po śmierci ojca darowizna zostanie zaliczona na poczet należnego zachowku, ale nie wyklucza prawa do zachowku. Może się jednak zdarzyć, że darowizna będzie miała dużą wartość, zaś należny zachowek będzie od niej znacznie mniejszy, i w ramach rozliczeń finansowych między spadkobiercami obdarowanemu nie będą już przysługiwały żadne pieniądze z tytułu zachowku.

Zaliczenia darowizny uczynionej na rzecz osoby uprawnionej dokonuje się bez względu na to, jak długo przed otwarciem spadku została zrobiona, jak również bez względu na jej wartość. Wyjątek stanowią jedynie tzw. darowizny drobne, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach, np. prezenty z okazji imienin i świąt. Nie ma wówczas żadnego znaczenia, na czyją rzecz zostały uczynione: przyszłych spadkobierców czy osób obcych, a także czy podarowana rzecz istnieje w niezmienionym stanie albo uległa zniszczeniu, zużyciu lub obdarowany przeniósł jej własność na inną osobę. Nawet gdy ją sprzedał albo podarował komu innemu, to również zostanie uwzględniona przy rozliczeniach między spadkobiercami.

Aby obliczyć jej wartość bierze się pod uwagę jej stan w chwili dokonania darowizny, a cenę z chwili ustalania prawa do zachowku.

Podstawa prawna

Art. 995 i 996 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można spłacić tylko niektóre długi spadkodawcy

@RY1@i02/2012/065/i02.2012.065.18300150f.821.jpg@RY2@

Gdy spadkobierca przyjął długi z dobrodziejstwem inwentarza, to spłacając długi, powinien uwzględnić interesy wszystkich wierzycieli, których zna (czyli ujawnionych w spisie inwentarza). Natomiast nie może sam zadecydować o tym, komu przekaże pieniądze na pokrycie zadłużenia, a kogo pominie. Nie może nawet wstrzymać się z wykonaniem pozostałych zobowiązań spadkowych, gdy wśród wierzytelności znajdują się sporne. Gdy okaże się, że niektóre z nich nie istnieją albo są mniejsze, to wówczas spadkodawca dokona dopłat na rzecz pozostałych wierzycieli.

Podstawa prawna

Art. 1032 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl