Ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (cz. 1)

Dział I. Przepisy ogólne Rozdział 1. Zasady ogólne

Ustawa określa:

1) sposób postępowania wierzycieli w przypadkach uchylania się zobowiązanych od wykonania ciążących na nich obowiązków, o których mowa w art. 2;

2) prowadzone przez organy egzekucyjne postępowanie i stosowane przez nie środki przymusu służące doprowadzeniu do wykonania lub zabezpieczenia wykonania obowiązków, o których mowa w art. 2.

3) (uchylony)

●Przepis ten określa zakres przedmiotowy u.p.e.a. Przedmiotem regulacji ustawy jest postępowanie mające na celu przymuszenie zobowiązanego do wykonania ciążących na nim obowiązków (postępowanie egzekucyjne) bądź stworzenie warunków ułatwiających przyszłą egzekucję (postępowanie zabezpieczające). Postępowanie egzekucyjne należy zdefiniować jako zespół czynności organu egzekucyjnego, zobowiązanego oraz innych uczestników postępowania, podjętych w celu ostatecznego urzeczywistnienia normy prawa materialnego. Czynności te mają niejednolity charakter, ponieważ zaliczają się do nich zarówno czynności procesowe, rozstrzygające kwestie proceduralne wynikłe w toku postępowania, jak i czynności egzekucyjne, będące czynnościami faktycznymi¹. Egzekucja administracyjna oznacza stadium zastosowania konkretnego środka  egzekucyjnego, wyznaczonego w toku postępowania egzekucyjnego, po przeprowadzeniu czynności procesowych na etapie wszczęcia oraz rozpoznawczym².

●W doktrynie³ i orzecznictwie podkreśla się, że egzekucja administracyjna i egzekucyjne postępowanie administracyjne to dwa odrębne terminy. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 26 marca 2009 r.⁴ wskazał, że egzekucyjne postępowanie w administracji to zorganizowany ciąg czynności procesowych podejmowanych przez organy egzekucyjne oraz inne podmioty w celu przymusowego wykonania obowiązków objętych egzekucją administracyjną. Postępowanie egzekucyjne jest wszczynane prędzej niż egzekucja. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wyrażonym w wyroku z 5 maja 2008 r.⁵, momentem rozpoczynającym postępowanie egzekucyjne jest dzień złożenia w organie egzekucyjnym wniosku wraz z tytułem wykonawczym wystawionym przez wierzyciela, o ile nie jest on organem egzekucyjnym, lub moment wystawienia tytułu wykonawczego, o ile wierzyciel jest jednocześnie organem egzekucyjnym (art. 61 par. 1 i par. 3 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a.). Natomiast egzekucja administracyjna zostaje wszczęta z chwilą zaistnienia zdarzeń wymienionych w art. 26 par. 5 u.p.e.a. Związek pomiędzy egzekucją i postępowaniem egzekucyjnym wyraża się w tym, że egzekucja odbywa się w ramach tego postępowania i nie może się odbyć inaczej niż w tym postępowaniu. Egzekucję administracyjną stanowią natomiast czynności egzekucyjne, przez które rozumie się wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. Ogólnie rzecz ujmując, pojęcie "egzekucja administracyjna" odnosi się do środków egzekucyjnych, zwrot "postępowanie egzekucyjne" zaś do czynności procesowych, w ramach których egzekucja jest prowadzona. W u.p.e.a. mowa jest więc o samej egzekucji, czyli czynnościach egzekucyjnych i postępowaniu egzekucyjnym (wyrok WSA w Gliwicach 15 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 744/13, Legalis nr 962234).

●WSA w Warszawie w wyroku z 16 lutego 2007 r.⁶ z kolei wyjaśnił, że w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym co do zasady można wyróżnić trzy stadia: stadium poprzedzające wszczęcie egzekucji administracyjnej, stadium stosowania egzekucji oraz stadium następujące po przeprowadzeniu egzekucji. Należy przy tym zaznaczyć, że nie zawsze postępowanie egzekucyjne przebiega przez wszystkie wymienione stadia. Może ono bowiem zakończyć się na etapie poprzedzającym wszczęcie egzekucji albo też może przebiegać tylko przez dwa pierwsze stadia i zakończyć się wraz z zakończeniem egzekucji administracyjnej. Warszawski WSA podkreślił, że związek pomiędzy egzekucją i postępowaniem egzekucyjnym wyraża się w tym, że egzekucja odbywa się w ramach tego postępowania i nie może się odbyć inaczej niż w tym postępowaniu.

●Komentowana ustawa reguluje sposób postępowania wierzycieli w razie uchylania się zobowiązanych od spoczywających na nich obowiązków. Sposób ten przybiera postać skonkretyzowanych w dalszych przepisach u.p.e.a. obowiązków spoczywających na wierzycielu, prowadzących do wykonania dochodzonego obowiązku. Do obowiązków tych należy przesłanie zobowiązanemu pisemnego upomnienia (art. 15 par. 1 u.p.e.a.), wystawienie tytułu wykonawczego i złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji (art. 26 par. 1 u.p.e.a.), wskazanie środka egzekucyjnego (art. 28 u.p.e.a.) oraz podejmowanie dalszych czynności zawierających się w ramach prawnego obowiązku prowadzenia egzekucji administracyjnej. Wszystkie te czynności powinny zostać podjęte przez wierzyciela w razie ustalenia, że zobowiązany uchyla się od wykonania spoczywającego na nim obowiązku. Jeżeli obowiązek zostaje wykonany przez zobowiązanego w sposób dobrowolny, niezależnie od samych motywów, które kierowały nim w podjęciu nakazanego działania albo zaniechania, nie ma podstaw do wszczęcia albo kontynuowania postępowania egzekucyjnego⁷.

●Obszar drugi wskazany w art. 1 pkt 2 u.p.e.a. (określenie postępowania organów egzekucyjnych) obejmuje w zasadzie niemal całą u.p.e.a. i prawie wszystkie jej przepisy możemy uznać za określające "postępowanie organów egzekucyjnych". Nawet te z nich, które regulują wprost postępowanie wierzycieli, środki egzekucyjne i zabezpieczające, a tym bardziej środki prawne przysługujące wierzycielom przeciwko działaniom lub zaniechaniom organu egzekucyjnego i jego pracowników, wyznaczają równocześnie obowiązki lub uprawnienia organów egzekucyjnych wszczynających i prowadzących te postępowania⁸. Z art. 1 pkt 2 u.p.e.a. wynika, że przedmiotem regulacji jest też postępowanie zabezpieczające (sposób zabezpieczenia wykonania obowiązków). O istocie i sposobach zabezpieczenia mówi nie tylko dział VI ustawy, lecz także osobny rozdział 3 w dziale III ordynacji podatkowej⁹.

Ilekroć w ustawie jest mowa o:

1) biegłym skarbowym - rozumie się przez to rzeczoznawcę w określonej dziedzinie, uprawnionego do wyceny majątku zobowiązanego i wpisanego na listę biegłych skarbowych prowadzoną przez izbę skarbową;

1a) centralnym biurze łącznikowym - rozumie się przez to jednostkę organizacyjną, o której mowa w art. 9 ustawy z dnia 11 października 2013 r. o wzajemnej pomocy przy dochodzeniu podatków, należności celnych i innych należności pieniężnych (Dz.U. poz. 1289 oraz z 2015 r. poz. 211), zwanej dalej "ustawą o wzajemnej pomocy";

2) czynności egzekucyjnej - rozumie się przez to wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego;

3) dłużniku zajętej wierzytelności - rozumie się przez to dłużnika zobowiązanego, jak również bank, pracodawcę, podmiot prowadzący działalność maklerską, trasata oraz inne podmioty realizujące, na wezwanie organu egzekucyjnego, zajęcie wierzytelności lub innego prawa majątkowego zobowiązanego;

3a) dokumencie zabezpieczenia - rozumie się przez to dokument, o którym mowa w art. 3 pkt 1 ustawy o wzajemnej pomocy;

4) egzekutorze - rozumie się przez to pracownika obsługującego organ egzekucyjny, uprawnionego do dokonywania czynności egzekucyjnych;

4a) (uchylony)

4b) (uchylony)

4c) jednolitym tytule wykonawczym - rozumie się przez to dokument państwa członkowskiego, o którym mowa w art. 3 pkt 4 ustawy o wzajemnej pomocy;

5) nieruchomości - rozumie się przez to również:

a) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego,

b) spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego,

c) prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej, w tym także prawo do lokalu mieszkalnego w domu budowanym przez spółdzielnię mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na członka spółdzielni;

5a) (uchylony)

6) opłacie komorniczej - rozumie się przez to opłatę wynoszącą 5 proc. kwot przekazanych wierzycielowi przez organ egzekucyjny lub przekazanych wierzycielowi przez zobowiązanego w wyniku zastosowania środków egzekucyjnych;

7) organie egzekucyjnym - rozumie się przez to organ uprawniony do stosowania w całości lub w części określonych w ustawie środków służących doprowadzeniu do wykonania przez zobowiązanych ich obowiązków o charakterze pieniężnym lub obowiązków o charakterze niepieniężnym oraz zabezpieczania wykonania tych obowiązków;

8) organie rekwizycyjnym - rozumie się przez to organ egzekucyjny o tej samej właściwości rzeczowej co organ egzekucyjny prowadzący egzekucję, któremu organ egzekucyjny zlecił wykonanie czynności egzekucyjnych;

8a) (uchylony)

8b) (uchylony)

8c) państwie członkowskim - rozumie się przez to państwo będące członkiem Unii Europejskiej inne niż Rzeczpospolita Polska;

8d) państwie trzecim - rozumie się przez to państwo niebędące członkiem Unii Europejskiej;

9) poborcy skarbowym - rozumie się przez to pracownika obsługującego organ egzekucyjny, uprawnionego do dokonywania czynności egzekucyjnych w egzekucji obowiązku o charakterze pieniężnym;

9a) (uchylony)

9b) (uchylony)

9c) (uchylony)

10) pracodawcy - rozumie się przez to podmioty wypłacające wynagrodzenia, o których mowa w pkt 17;

11) składkach na ubezpieczenie społeczne - rozumie się przez to również składki na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych;

12) środku egzekucyjnym - rozumie się przez to:

a) w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych, egzekucję:

- z pieniędzy,

- z wynagrodzenia za pracę,

- ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego, a także z renty socjalnej,

- z rachunków bankowych,

- z innych wierzytelności pieniężnych,

- z praw z instrumentów finansowych w rozumieniu przepisów o obrocie instrumentami finansowymi, zapisanych na rachunku papierów wartościowych lub innym rachunku, oraz z wierzytelności z rachunku pieniężnego służącego do obsługi takich rachunków,

- z papierów wartościowych niezapisanych na rachunku papierów wartościowych,

- z weksla,

- z autorskich praw majątkowych i praw pokrewnych oraz z praw własności przemysłowej,

- z udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością,

- z pozostałych praw majątkowych,

- z ruchomości,

- z nieruchomości,

b) w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym obowiązków o charakterze niepieniężnym:

- grzywnę w celu przymuszenia,

- wykonanie zastępcze,

- odebranie rzeczy ruchomej,

- odebranie nieruchomości, opróżnienie lokali i innych pomieszczeń,

- przymus bezpośredni;

13) wierzycielu - rozumie się przez to podmiot uprawniony do żądania wykonania obowiązku lub jego zabezpieczenia w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym;

14) właściwym organie jednostki samorządu terytorialnego - rozumie się przez to odpowiednio wójta, burmistrza (prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa;

15) wstrzymaniu czynności egzekucyjnych - rozumie się przez to wstrzymanie wykonania wszystkich lub części zastosowanych środków egzekucyjnych, które nie powoduje uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych;

16) wstrzymaniu postępowania egzekucyjnego - rozumie się przez to wstrzymanie wykonania zastosowanych środków egzekucyjnych, które nie powoduje uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych, oraz niepodejmowanie nowych środków egzekucyjnych;

17) wynagrodzeniu - rozumie się przez to wynagrodzenia oraz niewyłączone spod egzekucji inne świadczenia pieniężne związane z pracą lub funkcją wykonywaną przez zobowiązanego na podstawie stosunku pracy oraz innej podstawie, jeżeli z tego tytułu zobowiązany otrzymuje okresowe świadczenia pieniężne;

17a) zagranicznym tytule wykonawczym - rozumie się przez to dokument określony w przepisach ustawy o wzajemnej pomocy;

18) zajęciu egzekucyjnym - rozumie się przez to czynność organu egzekucyjnego, w wyniku której organ egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym;

19) zajęciu zabezpieczającym - rozumie się przez to czynność organu egzekucyjnego, w wyniku której organ egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do zabezpieczenia wykonania przez niego obowiązku objętego dokumentem stanowiącym podstawę zabezpieczenia, ale która nie prowadzi do przymusowego wykonania obowiązku;

20) zobowiązanym - rozumie się przez to osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym, a w postępowaniu zabezpieczającym - również osobę lub jednostkę, której zobowiązanie nie jest wymagalne albo jej obowiązek nie został ustalony lub określony, ale zachodzi obawa, że brak zabezpieczenia mógłby utrudnić lub udaremnić skuteczne przeprowadzenie egzekucji, a odrębne przepisy na to zezwalają;

21) zwolnieniu spod egzekucji - rozumie się przez to niepodejmowanie lub odstąpienie od egzekucji z całości lub części składników majątkowych zobowiązanego.

●Artykuł 1a u.p.e.a. zawiera słowniczek pojęć użytych w ustawie. Znajdują się w nim wyjaśnienia podstawowych terminów, które mogą być rozumiane wieloznacznie lub zostały wyjaśnione wcześniej dla celów interpretacji prawa w drodze urzędowej lub sądowej.

Biegły skarbowy

●Biegłym jest osoba mająca wiadomości specjalne, wezwana przez organ egzekucyjny w celu wyrażenia opinii co do faktów. Biegły ma za zadanie wydane opinii na podstawie posiadanych wiadomości specjalnych, zdobytych na podstawie wykształcenia i doświadczenia zawodowego. Biegły skarbowy to rzeczoznawca w określonej dziedzinie, uprawniony do wyceny majątku zobowiązanego i wpisany na listę prowadzoną przez izbę skarbową. W art. 67c u.p.e.a. ustawodawca określa wymogi stawiane kandydatom na biegłego skarbowego oraz tryb postępowania w sprawie nadawania im uprawnień, prowadzenia listy biegłych skarbowych, skreśleń z tej listy, a także uprawnienia i obowiązki biegłego skarbowego. Ustawodawca przewiduje przypadki, w których powołanie biegłego skarbowego do oszacowania zajętej ruchomości jest obowiązkowe. Dotyczyć to będzie sytuacji, gdy zobowiązany wniósł skargę na oszacowanie wartości rzeczy zajętej przez poborcę skarbowego, będzie także konieczne w przypadku oszacowania zajętej ruchomości, tj. wyrobów użytkowych ze złota, platyny i srebra, jak również innych kosztowności, a także maszyn i urządzeń produkcyjnych oraz środków transportu (art. 99 par. 3 u.p.e.a.). Opinia biegłego nie wiąże jednak organu administracji, który jest obowiązany poddać ją własnej ocenie, podobnie jak każdy inny dowód. To organ bowiem, a nie biegły rozstrzyga sprawę. Organ administracji w żadnym razie nie może oczekiwać dostarczenia konkurencyjnej opinii, sporządzonej poza postępowaniem administracyjnym, lecz sam powinien przeprowadzić albo dowód z opinii innego biegłego, albo rozprawę z udziałem dotychczasowego biegłego, gdyż opinia nie jest niepodważalna i strona ma prawo domagać się od biegłego odpowiedzi na swe zarzuty. Do biegłych stosuje się w tym zakresie przepisy dotyczące przesłuchania świadków.

Ustawodawca przewiduje też możliwość skorzystania przez zobowiązanego z prawa do oszacowania wartości ruchomości lub prawa majątkowego przez biegłego sądowego. Następuje to na jego wniosek, jeżeli nie zgadza się on z dokonanym przez biegłego skarbowego oszacowaniem wartości ruchomości lub prawa majątkowego (art. 67d par. 2 u.p.e.a.). Do oszacowania wartości zajętej nieruchomości organ egzekucyjny wyznacza rzeczoznawcę majątkowego, o którym stanowi u.g.n. Rzeczoznawcą majątkowym jest osoba fizyczna mająca uprawnienia zawodowe w zakresie szacowania nieruchomości, nadawane w drodze decyzji ministra właściwego do spraw budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej po przeprowadzeniu postępowania kwalifikacyjnego¹⁰. Zgodnie z art. 84 par. 2 k.p.a. biegły podlega wyłączeniu na zasadach i w trybie określonym w art. 24 k.p.a.¹¹.

Centralne biuro łącznikowe

●Najistotniejszym ogniwem w ramach świadczonej pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej oraz państwami trzecimi pomocy przy dochodzeniu podatków, należności celnych i innych należności pieniężnych jest centralne biuro łącznikowe. Biuro to, zgodnie z art. 9 ust. 1 u.w.p.d.p., jest odpowiedzialne za kontakty z państwami członkowskimi lub państwami trzecimi. Do zadań centralnego biura łącznikowego należy:

1) weryfikowanie i przekazywanie państwom członkowskim lub państwom trzecim wniosków o udzielenie pomocy;

2) weryfikowanie i przekazywanie naczelnikom urzędów skarbowych i organom egzekucyjnym wniosków państw członkowskich lub państw trzecich o udzielenie pomocy;

3) udzielanie informacji na wniosek państw członkowskich lub państw trzecich;

4) przekazywanie dokumentów, informacji i wniosków, innych niż określone w pkt 1, związanych z realizacją wzajemnej pomocy;

5) tłumaczenie przekazywanych informacji, wniosków i dokumentów;

6) sporządzanie zarządzeń zabezpieczenia oraz zagranicznych tytułów wykonawczych.

W art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady 2010/24/UE wskazano wyraźnie, że powyższa jednostka organizacyjna jest w pierwszej kolejności odpowiedzialna za kontakty z pozostałymi państwami członkowskimi¹². Każde państwo w terminie do 20 maja 2010 r. było zobowiązane do poinformowania Komisji o jej wyznaczeniu. Zgodnie z par. 1 rozporządzenia ministra finansów z 6 listopada 2013 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 1296), do realizacji zadań centralnego biura łącznikowego w Polsce została wyznaczona Izba Skarbowa w Poznaniu¹³.

Czynności egzekucyjne

●Poglądy na istotę czynności egzekucyjnych od momentu wejścia w życie u.p.e.a. nie były jednolite. Prezentowano dwa stanowiska: szerokie i wąskie. Według tego pierwszego chodzi o wszelkie czynności egzekucyjne, bez znaczenia jest przy tym zarówno to, przez kogo są one dokonywane, jak i to, jaki mają charakter prawny i jakiemu służą celowi, byleby tylko stanowiły element postępowania egzekucyjnego. J. Jędrośka wskazywał, że działania te są niejednorodne, że występują tam zarówno czynności faktyczne, jak i czynności prawne, które stanowią jedną całość. Czynności te mają charakter złożony. Jego zdaniem wśród czynności egzekucyjnych możemy wyodrębnić trzy grupy działań: akty prawne organów egzekucyjnych i wierzyciela, czynności faktyczne przy stosowaniu środków egzekucyjnych egzekutora, zobowiązanego i osób trzecich. Istotne znaczenie w przebiegu egzekucji odgrywają jednak czynności faktyczne polegające na bezpośrednim zastosowaniu środków egzekucyjnych¹⁴. Zwolennicy wąskiego pojmowania czynności egzekucyjnych zaliczają do nich jedynie czynności materialno-techniczne (faktyczne), dokonywane przez organ egzekucyjny lub egzekutora¹⁵. Wąskie znaczenie tego pojęcia przyjęte zostało w definicji "czynności egzekucyjnych", zawartej w art. 1a pkt 2 u.p.e.a.

●Zdaniem Z. Kmieciaka w znaczeniu ustawowym termin "czynności egzekucyjne" odnosi się do takiego kręgu czynności podejmowanych w ramach postępowania egzekucyjnego, który wyznaczają dwa elementy: kategoria podmiotów dokonujących czynności oraz ich cel. Chodzi o działania podejmowane przez organ egzekucyjny lub na jego zlecenie (wezwanie) i zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. Określenie "czynności egzekucyjne" odnosi się zatem jedynie do czynności podejmowanych przez organy prowadzące postępowanie (organy egzekucyjne), organy pełniące w określonych przypadkach funkcję takich organów (organy rekwizycyjne), upoważnionych pracowników organów egzekucyjnych i rekwizycyjnych (tj. egzekutorów, poborców skarbowych, a w egzekucji z nieruchomości - także komorników skarbowych), organy udzielające pomocy lub asysty organom egzekucyjnym i ich pracownikom (tj. organy policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej i organy wojskowe) oraz podmioty biorące udział w realizacji poszczególnych środków egzekucyjnych. Do czynności egzekucyjnych nie zalicza się natomiast czynności dokonywanych przez wierzyciela niebędącego organem egzekucyjnym, zobowiązanego czy osobę trzecią (jak różnego rodzaju wnioski czy środki prawne)¹⁶.

●Według WSA w Warszawie¹⁷ do czynności egzekucyjnych zalicza się więc wszelkie czynności zajęcia prawa majątkowego strony, takie jak np. zajęcie wynagrodzenia, renty, rachunku bankowego bądź innej wierzytelności pieniężnej, a także zajęcia ruchomości lub nieruchomości oraz dalsze czynności związane z realizacją tych środków egzekucyjnych, takie jak np. odebranie zajętych ruchomości bądź ich licytacja. Zdaniem WSA w Łodzi, wyrażonym w wyroku z 8 czerwca 2016 r.¹⁸, pojęcie czynności egzekucyjnych obejmuje zarówno czynności o charakterze prawnym, podejmowane wyłącznie przez organ egzekucyjny lub organ rekwizycyjny, jak i czynności o charakterze faktycznym, dokonywane przez egzekutora lub poborcę skarbowego.

●Interpretacja pojęcia czynności egzekucyjnych stwarza zobowiązanemu i innym podmiotom możliwość kontrolowania wszelkich działań organu egzekucyjnego. Należy wskazać, że mogą oni kwestionować takie działania, wnosząc skargę¹⁹. Nie będą natomiast czynnościami egzekucyjnymi takie działania organu egzekucyjnego, które nie wiążą się ze stosowaniem przymusu egzekucyjnego lub które wyłączają albo oddalają w czasie możliwość zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego (wyrok WSA w Warszawie z 23 lutego 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 989/15, LEX nr 2073204). Nie będzie zatem czynnością egzekucyjną doręczenie zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego (wyrok WSA w Gdańsku z 12 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Gd 14/13, LEX nr 1302782) albo zawiadomienie o zmianie wysokości zajęcia (wyrok WSA w Warszawie z 4 marca 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 881/15, LEX nr 2113620) czy aktualizacja tytułów wykonawczych (wyrok WSA w Warszawie z 6 marca 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 2282/12, LEX nr 1321544). Podobnie zaliczenie nadpłaty (podatku do zwrotu) na poczet zaległości nie stanowi czynności egzekucyjnej ani nie jest środkiem egzekucyjnym (wyrok NSA z 7 grudnia 2011 r., sygn. akt II FSK 1784/10, LEX nr 1151320).

●Ustawodawca określa zasady rządzące podejmowaniem czynności egzekucyjnych. Przykładowo określił porę dokonywania tych czynności, zaznaczając, że powinny być one dokonywane w porze dziennej, tzn. między godziną 7 a 21, z wyłączeniem dni wolnych od pracy. Niemniej jednak, gdy cel egzekucji tego wymaga, organ egzekucyjny może zezwolić egzekutorowi w formie pisemnej na prowadzenie egzekucji również w innym czasie. Z art. 53 par. 1 u.p.e.a. wynika, że z każdej czynności egzekucyjnej egzekutor powinien sporządzić protokół, chyba że ustawa przewiduje możliwość pominięcia jego sporządzenia. Protokół powinien wiernie odzwierciedlać przebieg czynności, z której jest sporządzany, a w szczególności powinien zawierać: oznaczenie miejsca, czasu i rodzaju czynności; imiona i nazwiska osób uczestniczących w czynności; sprawozdanie z przebiegu czynności; zgłoszone przez obecnych wnioski i oświadczenia; podpisy obecnych lub wzmiankę o przyczynie braku podpisów; podpis egzekutora oraz zobowiązanego i świadków. Odpis protokołu należy niezwłocznie doręczyć zobowiązanemu²⁰.

Dłużnik zajętej wierzytelności

●Określenie to jest zbiorczą nazwą dla wielu podmiotów biorących udział w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych realizujących na wezwanie organu egzekucyjnego zajęcie wierzytelności oraz innych praw majątkowych. Pojęcie dłużnika zajętej wierzytelności zostało wprowadzone do przepisów u.p.e.a. dopiero w wyniku jej nowelizacji dokonanej ustawą z 6 września 2001 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw²¹. Przed tą nowelizacją u.p.e.a. również przewidywała udział w postępowaniu egzekucyjnym podmiotów objętych obecnym pojęciem dłużnika zajętej wierzytelności (np. zakładu pracy, banku, dłużnika zobowiązanego itd.), lecz nie używała jednego określenia na oznaczenie tych podmiotów, a pozycja prawna każdego z nich uregulowana była odrębnie przepisami dotyczącymi prowadzenia egzekucji z poszczególnych rodzajów wierzytelności. Objęcie jedną nazwą wszystkich podmiotów realizujących zajęcie wierzytelności pieniężnych i innych praw majątkowych wiązało się z wprowadzeniem do u.p.e.a. pewnych  uregulowań wspólnych, dotyczących całej tej grupy podmiotów uczestniczących w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym. Nie oznacza to, że prawa i obowiązki dłużników zajętej wierzytelności zostały uregulowane w sposób jednolity. Oprócz rozwiązań prawnych odnoszących się do wszystkich kategorii dłużników u.p.e.a. zawiera też unormowania szczegółowe, określające obowiązki i uprawnienia każdego z tych podmiotów odrębnie²².

●R. Hauser podkreśla, że w art. 1a pkt 3 u.p.e.a. została zamieszczona niepełna definicja zakresowa pojęcia dłużnika zajętej wierzytelności. Zdaniem tego autora jej niepełnego charakteru należy upatrywać w tym, że nie zostały w niej wymienione enumeratywnie wszystkie podmioty będące w rozumieniu ustawy dłużnikami zajętej wierzytelności²³.

●W literaturze przedmiotu²⁴ dłużnik zajętej wierzytelności zwykle zaliczany jest do podmiotów czynnych postępowania egzekucyjnego, co wiąże się z tym, że jego zadaniem jest dokonywanie czynności mających na celu zapewnienie realizacji określonych środków egzekucyjnych. Bierze on udział wyłącznie w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych z wierzytelności oraz innych praw majątkowych. Czynności te zbliżone są charakterem do czynności egzekutora, dlatego podmiot ten określany jest niekiedy mianem quasi-egzekutora²⁵. Należy jednak zauważyć, że pozycja prawna dłużnika zajętej wierzytelności istotnie różni się od pozycji egzekutora. O ile ten ostatni jest uprawniony do realizowania względem zobowiązanego i innych podmiotów postępowania egzekucyjnego działań o charakterze władczym, o tyle zadaniem dłużnika zajętej wierzytelności jest jedynie dokonywanie na wezwanie organu egzekucyjnego ściśle określonych w u.p.e.a. czynności związanych z realizacją zajęcia wierzytelności lub prawa majątkowego. Niemniej jednak w toku realizacji zajęcia egzekucyjnego wierzytelności pieniężnej lub prawa majątkowego dłużnik zajętej wierzytelności zobligowany jest do określonych działań oraz zaniechań względem zobowiązanego, które mają wpływ na jego sferę praw i obowiązków. Działania te i zaniechania stanowią element stosunku prawnego łączącego dłużnika zajętej wierzytelności i zobowiązanego²⁶. Jak wskazał P. Stanisławiszyn, dłużnicy zajętej wierzytelności podejmują działania tylko i wyłącznie w ramach postępowania egzekucyjnego i czynności te mają charakter wyłącznie wykonawczy. Oznacza to, że dłużnik zajętej wierzytelności nie podejmuje rozstrzygnięć prawnie kształtujących, zmieniających tok postępowania egzekucyjnego albo wpływających na jego tempo oraz skuteczność. W szczególności dłużnik zajętej wierzytelności nie decyduje o wstrzymaniu egzekucji, zawieszeniu czy umorzeniu postępowania - jest tylko fizycznym, faktycznym wykonawcą, podmiotem, który poprzez zwykłe czynności urzeczywistnia rozstrzygnięcia organu egzekucyjnego zapadłe w ramach postępowania egzekucyjnego²⁷.

Mimo że dłużnik zajętej wierzytelności występuje w roli podmiotu czynnego, to sam jest adresatem określonych działań władczych podejmowanych przez organ egzekucyjny i egzekutora. Organ egzekucyjny może nałożyć na niego określone obowiązki. Może wobec niego stosować też sankcje, np. możliwość nałożenia kary administracyjnej za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków (art. 168b u.p.e.a.). W szczególnych okolicznościach dłużnik zajętej wierzytelności może być pociągnięty do odpowiedzialności porządkowej i odszkodowawczej (art. 168c u.p.e.a.). Zgodnie z art. 71a par. 1 u.p.e.a. organy egzekucyjne uprawnione są do przeprowadzania u dłużników zajętej wierzytelności, z wyłączeniem banków, kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego.

●W świetle przepisów u.p.e.a. w roli dłużnika zajętej wierzytelności może wystąpić:

1) bank, gdy chodzi o egzekucję z rachunków bankowych oraz wkładów oszczędnościowych, a w razie zajęcia wkładów oszczędnościowych gromadzonych w spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych - spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa (w egzekucji z wkładów oszczędnościowych gromadzonych w tych kasach stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące egzekucji z rachunków bankowych i wierzytelności z rachunku bankowego związanego z dokumentem - art. 87 u.p.e.a);

2) pracodawca, gdy prowadzona jest egzekucja z wynagrodzenia za pracę, przy czym pod pojęciem pracodawcy rozumie się podmiot wypłacający wynagrodzenie oraz niewyłączone spod egzekucji inne świadczenia pieniężne związane z pracą lub funkcją wykonywaną przez zobowiązanego na podstawie stosunku pracy oraz na innej podstawie, jeżeli z tego tytułu zobowiązany otrzymuje okresowe świadczenia pieniężne;

3) podmiot prowadzący działalność maklerską, jeśli stosuje się egzekucję z papierów wartościowych zapisanych na rachunkach papierów wartościowych oraz z wierzytelności na rachunkach pieniężnych;

4) trasat, gdy prowadzona jest egzekucja z weksla; w świetle przepisów u.p.w. trasatem jest podmiot zobowiązany do uiszczenia sumy wekslowej prawnemu posiadaczowi weksla;

5) dłużnik zobowiązanego, gdy stosuje się egzekucję z innych wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych niż wynagrodzenie za pracę, świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i z ubezpieczenia społecznego oraz wierzytelności z rachunków bankowych oraz wkładów oszczędnościowych;

6) inne podmioty, które na wezwanie organu egzekucyjnego realizują zajęcie wierzytelności lub innego prawa majątkowego zobowiązanego; do podmiotów tych niewątpliwie należy zaliczyć organ rentowy wypłacający zobowiązanemu świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego oraz z ubezpieczenia społecznego lub rentę socjalną, placówka pocztowa zobowiązana do wypłaty kwoty przekazu adresatowi, którą to placówkę uważa się za dłużnika zajętej wierzytelności w przypadku prowadzenia egzekucji z kwot będących przedmiotem krajowych przekazów pocztowych (art. 92 u.p.e.a.)²⁸.

●Jak podkreślił W. Grześkiewicz²⁹, w regulacjach u.p.e.a. należy zwrócić uwagę na pojęcie "wierzytelności", które wywodzi się z prawa cywilnego. Oznacza ono prawo wierzyciela do żądania od dłużnika spełnienia określonego świadczenia. Świadczenie to może mieć różny charakter, jednak z punktu widzenia postępowania egzekucyjnego w administracji istotne jest to, aby świadczenie mogło być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego. Ponieważ zajęciu w toku postępowania egzekucyjnego mogą podlegać wyłączenie rzeczy lub prawa majątkowe, to przez dłużnika zajętej wierzytelności należy rozumieć każdy podmiot, na którym ciąży prawna powinność świadczenia zobowiązanemu, polegającego na wydaniu rzeczy lub przekazania pieniędzy albo prawa majątkowego. Osoba zobowiązana wobec zobowiązanego do innego rodzaju świadczenia, niemogącego być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego, nie może być dłużnikiem zajętej wierzytelności. Pogląd ten potwierdza wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r. (sygn. akt sygn. akt II FSK 1458/08, Legalis nr 223358), w którym sąd stwierdził, że aby możliwe było uznanie danego podmiotu jako dłużnika zajętej wierzytelności, nie jest wystarczające spełnienie jedynie przesłanki formalnej, czyli faktyczne realizowanie przez ten podmiot wezwania organu egzekucyjnego, lecz konieczne jest także, aby zobowiązanemu przysługiwała wobec niego określona wierzytelność lub prawo majątkowe, które mogłyby być przedmiotem zajęcia dokonanego przez organ egzekucyjny i w dalszej konsekwencji przeprowadzenia egzekucji w ramach postępowania egzekucyjnego w administracji.

●Zajęcie wierzytelności następuje w wyniku przesłania dłużnikowi przez organ egzekucyjny zawiadomienia o zajęciu wierzytelności na pokrycie egzekwowanych należności pieniężnych wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi. Jednocześnie organ egzekucyjny wzywa dłużnika do określonych zachowań mających zapewnić realizację egzekwowanego obowiązku. Ich rodzaje określają szczegółowo przepisy u.p.e.a. normujące przebieg egzekucji, przy czym niektóre z tych zachowań są wspólne dla wszystkich kategorii dłużników, inne natomiast zostały zróżnicowane w zależności od stosowanego środka egzekucyjnego. Niewątpliwie  podstawowe znaczenie ma wezwanie dłużnika zajętej wierzytelności do tego, aby nie wypłacał zajętej wierzytelności pieniężnej zobowiązanemu, lecz przekazał ją organowi egzekucyjnemu aż do pełnego pokrycia egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi³⁰.

Dokument zabezpieczenia

●Przez dokument zabezpieczenia należy rozumieć dokument spełniający łącznie kilka warunków:

- wystawiony jest przez inne państwo członkowie UE zgodnie z jego prawem wewnętrznym;

- umożliwia zgodnie z prawem wewnętrznym tego państwa zabezpieczenie na jego terytorium wierzytelności;

- obejmuje należności mieszczące się w jednej z kategorii wymienionych w art. 2 dyrektywy 2010/24/UE, art. 2 u.w.p.d.p., art. 2 par. 1 pkt 8 i 9 u.p.e.a.;

- załączony jest przez inne państwo członkowskie do wniosku o udzielenie pomocy przez zabezpieczenie wierzytelności;

- nie podlega zatwierdzeniu, uzupełnieniu ani zastąpieniu przez właściwe polskie organy;

- umożliwia dokonanie na terytorium Polski zabezpieczenia objętej nim należności;

- zawiera minimum elementów pozwalających na identyfikację wierzyciela, podmiotu zobowiązanego oraz wierzytelności³¹.

Egzekutor i poborca skarbowy

●Podmioty zdefiniowane w art. 1a pkt 4 i 9 u.p.e.a. to pracownicy obsługujący organ egzekucyjny, wyznaczeni do dokonywania czynności egzekucyjnych. W przypadku egzekucji należności pieniężnych pracownika organu nazywa się poborcą skarbowym³². Przepisy u.p.e.a. dokonują ogólnego podziału czynności między organ egzekucyjny a egzekutora, stanowiąc w art. 1a pkt 7 u.p.e.a., że do właściwości organu egzekucyjnego należy stosowanie środków egzekucyjnych oraz środków zabezpieczenia wykonania tych obowiązków. Do egzekutora oraz poborcy skarbowego należy zatem podejmowanie czynności wykonawczych. Ponadto u.p.e.a. zastrzega wprost niektóre rodzaje czynności do właściwości organu egzekucyjnego, a inne - do właściwości egzekutora. W praktyce istotnego znaczenia nabiera podział czynności egzekucyjnych podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz egzekutora. W doktrynie uważa się, że z reguły do zadań organu egzekucyjnego należy podejmowanie czynności prawnych, natomiast do egzekutora czynności faktycznych³³.

●W wielu przepisach u.p.e.a. został doprecyzowany zakres czynności podejmowanych przez egzekutora oraz organ egzekucyjny. Odpis tytułu wykonawczego jest doręczany zobowiązanemu zgodnie z art. 32 u.p.e.a. przez organ egzekucyjny albo egzekutora. Stosownie do art. 46 par. 1 u.p.e.a. zarówno organ egzekucyjny, jak i egzekutor mogą w razie potrzeby wezwać na pomoc organy Policji. Do zarządzenia otwarcia środków transportu zobowiązanego, lokali i innych pomieszczeń zajmowanych przez zobowiązanego oraz schowków w tych środkach, lokalach i pomieszczeniach upoważniony został w art. 47 par. 1 u.p.e.a. jedynie organ egzekucyjny. Zgodnie z art. 47 par. 2 u.p.e.a. przeszukania rzeczy, środków transportu, lokali i innych pomieszczeń oraz schowków dokonuje komisja powołana przez organ egzekucyjny. Z kolei do przeszukania odzieży na osobie zobowiązanego oraz teczek, waliz i tym podobnych przedmiotów, które zobowiązany ma przy sobie, upoważniony został w art. 48 par. 1 u.p.e.a. egzekutor. Ponadto w niektórych przypadkach czynności przeszukania odzieży na zobowiązanym lub innej osobie są dokonywane przez inne osoby pod nadzorem egzekutora. Dzieje się to np. wtedy, gdy osoba przeszukiwana jest innej płci niż egzekutor (art. 48 par. 4 u.p.e.a.) lub gdy osoba przeszukiwana jest żołnierzem w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariuszem Policji, Biura Ochrony Rządu, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego lub Straży Granicznej (art. 48 par. 5 u.p.e.a.).

●Egzekutor nie musi osobiście dokonywać wszystkich powierzonych mu czynności, może on przybrać sobie do pomocy innych pracowników organu egzekucyjnego, np. do wyniesienia z opróżnianego lokalu mebli i innych ruchomości zobowiązanego. Pracownicy ci działają w imieniu egzekutora, a nie własnym, w związku z czym nie muszą mieć upoważnienia organu egzekucyjnego do dokonywania czynności egzekucyjnych oraz nie muszą okazywać zobowiązanemu takiego upoważnienia lub legitymacji służbowej przed przystąpieniem do czynności egzekucyjnych. Obowiązki te ciążą na egzekutorze i muszą być spełnione przed rozpoczęciem czynności egzekucyjnych (por. art. 31 par. 2 u.p.e.a.). Należy podkreślić, że egzekutor może przybrać sobie do pomocy jedynie innych pracowników organu egzekucyjnego. Nie jest dopuszczalne przybranie do pomocy funkcjonariuszy straży gminnej. Jeżeli jednak postępowanie egzekucyjne jest prowadzone przez organ gminy, to zdaniem P.M. Przybysza³⁴ dopuszczalne jest przybranie do pomocy przez egzekutora strażników miejskich, zwłaszcza jeżeli komenda straży miejskiej jest umiejscowiona w strukturze urzędu gminy. Autor ten zauważa jednak, że straż miejska nie jest uprawniona do udzielania egzekutorowi pomocy w celu przełamania oporu zobowiązanego lub innych osób. Strażnicy miejscy nie będą zatem w tego rodzaju sytuacjach wykonywać czynności służbowych strażnika miejskiego, co oznacza, że nie mogą nosić umundurowania oraz nie są uprawnieni do stosowania środków przymusu bezpośredniego określonych w ustawie o strażach gminnych.

●Poza egzekutorem-pracownikiem organu egzekucyjnego, który uczestniczy w postępowaniu egzekucyjnym, obecny jest również kierownik komórki organizacyjnej urzędu skarbowego prowadzącego egzekucję administracyjną, który nazywany jest komornikiem skarbowym. Jego rola ogranicza się do udziału w publicznej licytacji nieruchomości jako nadzorującego licytację nieruchomości (art. 111c u.p.e.a.). Komornikowi skarbowemu poza kierowaniem komórką organizacyjną mogą być również powierzone do wykonania czynności egzekucyjne mieszczące się w zakresie czynności poborcy skarbowego (np. czynności określone w art. 105c u.p.e.a., art. 111f u.p.e.a.)³⁵.

Jednolity tytuł wykonawczy

●Tytułem tym jest dokument wystawiony przez organ egzekucyjny albo państwo członkowskie UE, dołączony do wniosku o odzyskanie należności pieniężnych, o których mowa w art. 2 pkt 1-6 u.w.p.d.p.³⁶. Jednolity tytuł wykonawczy wystawiany jest we wnioskującym o udzielenie pomocy państwie członkowskim, stanowiąc bezpośrednią podstawę do przeprowadzenia egzekucji przez właściwe organy państwa współpracującego bez konieczności jego uznania albo zatwierdzenia³⁷. Szczegółowe zasady wystawienia tego tytułu oraz jego wzór zostały ustalone w rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) nr 1189/2011. Stosownie do art. 16 ust. 1 tego rozporządzenia jednolity tytuł wykonawczy umożliwiający egzekucję we współpracującym państwie członkowskim, załączony do wniosku o odzyskanie wierzytelności lub podjęcie środków zabezpieczających, uzupełniany jest przez organ wnioskujący lub na jego odpowiedzialność na podstawie pierwotnego tytułu wykonawczego umożliwiającego egzekucję we wnioskującym państwie członkowskim.

Nieruchomości

●Artykuł 1a pkt 5 u.p.e.a. rozszerza nieco cywilistyczne ujęcie pojęcia nieruchomości. Zgodnie z art. 46 k.c. nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Z kolei u.p.e.a. pod pojęciem nieruchomości rozumie również spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej, w tym także prawo do lokalu mieszkalnego w domu budowanym przez spółdzielnię mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na członka spółdzielni. Tak rozumiane nieruchomości mogą być przedmiotem egzekucji, której uczestnikami zgodnie z art. 110b u.p.e.a. są: zobowiązany, wierzyciele egzekwujący, osoby którym przysługują ograniczone prawa rzeczowe lub roszczenia albo prawa osobiste zabezpieczone na nieruchomości, a także organ, który zawarł umowę o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste, jeżeli przedmiotem egzekucji jest użytkowanie wieczyste³⁸. Należy jednak zauważyć, że art. 39 pkt 1 ustawy z 10 lipca 2015 r. o administracji podatkowej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1269 ze zm.) zmienił definicję "nieruchomości" zawartą w art. 1a pkt 5 u.p.e.a. Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu wpisane zostało w zamian za wykreślenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielczego prawa do lokalu użytkowego oraz prawa do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej. Zmiana ta wejdzie w życie 1 stycznia 2017 r.³⁹.

Opłata komornicza

●Jak wskazał WSA w Bydgoszczy w wyroku z 15 kwietnia 2014 r.⁴⁰, opłata komornicza stanowi dodatkowe wynagrodzenie dla organu egzekucyjnego za skuteczne dokonanie czynności egzekucyjnych. Podobnie orzekł WSA w Łodzi w wyroku z 6 lutego 2014 r.⁴¹. W orzeczeniu tym stwierdził, że opłata komornicza ma charakter wynagrodzenia od wierzyciela na rzecz organu egzekucyjnego za przekazanie mu wyegzekwowanej należności przez organ egzekucyjny albo przez samego zobowiązanego w wyniku zastosowania jednego ze środków egzekucyjnych.

●Zasady i tryb pobierania opłaty komorniczej określa art. 66 par. 3-8 u.p.e.a.

Organ egzekucyjny

●W rozumieniu u.p.e.a. to organ, który jest właściwy do wszczęcia i prowadzenia administracyjnego postępowania egzekucyjnego, czyli przymusowego wykonania obowiązku wskazanego w tytule wykonawczym. Podmiot ten w ramach postępowania przymusowego wchodzi w rozmaite stosunki prawne z uczestnikami egzekucji administracyjnej. Należy on do obligatoryjnych uczestników stosunku egzekucyjnego. Do jego powstania dochodzi w sytuacji, gdy uprawniony organ korzystający z przymusu państwowego wszczyna egzekucję administracyjną wywołującą określone skutki procesowo-administracyjne. O tym, które organy pełnią funkcję organów egzekucyjnych, przesądzają przepisy u.p.e.a., a niekiedy również przepisy szczególne. Zróżnicowanie pod względem uprawnienia do stosowania środków egzekucyjnych oraz możliwości wykonania czynności egzekucyjnych przez pracowników są charakterystyczną cechą organów egzekucyjnych⁴². W rozdziale 2 działu I u.p.e.a. zatytułowanym "Organy egzekucyjne" uregulowana została ich właściwość rzeczowa, miejscowa oraz funkcjonalna.

Organ rekwizycyjny

●Jest to organ uprawniony do dokonywania czynności egzekucyjnych oraz do zabezpieczania wykonania przez zobowiązanych obowiązków o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym. Czynności te mogą być dokonywane w ramach jednego postępowania przez kilka organów egzekucyjnych. W tego rodzaju sytuacjach organ prowadzący postępowanie nosi miano organu egzekucyjnego, a inne organy dokonujące czynności egzekucyjnych na zlecenie organu prowadzącego postępowanie są określane mianem organów rekwizycyjnych⁴³. Jak wskazał NSA w wyroku z 26 marca 2015 r.⁴⁴, organ rekwizycyjny nie prowadzi odrębnego postępowania egzekucyjnego, tylko wykonuje na zlecenie organu egzekucyjnego czynności egzekucyjne. Jednakże jako administracyjny organ egzekucyjny działa na podstawie uregulowanych prawem procedur (u.p.e.a. i k.p.a.), zatem przyjęcie do wykonania przez organ rekwizycyjny zleconych czynności egzekucyjnych, mimo że nie jest wszczęciem nowego postępowania egzekucyjnego, jest wszczęciem postępowania administracyjnego w sprawie tego zlecenia rekwizycyjnego. Stosownie bowiem do art. 31 par. 1 u.p.e.a. organ rekwizycyjny ma kompetencje do "wykonania czynności egzekucyjnych".

PRZYKŁAD 1

Odmowa wykonania zlecenia rekwizycyjnego

Prezydent miasta zlecił naczelnikowi urzędu skarbowego wykonanie czynności egzekucyjnych w zakresie składników majątkowych zobowiązanej, znajdujących się na terenie jego działania na podstawie 31 tytułów wykonawczych. Naczelnik urzędu skarbowego postanowieniem wydanym na podstawie art. 61a par. 1 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. odmówił wszczęcia postępowania na podstawie przesłanego zlecenia rekwizycyjnego dotyczącego zobowiązanej i obejmującego przekazane tytuły wykonawcze. W uzasadnieniu wskazał, że choć jest właściwy miejscowo, to nie jest organem właściwym rzeczowo do wykonania zlecenia rekwizycyjnego. Naczelnik słusznie zastosował art. 61a par. 1 k.p.a., gdyż w u.p.e.a. brak jest uregulowań dotyczących postępowania w przypadku stwierdzenia przeszkód prawnych do wykonania zlecenia rekwizycyjnego przez organ egzekucyjny. Dlatego też, w zakresie nieuregulowanym w u.p.e.a., powinny mieć odpowiednie zastosowanie przepisy k.p.a. Zgodnie bowiem z art. 18 u.p.e.a., jeżeli przepisy tej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy k.p.a. Zatem wykonywanie czynności rekwizycyjnych przez jeden organ na rzecz drugiego organu egzekucyjnego jest dokonywane w ramach postępowania administracyjnego, do którego mają odpowiednie zastosowanie m.in. art. 61 i 61a k.p.a.

●Organ rekwizycyjny, wykonując prawa i obowiązki organu egzekucyjnego, może podejmować czynności wykonawcze oraz czynności o charakterze proceduralnym, tj. np. zwolnienia spod egzekucji składników majątkowych zobowiązanego⁴⁵.

Państwo członkowskie i trzecie

●W art. 1a pkt 8c i 8d u.p.e.a. zamieszczone zostały definicje państwa członkowskiego, którym jest państwo będące członkiem UE inne aniżeli Rzeczpospolita Polska, oraz państwa trzeciego, którym jest państwo niebędące członkiem UE. Definicje te mają znaczenie z punktu widzenia wzajemnej pomocy przy dochodzeniu podatków, należności celnych i innych należności pieniężnych. Wprawdzie w u.w.p.d.p. uregulowano w analogiczny sposób zasady pomocy świadczonej pomiędzy państwami w dochodzeniu innych należności pieniężnych niż te, do których odnosi się dyrektywa 2010/24/UE, niemniej z ustanowieniem istotnych wyłączeń wynikających z braku powiązań wewnętrznych występujących pomiędzy państwami członkowskimi UE, dotyczących m.in. elektronicznej formy świadczonej pomocy oraz wykorzystywanych formularzy, wyłączeń od obowiązku udzielenia pomocy oraz udzielania informacji bez wniosku (tzw. informacji spontanicznej). Udzielanie pomocy państwom trzecim oraz korzystanie z ich pomocy odbywa się na podstawie zawartych umów międzynarodowych. Różnice w tym względzie przekładają się na dochodzenie oraz zabezpieczenie należności pieniężnych w trybie u.p.e.a. Państwo członkowskie lub państwo trzecie uprawnione są (zgodnie z art. 5 par. 2 u.p.e.a.) do żądania wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków, o których mowa w art. 2 par. 1 pkt 8 lit. a-f i pkt 9 u.p.e.a. W określonych w art. 64c par. 7a u.p.e.a. sytuacjach państwo członkowskie lub państwo trzecie mogą zostać zobowiązane do pokrycia wydatków egzekucyjnych poniesionych w związku z realizacją wniosku o odzyskanie należności pieniężnych⁴⁶.

Pracodawca i wynagrodzenie

●Definicja pracodawcy zawarta w art. 1a pkt 10 u.p.e.a. jest skonstruowana w odmienny sposób niż ta zawarta w kodeksie pracy. Zgodnie z k.p. pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie miała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Pracownikiem z kolei, w myśl art. 2 k.p., jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Biorąc pod uwagę definicję "wynagrodzenia", zawartą w art. 1a pkt 17 u.p.e.a., pracodawcą jest natomiast podmiot wypłacający wynagrodzenia oraz niewyłączone spod egzekucji inne świadczenia pieniężne związane z pracą lub funkcją wykonywaną przez zobowiązanego na podstawie stosunku pracy oraz na innej podstawie, jeżeli z tego tytułu zobowiązany otrzymuje okresowe świadczenia pieniężne. Pracodawcą w rozumieniu u.p.e.a. będzie zatem także taki podmiot, który wypłaca okresowe świadczenia pieniężne osobie zatrudnionej na innej podstawie niż umowa o pracę, powołanie, wybór, mianowanie lub spółdzielcza umowa o pracę. Przykładem takiej innej podstawy zatrudnienia są umowa-zlecenie oraz umowa o dzieło⁴⁷.

Środki egzekucyjne

●W literaturze środki egzekucyjne definiuje się jako zinstytucjonalizowane formy przymusu państwowego stosowane według ściśle określonej procedury, a skierowane bezpośrednio na wykonanie obowiązku prawnego⁴⁸. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie jest rozważane ewentualne znaczenie kolejności, w jakiej wymienione zostały poszczególne środki egzekucyjne w art. 1a pkt 12 u.p.e.a. Zdaniem W. Grześkiewicza⁴⁹ środki egzekucyjne konstruowane są w ten sposób, ażeby doprowadzić bezpośrednio do wykonania obowiązku przez zobowiązanego na rzecz organu egzekwującego. Kolejność, w jakiej ustawa wylicza środki egzekucji, ma znaczenie w przypadku egzekucji należności pieniężnych, są one bowiem uszeregowane od najłagodniejszego do najbardziej dolegliwego. Według W. Grześkiewicza powinny być one stosowane w takiej kolejności, zgodnie z zasadą stosowania najłagodniejszego środka prowadzącego bezpośrednio do wykonania obowiązku. Podobnie stwierdził NSA w wyroku z 13 kwietnia 2016 r.⁵⁰, w którym zauważył, że kolejność, w jakiej ustawa wylicza środki egzekucji, ma znaczenie w przypadku egzekucji należności pieniężnych, są one bowiem uszeregowane od najłagodniejszego do najbardziej dolegliwego. Tym samym powinny być stosowane w takiej kolejności, zgodnie z zasadą stosowania najłagodniejszego środka prowadzącego bezpośrednio do wykonania obowiązku.

●Odmiennie uważa P.M. Przybysz⁵¹. Jego zdaniem kolejność wyliczenia środków egzekucyjnych nie przesądza o stopniu ich dolegliwości dla zobowiązanego. Uznaje się, że po zmianach u.p.e.a. wprowadzających nowe środki egzekucyjne pogląd, iż organ egzekucyjny powinien stosować środki egzekucyjne w kolejności wskazanej w ustawie, stracił aktualność⁵². Identycznie wskazał WSA w Kielcach w wyroku z 24 listopada 2011 r.⁵³, twierdząc, że nie można przyjąć, iż wyliczenie kolejności środków zawarte w art. 1a pkt 12 lit. b u.p.e.a. jest wiążące co do kolejności ich stosowania. Wybór środka egzekucyjnego determinuje cel, któremu środek ten ma służyć.

●Podobne stanowisko zaprezentował R. Hauser⁵⁴. Zauważył on, że ustawodawca ani w art. 1 pkt 12 u.p.e.a., ani w żadnym innym przepisie ustawy nie dokonał w sposób wyraźny wyliczenia środków egzekucyjnych, począwszy od najłagodniejszego do najostrzejszego. Autor ten podkreślił, że pierwszeństwo w stosowaniu środków egzekucyjnych zostało przez ustawodawcę rozwiązane w inny sposób, a mianowicie przez konieczność uwzględnienia zasad ogólnych postępowania egzekucyjnego, w tym wywodzonej z art. 7 par. 2 u.p.e.a. zasady stosowania jak najmniej uciążliwego środka egzekucyjnego dla zobowiązanego oraz umożliwienie zobowiązanemu kwestionowania nadmiernej uciążliwości zastosowanego środka egzekucyjnego przez zgłoszenie zarzutu, o którym stanowi art. 33 par. 1 pkt 8 u.p.e.a. Zobowiązany może również z tego powodu stosownie do art. 168b u.p.e.a. dochodzić odszkodowania od organu egzekucyjnego. Zdaniem R. Hausera, dokonując wyboru środka egzekucyjnego, organy egzekucyjne powinny każdorazowo mieć na uwadze przedmiot, zakres oraz charakter nałożonego obowiązku, a także uwzględniać jego celowość i uciążliwość dla zobowiązanego. W podobnym duchu wypowiedział się WSA we Wrocławiu w wyroku z 29 lutego 2016 r.⁵⁵. W orzeczeniu tym sąd stwierdził, że zgodnie z art. 7 par. 1 i 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny stosuje środki egzekucyjne przewidziane w ustawie, które prowadzą bezpośrednio do wykonania obowiązku, a spośród kilku takich środków - środki najmniej uciążliwe dla zobowiązanego. Z treści przywołanej normy wynika zatem, że przede wszystkim organ egzekucyjny powinien stosować środki prowadzące bezpośrednio do wykonania obowiązku. Zasada ta determinuje wybór środka stosowanego przez organ prowadzący postępowanie, dopiero spośród tych środków należy zastosować ten najmniej uciążliwy dla zobowiązanego. W konsekwencji nie można stosować wielu sposobów egzekucji lub jednego, ale skierowanego do wielu składników majątku w sytuacji, gdy skierowanie jej tylko do jednego przedmiotu przyniosłoby efekt w postaci wykonania obowiązku. Wrocławski WSA podkreślił, że egzekucja nie może być bowiem środkiem represji. Chodzi zatem o takie działania, które w możliwie najmniejszym stopniu ingerować będą w prawa i wolności zobowiązanego. Identycznie wypowiedział się WSA w Gdańsku w wyroku z 8 marca 2016 r.⁵⁶, wskazując, że w toku konkretnego postępowania organ egzekucyjny powinien indywidualnie ocenić, który z przewidzianych w ustawie środków egzekucyjnych zapewni skuteczne wykonanie ciążącego na zobowiązanym obowiązku, będąc jednocześnie dla zobowiązanego najmniej dolegliwym.

●Sposób zastosowania środków egzekucyjnych należności pieniężnych będących środkami przymusu zawiera art. 67 u.p.e.a. Przepis ten wśród środków przymusu nie wymienia zaliczenia nadpłaty na poczet zaległości podatkowej, nie jest to również czynność egzekucyjna w rozumieniu art. 31 u.p.e.a. Jest to bowiem instytucja prawa podatkowego ze względu na to, że owo zaliczenie następuje z urzędu przez organ podatkowy, ponadto może nastąpić na wniosek podatnika, co wyklucza "przymusowość" w rozumieniu przepisów u.p.e.a.⁵⁷.

●Organ egzekucyjny stosuje tylko środki egzekucyjne przewidziane w u.p.e.a. Nie jest więc dopuszczalne stosowanie innych środków wobec zobowiązanych, poza wymienionymi w egzekucji należności pieniężnych w art. la pkt 12 lit. a i egzekucji niepieniężnej w art. la pkt 12 lit. b u.p.e.a⁵⁸.

●Zdaniem M. Staniszewskiego w katalogu środków egzekucyjnych brakuje środków przymuszających, a więc takich, które co prawda nie prowadzą wprost do zaspokojenia wierzyciela, ale skutecznie wymuszają na zobowiązanym wykonanie obowiązku. Tak więc, mimo że upłynęło ponad 20 lat od transformacji, państwo polskie nie dysponuje środkami pozwalającymi wymuszać wykonanie zobowiązań podatkowych przez podatników, którzy świadomie i celowo uchylają się od płacenia podatków, szczególnie podatków pośrednich. Sposoby egzekucji sformułowane w połowie lat 60. XX w., a więc w warunkach gospodarki socjalistycznej, są w takich przypadkach nieskuteczne. W ocenie tego autora obowiązujące w Polsce zasady prowadzenia egzekucji oraz katalog środków egzekucyjnych są niewystarczające do wymuszania wykonania zobowiązań podatkowych w gospodarce rynkowej. Na małą skuteczność egzekucji (rokrocznie ściągalność podatków oscyluje w granicach 20-30 proc. kwot objętych tytułami wykonawczymi) istotny wpływ ma również konstrukcja prawna niektórych obecnie obowiązujących środków egzekucyjnych, np. egzekucja z rachunków bankowych nie obejmuje kwot postawionych do dyspozycji kredytobiorcy w ramach umowy kredytowej. Dziwi w związku z tym, że polski ustawodawca nie poszerza katalogu środków egzekucyjnych oraz nie zmienia zasad egzekucji, mimo że realizacja tytułów systematycznie się pogarsza, a zaległości podatkowe rosną⁵⁹.

Wierzyciel

●Wierzycielem jest ten, kto żąda wykonania w drodze egzekucji administracyjnej obowiązków podlegających tej egzekucji⁶⁰. Do jego podstawowych zadań należy podejmowanie czynności zmierzających do zastosowania wobec zobowiązanego środków egzekucyjnych oraz pełnienie roli współgospodarza postępowania egzekucyjnego⁶¹. Jak wskazał NSA w wyroku z 17 kwietnia 2008 r.⁶², wierzyciel w rozumieniu u.p.e.a. pełni jedynie procesową funkcję wierzyciela i nie rozporządza przedmiotem postępowania, co nie zwalnia go od obowiązków podejmowania działań w celu zaspokojenia należności. Funkcja wierzyciela przysługuje w pierwszej kolejności organowi lub instytucji bezpośrednio zainteresowanej wykonaniem obowiązku. Przy czym pojęcie zawarte w u.p.e.a. nie jest tożsame z instytucją wierzyciela w rozumieniu przepisów k.p.c. Działania wierzyciela według przepisów u.p.e.a. mają na celu realizację interesu ogólnego, a nie jego jednostkowego. WSA w Gliwicach w postanowieniu z 4 września 2013 r.⁶³ stwierdził, że wierzyciel w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym nie dochodzi swoich praw, jak to jest w cywilnym postępowaniu egzekucyjnym, lecz wykonuje obowiązki nałożone ustawą, które polegają na uruchomieniu egzekucji administracyjnej i zapewnieniu jej sprawnego przebiegu, w czym współdziała on z organem egzekucyjnym, o ile nie pełni także tej funkcji. W przypadkach wskazanych w ustawie może to uczynić, składając zażalenia na postanowienia wydawane przez organ egzekucyjny, poddając je kontroli instancyjnej.

●Charakter wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym w administracji jest złożony. Jest on bowiem stroną tego postępowania, ale nie przestaje być również organem administracji publicznej. Podobnie w przypadku relacji zachodzących między wierzycielem a organem egzekucyjnym należy rozróżnić dwa przypadki.

Pierwszy to sytuacja, gdy wierzyciel jest jednocześnie organem egzekucyjnym. W tym przypadku mamy do czynienia ze swoistą "unią personalną", gdyż w ręku jednego podmiotu zostają skoncentrowane kompetencje o dwojakim charakterze: organu prowadzącego postępowanie oraz wierzyciela.

W drugim przypadku wierzyciel nie jest organem egzekucyjnym, a więc występuje jako jeden z uczestników postępowania egzekucyjnego, a jego sytuacja prawna jest typowa dla strony postępowania (np. ma możliwość składania zażaleń). W sytuacji gdy ten sam podmiot (organ) pełni jednocześnie funkcję wierzyciela i organu egzekucyjnego (np.: naczelnik urzędu skarbowego, prezydent tzw. dużego miasta, powiatowy inspektor nadzoru budowlanego), należy uznać, że bezzasadne jest w sensie prawnym oddzielne wypowiadanie się przez ten podmiot w kwestii zgody na uwzględnienie zarzutów zobowiązanego - najpierw jako wierzyciel, a następnie oddzielnie jako organ egzekucyjny. Powierzenie przez ustawodawcę wierzycielowi kompetencji organu egzekucyjnego zawsze odbywa się kosztem jego uprawnień procesowych jako wierzyciela, czyli strony postępowania egzekucyjnego, oraz kosztem jego kompetencji jako organu współuczestniczącego w procesie egzekucyjnym. W tej sytuacji organ egzekucyjny formalnie nie podejmuje czynności procesowych właściwych tylko wierzycielowi, gdyż byłoby to działanie nieważne (podjęte z naruszeniem przepisów o właściwości). Tożsamość personalna wierzyciela i organu egzekucyjnego czyni bezprzedmiotowym wyodrębnianie wierzyciela w toku postępowania egzekucyjnego w administracji. Należy podkreślić, że dotyczy to nie tylko braku możliwości wyrażenia zgody na uwzględnienie zarzutów, lecz także innych czynności procesowych. Przykładem może być wyrażenie przez organ egzekucyjny zgody na zwolnienie z egzekucji składnika majątkowego zobowiązanego⁶⁴.

●W administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym wierzyciel jest podmiotem uprawnionym do żądania wykonania obowiązku, co nie oznacza, że egzekucja administracyjna toczy się na jego rzecz. Przedmiotem egzekucji są bowiem obowiązki o charakterze publicznym, realizowane na rzecz podmiotu publicznoprawnego (państwa lub jednostki samorządu terytorialnego), w wyniku czego można stwierdzić, że organ pełniący funkcję wierzyciela działa nie we własnym interesie, lecz w imieniu tegoż podmiotu publicznoprawnego i na jego rzecz⁶⁵.

●W orzecznictwie wątpliwości budziła kwestia, czy izba wytrzeźwień jest wierzycielem. W tym zakresie stanowiska sądów były odmienne. Obecnie w zdecydowanie dominującym nurcie tego orzecznictwa uznano, że izba wytrzeźwień nie jest wierzycielem uprawnionym do wystawienia administracyjnego tytułu wykonawczego. Kompetencja w tym zakresie przysługuje organowi wykonawczemu gminy (por. np. wyroki NSA z: 18 marca 2015 r. sygn. akt II FSK 384/13, LEX nr 1665708; 21 października 2014 r., sygn. akt II FSK 2555/12, LEX nr 1591758; 27 maja 2014 r. sygn. akt II FSK 1568/12, LEX nr 1479159, 28 maja 2014 r. sygn. akt II FSK 1601/12, LEX nr 1579325; 13 lutego 2014 r. sygn. akt II FSK 540/12, LEX nr 1450305).

Właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego

●O podmiocie tym mówi art. 20 par. 1 pkt 2 u.p.e.a. jako o organie egzekucyjnym w zakresie egzekucji administracyjnej obowiązków o charakterze niepieniężnym w zakresie zadań własnych, zadań zleconych i zadań z zakresu administracji rządowej oraz obowiązków wynikających z decyzji i postanowień z zakresu administracji publicznej wydawanych przez samorządowe jednostki organizacyjne. Zgodnie z art. 23 par. 3 u.p.e.a. w stosunku do organów egzekucyjnych będących organami samorządu terytorialnego nadzór nad egzekucją należności pieniężnych sprawuje samorządowe kolegium odwoławcze. W innym rozumieniu aniżeli zdefiniowane w art. 1a pkt 14 u.p.e.a. o organach jednostek samorządu terytorialnego mówi art. 2 par. 1 pkt 10 oraz art. 5 par. 1 pkt 1 u.p.e.a. Pierwszy z przywołanych przepisów określa jeden z rodzajów obowiązków podlegających egzekucji administracyjnej, pozostających we właściwości wszystkich organów samorządu terytorialnego, zarówno stanowiących, jak i wykonawczych, oraz ich związków. Tak samo art. 5 par. 1 pkt 1 i 2 u.p.e.a. mówi o organie mającym spełniać rolę wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym, czyli o każdym organie jednostki samorządu terytorialnego, któremu powierzono kompetencję do wydawania decyzji lub postanowień albo który pozostaje bezpośrednio zainteresowany wykonaniem przez zobowiązanego obowiązku⁶⁶.

Wstrzymanie czynności i postępowania

●Pod pojęciem wstrzymania czynności egzekucyjnych ustawodawca każe rozumieć wstrzymanie wykonania wszystkich lub części zastosowanych środków egzekucyjnych, które nie powoduje uchylenia dokonanych już czynności egzekucyjnych. Wstrzymanie czynności ma charakter czasowy i wywołuje skutek do momentu ustania przyczyny tego wstrzymania. Pod pojęciem czynności egzekucyjnej ustawodawca rozumie natomiast czynność o charakterze wykonawczym, podejmowaną zarówno przez organ egzekucyjny, jak i - w jego imieniu - przez egzekutora. Instytucja wstrzymania czynności egzekucyjnych przewidziana została przez art. 70a par. 1 u.p.e.a., zgodnie z którym, jeżeli rzecz lub prawo majątkowe, do których skierowano egzekucję, zostały obciążone hipoteką lub zastawem, organ egzekucyjny ustala kolejność zaspokojenia dochodzonej należności pieniężnej. W przypadku stwierdzenia, że przed dochodzoną należnością pieniężną zaspokojeniu podlegają inne wierzytelności zabezpieczone hipoteką lub zastawem, wydaje on postanowienie w sprawie wstrzymania czynności egzekucyjnych podjętych w stosunku do zajętych rzeczy lub praw majątkowych. W sytuacji wstrzymania czynności egzekucyjnych dopuszczalne jest podejmowanie nowych czynności egzekucyjnych. Wstrzymanie postępowania egzekucyjnego następuje poprzez wstrzymanie wykonania zastosowanych środków egzekucyjnych - co nie powoduje uchylenia dokonanych już czynności egzekucyjnych - oraz niepodejmowanie nowych środków egzekucyjnych⁶⁷. Przykład wstrzymania postępowania egzekucyjnego znajdujemy w art. 28a u.p.e.a., dotyczącym sytuacji, w której wskutek czynności cywilnoprawnych dochodzi do przekształcenia zobowiązanego w nowy podmiot prawa albo do zmiany właściciela rzeczy, z którą wiąże się egzekwowany obowiązek (np. sprzedano dom, w stosunku do którego wydano nakaz rozbiórki). Ustawodawca nakazuje tu wstrzymanie postępowania egzekucyjnego do czasu wystawienia nowego tytułu wykonawczego i przekazania go organowi egzekucyjnemu wraz z dokumentem dotyczącym przejścia obowiązku na następcę prawnego⁶⁸.

●W u.p.e.a. zostały użyte również inne określenia dotyczące sytuacji podobnych do wstrzymania czynności egzekucyjnych oraz wstrzymania postępowania egzekucyjnego.

Pojęcie zwolnienie spod egzekucji (art. 1a pkt 21 u.p.e.a.) oznacza, że organ egzekucyjny nie będzie podejmował i prowadził czynności egzekucyjnych w stosunku do określonej rzeczy lub prawa majątkowego. Skutki zwolnienia spod egzekucji są zatem trwałe, tzn. istnieją do zakończenia postępowania egzekucyjnego. Podobne skutki wywołuje zaniechanie przez organ czynności egzekucyjnych (por. art. 38 par. 3 u.p.e.a.) oraz odstąpienie organu egzekucyjnego od egzekucji ze składnika majątku zobowiązanego (por. art. 45 par. 2 u.p.e.a.).

Do odstąpienia od czynności egzekucyjnych dochodzi w sytuacji, gdy zobowiązany okazał dowody stwierdzające wykonanie, umorzenie, wygaśnięcie lub nieistnienie obowiązku, odroczenie terminu wykonania obowiązku, rozłożenie na raty spłaty należności pieniężnych albo gdy zachodzi błąd co do osoby zobowiązanego (art. 45 par. 1 u.p.e.a.). Odstąpienie od czynności egzekucyjnych oznacza konieczność zaprzestania wszelkich czynności egzekucyjnych. Tym samym dochodzi do zakończenia postępowania egzekucyjnego, chyba że wierzyciel skutecznie zakwestionował tę czynność, żądając najpierw wydania przez organ egzekucyjny postanowienia w sprawie o odstąpienie od czynności egzekucyjnych, a następnie wnosząc zażalenie oraz ewentualną skargę do sądu administracyjnego⁶⁹.

●Mimo że u.p.e.a. zawiera definicję legalną wstrzymania postępowania egzekucyjnego, to jednak nie został w niej uregulowany moment, od którego wstrzymanie jest dopuszczalne. A. Drelichowska wskazała, że jeżeli ustawodawca ustalił, że przez wstrzymanie postępowania egzekucyjnego należy rozumieć wstrzymanie wykonania środka egzekucyjnego, to oznacza, że wstrzymanie postępowania nie może nastąpić przed zastosowaniem środka egzekucyjnego. Skoro zaś środki egzekucyjne są stosowane w ramach egzekucji administracyjnej, to wstrzymanie postępowania egzekucyjnego jest możliwe dopiero od momentu jej wszczęcia. W ocenie autorki kluczowe znaczenie dla momentu dopuszczalności wstrzymania postępowania egzekucyjnego ma więc moment wszczęcia egzekucji administracyjnej. Moment ten został precyzyjnie określony w art. 26 par. 5 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem wszczęcie egzekucji administracyjnej następuje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego lub doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu wierzytelności lub innego prawa majątkowego, jeżeli doręczenie nastąpiło przed doręczeniem zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. A. Drelichowska podkreśla, że wstrzymanie wykonania postępowania egzekucyjnego może nastąpić dopiero na etapie egzekucji administracyjnej, a zatem od momentu jej wszczęcia aż do chwili jej zakończenia⁷⁰.

●Należy zauważyć, że zarówno wstrzymanie czynności egzekucyjnych, jak i wstrzymanie postępowania egzekucyjnego są środkami nadzoru stosowanymi przez organy nadzoru. Uprawnienia te mogą być wykorzystane w przypadku rozpatrywania zażalenia na postanowienie organu egzekucyjnego, a także w sytuacji przeprowadzania z urzędu czynności kontrolnych u nadzorowanego organu egzekucyjnego⁷¹. Zgodnie bowiem z art. 23 par. 6 u.p.e.a. organy sprawujące nadzór mogą w szczególnie uzasadnionych przypadkach wstrzymać z urzędu, na czas określony, czynności egzekucyjne lub postępowanie egzekucyjne prowadzone przez nadzorowany organ. NSA w wyroku z 19 maja 2011 r.⁷² stwierdził jednak, że u.p.e.a. nie zna instytucji wstrzymania czynności egzekucyjnych lub postępowania na wniosek zobowiązanego.

PRZYKŁAD 2

Kiedy organ nadzoru wstrzyma postępowanie

Naczelnik urzędu skarbowego wszczął egzekucję do majątku podatniczki na podstawie tytułu wykonawczego obejmującego zaległość w podatku od towarów i usług i zawiadomieniem dokonał zajęcia prawa majątkowego stanowiącego świadczenie z zaopatrzenia emerytalnego oraz z ubezpieczenia społecznego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego organem rentowym. Podatniczka zwróciła się do naczelnika urzędu skarbowego o wstrzymanie egzekucji do czasu wydania prawomocnego orzeczenia przez sąd administracyjny w sprawie skargi na decyzję dotyczącą odmowy umorzenia egzekwowanej zaległości podatkowej w podatku od towarów i usług. Wskazała na swoją trudną sytuację materialną, która uniemożliwia spłatę ciążących na niej zaległości. Wyjaśniła także, że w związku z wypadkiem, któremu uległa, zmuszona była zaprzestać prowadzenia działalności gospodarczej. Jako podstawę swojego wniosku podatniczka podała art. 23 par. 6 u.p.e.a.

Dyrektor izby skarbowej postanowieniem odmówił wstrzymania postępowania egzekucyjnego. Sąd administracyjny, do którego ostatecznie trafiła sprawa, stwierdził, że uprawnienie przysługujące organowi nadzoru do wstrzymania czynności egzekucyjnych lub postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 23 par. 6 u.p.e.a. (prowadzonego przez nadzorowany organ egzekucyjny) może być wykorzystane wyłącznie w ramach tego nadzoru (tj. kontroli prawidłowości działania organu egzekucyjnego) w wypadkach szczególnie uzasadnionych. Tryb przewidziany w tym przepisie nie przysługuje zobowiązanemu. Może on kwestionować działania organu egzekucyjnego, korzystając z innych środków określonych w u.p.e.a., tj. m.in. skargi na czynności egzekucyjne lub skargi na przewlekłość postępowania (na podstawie wyroku WSA w Warszawie z 6 listopada 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 107/14, LEX nr 1751895).

●Przepisy u.p.e.a. przewidują przypadki wstrzymania postępowania egzekucyjnego oraz - tożsamego w skutkach - zawieszenia tegoż postępowania. Jeżeli chodzi o wstrzymanie, to ma ono miejsce m.in.:

1) jeżeli zobowiązany wniesie do sądu powództwo kwestionujące istnienie lub wysokość egzekwowanej należności (art. 35a u.p.e.a.);

2) w razie zbiegu egzekucji administracyjnej i sądowej (art. 62 u.p.e.a.).

W tych przypadkach o dalszej egzekucji zasadniczo decyduje sąd rejonowy. Przesłanki zawieszenia przewiduje natomiast art. 56 par. 1 u.p.e.a. W praktyce zobowiązany (dłużnik) może występować z wnioskiem do wierzyciela (np. wójta, burmistrza, prezydenta miasta jako wierzycieli należności podatkowych w podatku od nieruchomości), aby ten złożył stosowne żądanie do organu egzekucyjnego (w podanym przykładzie - do naczelnika urzędu skarbowego prowadzącego egzekucję zaległości w podatku od nieruchomości). Organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Na postanowienie to służy zażalenie. Stosownie do art. 57 par. 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny podejmuje zawieszone postępowanie egzekucyjne po ustaniu przyczyny zawieszenia, zawiadamiając o tym zobowiązanego. Jednocześnie przystępuje do czynności egzekucyjnych⁷³.

Zagraniczny tytuł wykonawczy

●Zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 6 u.w.p.d.p. sporządzenie zagranicznego tytułu wykonawczego należy do centralnego biura łącznikowego. Jego wzór został określony w załączniku do rozporządzenia ministra finansów z 19 listopada 2013 r. w sprawie wzorów wniosków o udzielenie pomocy kierowanych do państw trzecich, zaktualizowanego tytułu wykonawczego, zagranicznego tytułu wykonawczego oraz zarządzenia zabezpieczenia (Dz.U. z 2013 r. poz. 1356). Zgodnie z art. 102 ust. 1 u.w.p.d.p., treść zagranicznego tytułu wykonawczego powinna być zgodna z treścią pierwotnego tytułu wykonawczego. Została ustalona w art. 102 ust. 2 u.w.p.d.p. Zgodnie z tym przepisem zagraniczny tytuł wykonawczy powinien zawierać co najmniej:

1) nazwę i adres siedziby lub inne dane dotyczące organu lub urzędu występującego z wnioskiem o odzyskanie należności pieniężnych;

2) imię i nazwisko lub nazwę podmiotu, adres zamieszkania lub siedziby oraz inne posiadane dane niezbędne do identyfikacji podmiotu;

3) określenie rodzaju i wysokości należności pieniężnych wyrażonych w złotych oraz okresu, którego dotyczą należności pieniężne;

4) oznaczenie pierwotnego tytułu wykonawczego;

5) klauzulę organu egzekucyjnego o skierowaniu zagranicznego tytułu wykonawczego do egzekucji administracyjnej.

Należności pieniężne w zagranicznym tytule wykonawczym powinny być wykazane po zaokrągleniu do pełnych dziesiątek groszy w sposób określony w art. 85 ust. 3 u.w.p.d.p. Zagraniczny tytuł wykonawczy może zostać sporządzony w odniesieniu do kilku należności pieniężnych lub kilku podmiotów, zgodnie z pierwotnym tytułem wykonawczym oraz wnioskiem o odzyskanie należności pieniężnych (art. 102 ust. 3 i 4 u.w.p.d.p.). Niespełnienie w zagranicznym tytule wykonawczym wymogów, o których stanowi art. 102 u.w.p.d.p., jest podstawą zarzutu, o której stanowi art. 33 par. 1 pkt 10 u.p.e.a. Zagraniczny tytuł wykonawczy stanowi odpowiednik jednolitego tytułu wykonawczego w odniesieniu do wzajemnej pomocy świadczonej wobec państw trzecich. Dlatego zgodnie z art. 26 par. 1a u.p.e.a. za tytuł wykonawczy w rozumieniu u.p.e.a. uznany został zarówno jednolity, jak i zagraniczny tytuł wykonawczy⁷⁴.

Zajęcie egzekucyjne i zabezpieczające

●Przy egzekucji należności pieniężnych pierwszą czynnością zmierzającą do zrealizowania wybranego środka egzekucyjnego jest zajęcie egzekucyjne. Zajęcie egzekucyjne to czynność, w wyniku której organ egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym⁷⁵. Dokonuje go organ egzekucyjny lub poborca skarbowy. Sposób dokonania zajęcia zależy od rodzaju zastosowanego środka egzekucyjnego, a także od faktycznych okoliczności istniejących w momencie wszczęcia egzekucji. Podstawowymi formami zajęcia, stosowanymi w egzekucji z wierzytelności pieniężnych i innych praw majątkowych, są zawiadomienie dłużnika wierzytelności oraz odbiór dokumentu. Zajęcie poprzez zawiadomienie dłużnika wierzytelności stosowane jest w przypadkach, gdy prawo majątkowe wynika z obciążenia określonego podmiotu względem zobowiązanego. Zajęcie poprzez odbiór dokumentu ma miejsce, jeżeli warunkiem wykonywania prawa majątkowego jest posiadanie dokumentu.

●Dłużnikiem wierzytelności może być pracodawca (w przypadku egzekucji z wynagrodzenia za pracę), organ rentowy (w przypadku egzekucji ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i z ubezpieczenia społecznego), bank (w przypadku egzekucji z rachunków bankowych i wkładów oszczędnościowych), podmiot prowadzący działalność maklerską (w przypadku egzekucji z praw z papierów wartościowych zapisanych na rachunkach papierów wartościowych oraz z wierzytelności z rachunków pieniężnych), spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (w przypadku egzekucji z udziału w takiej spółce), dłużnik zobowiązanego (w przypadku egzekucji i innych praw majątkowych).

Zajęcie przez odbiór dokumentu stosowane jest przy egzekucji z wkładu oszczędnościowego, na który wystawiono książeczkę oszczędnościową (albo z innego rachunku bankowego związanego z dokumentem, którego posiadanie jest koniecznym warunkiem wykonywania prawa do wierzytelności), przy egzekucji z papierów wartościowych niezapisanych na rachunku papierów wartościowych, a także przy egzekucji z weksla trasowanego.

Trzecią formą zajęcia składników majątkowych zobowiązanego jest ich wpisanie do protokołu zajęcia oraz oznakowanie. Ta forma jest charakterystyczna dla egzekucji z ruchomości. Zajętą ruchomość pozostawia się z reguły w miejscu zajęcia, pod dozorem osoby, u której dokonano zajęcia. Zajęcie poprzez wpisanie do protokołu zajęcia stosowane jest także w odniesieniu do autorskich praw majątkowych oraz praw własności przemysłowej, a także korzyści z tych praw. Zajęcie praw własności przemysłowej (z wyjątkiem praw do używania znaku towarowego powszechnie znanego, niezarejestrowanego) może również nastąpić poprzez przesłanie do Urzędu Patentowego RP zawiadomienia o zajęciu prawa. Swoista forma zajęcia przewidziana jest w odniesieniu do nieruchomości. W celu zajęcia nieruchomości organ egzekucyjny wzywa zobowiązanego, aby zapłacił egzekwowaną należność pieniężną wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi, w terminie 14 dni od doręczenia wezwania, pod rygorem przystąpienia do opisu i oszacowania wartości nieruchomości. Zajęcie uważa się za dokonane z chwilą doręczenia zobowiązanemu takiego wezwania. Zajętą nieruchomość zasadniczo pozostawia się w zarządzie zobowiązanego⁷⁶.

●Zajęcie zabezpieczające, zdefiniowane odrębnie od zajęcia egzekucyjnego, jest jedynie zabezpieczeniem przyszłych interesów wierzyciela, a nabyte w jego ramach uprawnienie organu egzekucyjnego do rozporządzania składnikiem majątkowym ograniczone jest wyłącznie do zakresu zabezpieczenia, a nie wykonania obowiązku. W okresie zabezpieczenia zobowiązany pozbawiony jest prawa decydowania o przeznaczeniu zajętego składnika majątkowego, np. zajętymi w celu zabezpieczenia pieniędzmi⁷⁷.

Zobowiązany

●Głównym uczestnikiem postępowania egzekucyjnego jest zobowiązany (dłużnik, egzekut). Jego istnienie warunkuje prowadzenie postępowania egzekucyjnego czy zabezpieczającego. Brak zobowiązanego prowadzi do umorzenia postępowania⁷⁸. Jest to tzw. bierny podmiot postępowania przymusowego. Zobowiązany to ten, który nie wykonał obowiązku wynikającego z rozstrzygnięcia administracyjnego czy bezpośrednio z aktu normatywnego i do którego skierowane będą środki przymusowe. Niekiedy podmiotem biernym będzie także ten, kto nie wykonał określonego obowiązku cywilnoprawnego, jeżeli przepisy prawne przymusową realizację tego obowiązku poddają egzekucji administracyjnej. Jest charakterystyczne, że w przeciwieństwie do podmiotów czynnych postępowania, określonych w u.p.e.a. bardzo szczegółowo, podmioty bierne są określone bardzo ogólnie. Jest to szczególnie dotkliwe przy egzekwowaniu obowiązków niepieniężnych. Przepisy u.p.e.a. nie określają bowiem, do kogo można stosować poszczególne środki przymusu⁷⁹. Miano zobowiązanego przysługuje również temu, wobec kogo zostało wszczęte postępowanie zabezpieczające⁸⁰.

●Do określenia zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych zobowiązanego odpowiednie zastosowanie znajduje art. 30 k.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a. Zgodnie z nim, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie właśnie przepisy k.p.a. Ustalenie zdolności prawnej jest w postępowaniu egzekucyjnym o tyle istotne, że w charakterze zobowiązanego może wystąpić tylko taka jednostka, która ma zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. Inaczej sytuacja kształtuje się w zakresie zdolności do czynności prawnych, zobowiązanym jest bowiem zwykle jednostka mająca pełną zdolność do czynności prawnych, jednak zobowiązanym może być również osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych bądź pozbawiona jej w ogóle. Ustalenie zdolności do czynności prawnej zobowiązanego bądź jej ograniczenia lub braku ma dla administracyjnego postępowania egzekucyjnego to znaczenie, że decyduje o możliwości podejmowania czynności prawnych przez zobowiązanego, a także o ich skuteczności. Przepisy k.p.a. w zakresie ustalenia zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych zawierają jedynie odesłanie do przepisów k.c. W związku z powyższym znajdą tu zastosowanie przede wszystkim art. 8 i 33 k.c. - w zakresie zdolności prawnej oraz art. 11 i 17 k.c. - w zakresie zdolności do czynności prawnych⁸¹.

●Zgodnie z art. 33 k.c. osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną. Stosownie do art. 33¹ par. 1 k.c. do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych. Zobowiązanym może być również zgodnie z art. 69 par. 1 u.p.e.a. państwowa jednostka budżetowa, w stosunku do której przewidziany został odmienny, uproszczony tryb postępowania egzekucyjnego⁸².

●Do katalogu zobowiązanych można zaliczyć także spółki niemające osobowości prawnej, mimo że stanowią one jednostki organizacyjne i w stosunkach zobowiązaniowych są traktowane jako samodzielne podmioty. Spółki te są podatnikami podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego, a także innych podatków zaliczanych w koszty działalności, np. podatku od nieruchomości, podatku od środków transportowych. Nie są natomiast podatnikami podatków dochodowych, ponieważ dochody z udziału w spółce opodatkowuje się osobno u każdej osoby (wspólnika) w stosunku do jej udziału w spółce. Tak samo traktuje się współwłaścicieli lub współposiadaczy bądź współużytkowników nieruchomości np. w podatku dochodowym od osób fizycznych. Jednostki te będą jednak zobowiązanymi w ściśle określonym przez prawo zakresie, a więc tylko wtedy, gdy wykonanie obowiązku ciążyć będzie na tej jednostce, a nie na konkretnym wspólniku, partnerze (w spółce partnerskiej), który będzie zobowiązanym jako osoba fizyczna, np. w odniesieniu do podatku dochodowego od osób fizycznych⁸³. Pogląd ten potwierdza wyrok NSA z 14 września 2005 r.⁸⁴, w którym uznał on, że decyzja o dodatkowym zobowiązaniu podatkowym w podatku od towarów i usług pozwala uznać spółkę cywilną za zobowiązaną i prowadzić egzekucję z jej majątku jako jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, mającej w świetle art. 1a pkt 20 u.p.e.a. status osoby zobowiązanej. Dopiero wydanie decyzji o odpowiedzialności wspólnika spółki cywilnej jako osoby trzeciej pozwala na prowadzenie egzekucji w stosunku do majątku wspólnika pozostającego poza majątkiem spółki.

●Obowiązki o charakterze osobistym muszą być wykonane przez zobowiązanego. Gdy działa on przez ustawowego przedstawiciela, egzekucję takich obowiązków zapewnia się dzięki skierowaniu do tego przedstawiciela środka egzekucyjnego. Przewiduje to wyraźnie przepis dotyczący grzywny w celu przymuszenia (art. 120 par. 2 u.p.e.a). Podobnie ma się rzecz, gdy zobowiązanym jest przedsiębiorstwo państwowe lub inna państwowa jednostka organizacyjna, organizacja spółdzielcza, samorządowa, zawodowa lub organizacja społeczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej. Wtedy grzywnę w celu przymuszenia nakłada się na osobę, do której należy bezpośrednie czuwanie nad wykonaniem przez zobowiązanego nałożonych obowiązków. Jednocześnie może być nałożona grzywna na zobowiązaną osobę prawną lub jednostkę organizacyjną, jeżeli jest to niezbędne do przymuszenia wykonania tego obowiązku. Obowiązki o charakterze nieosobistym mogą być wykonywane albo przez zobowiązanego, albo przez inną osobę (podmiot) w jego zastępstwie i na jego koszt⁸⁵.

●Czasami może zaistnieć sytuacja polegająca na tym, że zobowiązany nie jest tożsamy z podmiotem odpowiedzialnym za wykonanie obowiązku i wykonującym obowiązek. Dzieje się tak wówczas, gdy np. zobowiązana osoba fizyczna nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, a w jego imieniu działa przedstawiciel ustawowy. W przypadku gdy zobowiązanym jest osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna, zobowiązanym, odpowiedzialnym za wykonanie obowiązku i wykonującym obowiązek są trzy różne podmioty. Zobowiązanym jest osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna. Odpowiedzialnym za wykonanie obowiązku jest jej przedstawiciel, a wykonawcą pracownik podmiotu zobowiązanego⁸⁶.

●Środki egzekucyjne mogą być stosowane tylko do zobowiązanego, ale ustawodawca przewiduje tu pewne wyjątki. W art. 27c u.p.e.a. wskazano, że jeśli prawo przewiduje możliwość prowadzenia egzekucji zarówno z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, tytuł wykonawczy wystawia się na oboje małżonków, a tym samym środki egzekucyjne będą stosowane nie tylko wobec zobowiązanego, lecz również wobec jego małżonka⁸⁷. Podobnie na podstawie art. 38 par. 1 u.p.e.a. środek egzekucyjny polegający na odebraniu rzeczy ruchomej stosuje się nie tylko wobec zobowiązanego, lecz także wobec osoby, w której władaniu dana rzecz się znajduje. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku art. 141 par. 2 u.p.e.a. - jeżeli egzekwowany jest obowiązek wydania nieruchomości albo opróżnienia lokalu mieszkalnego lub użytkowego bądź innego pomieszczenia, to egzekucję prowadzi się zarówno przeciw zobowiązanemu, jak  i  członkom jego rodziny, i domownikom oraz innym osobom zajmującym  nieruchomość lub lokal (pomieszczenie), które mają być opróżnione i wydane. Ustawodawca przewidział również wyjątki polegające na wyłączeniu możliwości prowadzenia egzekucji administracyjnej bądź stosowania określonych środków egzekucyjnych wobec niektórych osób. W świetle art. 14 par. 1 u.p.e.a. nie można prowadzić egzekucji administracyjnej przeciwko osobom korzystającym z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych, które w zakresie przewidzianym przez ustawy, umowy lub powszechnie ustalone zwyczaje międzynarodowe nie podlegają orzecznictwu organów polskich. Wyłączenie to nie dotyczy jednak spraw, w których osoby te podlegają orzecznictwu polskich organów administracyjnych. Innym ograniczeniem podmiotowym jest wyłączenie stosowania wobec niektórych osób określonych środków egzekucyjnych. Na przykład art. 120 par. 2 u.p.e.a. wskazuje, że nie można nałożyć grzywny w celu przymuszenia na osobę fizyczną działającą przez przedstawiciela ustawowego. Ograniczenia mogą polegać również na tym, że wobec niektórych zobowiązanych dopuszcza się stosowanie określonego środka egzekucyjnego tylko przez organ wskazany w ustawie. I tak, przymus bezpośredni w stosunku do żołnierza w czynnej służbie wojskowej albo funkcjonariusza Policji, Agencji Wywiadu i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego lub Straży Granicznej może być co do zasady zastosowany tylko przez właściwy organ wojskowy lub organ Policji, Agencji Wywiadu i Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego lub Straży Granicznej⁸⁸.

●Jak już wcześniej wskazano, istnienie zobowiązanego jest okolicznością konieczną do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego. Dlatego sytuacje, w których nie istnieje podmiot zobowiązany, muszą powodować określone konsekwencje o charakterze procesowym. I tak, w przypadku zobowiązanych będących osobami fizycznymi ich śmierć powoduje zawieszenie bądź umorzenie postępowania egzekucyjnego. Według art. 56 par. 1 u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu w razie śmierci zobowiązanego, jeżeli obowiązek nie jest ściśle związany z osobą zmarłego. Wskazana przesłanka zawieszenia postępowania ma charakter obligatoryjny, a więc zobowiązuje organ egzekucyjny do zawieszenia postępowania egzekucyjnego. Śmierć zobowiązanego stanowi przyczynę zawieszenia tylko w przypadku, w którym wykonywany przymusowo obowiązek nie jest związany ściśle z osobą zmarłego. Śmierć zobowiązanego w toku postępowania prowadzonego w celu wykonania obowiązku o charakterze osobistym stanowi bowiem podstawę do jego umorzenia na podstawie art. 59 par. 1 pkt 6 u.p.e.a. Zawieszenie postępowania z tej przyczyny ma umożliwić ustalenie następców prawnych zobowiązanego. Jeżeli ci ostatni nie wykonają ciążącego na nich obowiązku dobrowolnie, to zostaną przeciwko nim zastosowane środki egzekucyjne. Ograniczenie w zakresie zawieszenia postępowania z powodu śmierci zobowiązanego stanowi interes społeczny, zawieszenia postępowania egzekucyjnego na podstawie komentowanej okoliczności, gdy egzekucja dotyczy obowiązku niepieniężnego, może nastąpić bowiem tylko wtedy, gdy nie zagraża to interesowi społecznemu. Natomiast w przypadku utraty bytu prawnego przez zobowiązanego niebędącego osobą fizyczną, a więc osobę prawną i jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, administracyjne postępowanie egzekucyjne może być prowadzone wobec następcy prawnego zobowiązanego. Ma to miejsce wtedy, gdy przeszedł na niego obowiązek objęty tytułem wykonawczym. W takim przypadku postępowanie egzekucyjne jest kontynuowane, a dokonane czynności egzekucyjne pozostają w mocy. Zastosowanie dalszych środków egzekucyjnych może jednak nastąpić po wystawieniu przez wierzyciela nowego tytułu wykonawczego i skierowaniu go do organu egzekucyjnego wraz z urzędowym dokumentem wykazującym przejście dochodzonego obowiązku na następcę prawnego⁸⁹.

Zwolnienie spod egzekucji

●Prawo wystąpienia z wnioskiem o zwolnienie spod egzekucji przysługuje zobowiązanemu. Taki wniosek może dotyczyć jedynie rzeczy lub praw, które stanowią własność zobowiązanego. Tryb zwalniania spod egzekucji został unormowany w art. 13 u.p.e.a. Osoba trzecia, która rości sobie prawo do rzeczy lub prawa majątkowego zajętego w toku egzekucji, może ubiegać się o wyłączenie takiej rzeczy lub prawa spod egzekucji w trybie określonym w art. 38 u.p.e.a.⁹⁰.

Przypisy

[1] P.M. Przybysz, "Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz", LEX 2015, wersja elektroniczna, komentarz do art. 1 u.p.e.a., teza 2.

[2] R. Hauser [w:] R. Hauser, A. Skoczylas, "Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz", LEX 2016, wersja elektroniczna, komentarz do art. 1 u.p.e.a., teza 2. Więcej na temat istoty egzekucji administracyjnej zob.: R. Suwaj [w:] J. Dempczyńska, P. Pietrasz, K. Sobieralski, R. Suwaj, "Praktyka administracyjnego postępowania egzekucyjnego", Wrocław 2008, s. 15-20.

[3] I. Piotrowiak, "Jednostka w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym z wynagrodzenia za pracę", Przegląd Prawa Publicznego nr 4/2010, s. 71. Odmiennie uważa P. Dobosz, "Pojęcie egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, "System egzekucji administracyjnej", Warszawa 2004, s. 26-27.

[4] Wyrok NSA z 26 marca 2009 r., sygn. akt II FSK 1462/08.

[5] Wyrok WSA w Gliwicach z 5 maja 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 932/07, LEX nr 469776.

[6] Wyrok WSA w Warszawie z 16 lutego 2007 r., sygn. akt III SA/Wa 3125/06, LEX nr 311963.

[7] R. Hauser, op. cit., teza 7.

[8] D.R. Kijowski [w:] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna, W. Grześkiewicz, C. Kulesza, W. Łuczaj, P. Pietrasz, J. Radwanowicz-Wanczewska, P. Starzyński, R. Suwaj, "Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz", LEX 2015, wersja elektroniczna, komentarz do art. 1 u.p.e.a., teza 2.3.

[9] R. Hauser, op. cit., teza 10.

[10] R. Suwaj, op. cit., s. 33-34.

[11] Projekt ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej przewiduje zmianę definicji. Zgodnie z jej art. 2 pkt 3 definicja biegłego skarbowego będzie brzmiała następująco: "rozumie się przez to rzeczoznawcę w określonej dziedzinie, uprawnionego do wyceny majątku zobowiązanego i wpisanego na listę biegłych skarbowych prowadzoną przez izbę administracji skarbowej". Projekt ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej zakłada połączenie dotychczas odrębnie działających: administracji podatkowej, kontroli skarbowej i Służby Celnej. W momencie przygotowywania komentarza oba projekty były na etapie wniesienia uwag przez Senat. Zakłada się, że zasadniczo obie ustawy wejdą w życie 1 stycznia 2017 r.

[12] R. Hauser, op. cit., teza 2.

[13] Więcej na ten temat zob.: J. Olszanowski, W. Piątek, "Współpraca państw członkowskich UE przy odzyskiwaniu należności podatkowych", Warszawa 2015.

[14] J. Jędrośka, "Ogólne postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne", Wrocław 2005, s. 142. Podobny pogląd wyrażała B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, "Polskie postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne", Warszawa 2000, s. 446-450.

[15] P. Przybysz, "Egzekucja administracyjna", Warszawa 1999, s. 162.

[16] Z. Kmieciak, "Czynności egzekucyjne w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 237.

[17] Wyrok WSA w Warszawie z 4 marca 2016 r., sygn. akt III SA/Wa 880/15, LEX nr 2113619.

[18] Wyrok WSA w Łodzi z 8 czerwca 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 155/16, LEX nr 2079951.

[19] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., komentarz do art. 1a u.p.e.a., teza 3.3.3.

[20] J. Wyporska-Frankiewicz [w:] J. P. Tarno (red.), E. Cisowska-Sakrajda, K. Defecińska-Tomczak, M. Sieniuć, A. Suławko-Karetko, J. Wyporska-Frankiewicz, "Doradca podatkowy w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych", LEX 2012, wersja elektroniczna.

[21] Dz.U. nr 125, poz. 1369. Nowelizacja ta weszła w życie 30 listopada 2001 r.

[22] M. Masternak, "Dłużnik zajętej wierzytelności w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 179.

[23] R. Hauser, op. cit., teza 4.

[24] Por. M. Masternak [w:] T. Jędrzejewski,M. Masternak, P. Rączka, "Administracyjne postępowanie egzekucyjne", Toruń 2003, s. 28.

[25] Por. P. Stanisławiszyn, "Bank jako quasi-egzekutor na przykładzie egzekucji administracyjnej z rachunku bankowego" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 193-210.

[26] M. Masternak, "Dłużnik zajętej wierzytelności w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 179-180.

[27] P. Stanisławiszyn, op. cit., s. 199.

[28] R. Suwaj [w:] J. Dempczyńska, P. Pietrasz, K. Sobieralski, R. Suwaj, op. cit., s. 32 i 33.

[29] W. Grześkiewicz, "Egzekucja administracyjna - teoria i praktyka", Warszawa 2006, s. 15 i 16.

[30] M. Masternak, "Dłużnik zajętej wierzytelności w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 181.

[31] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., teza 3.5.3.

[32] K. Chorąży [w:] K. Chorąży, W. Taras, A. Wróbel, "Postępowanie administracyjne, egzekucyjne i sądowoadministracyjne", Kraków 2004, s. 236.

[33] P.M. Przybysz, op. cit., komentarz do art. 1a u.p.e.a., teza 6.

[34] Ibidem.

[35] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., teza 3.6.4.

[36] R. Hauser, op. cit., teza 7.

[37] Więcej na ten temat: W. Piątek, J. Olszanowski, op. cit., s. 33.

[38] C. Martysz, "Egzekucja administracyjna z nieruchomości" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 421.

[39] W uzasadnieniu projektu ustawy o administracji podatkowej (druk 3320) wskazano, że zmiana art. 1a pkt 5 u.p.e.a. ma na celu dostosowanie jego brzmienia do terminologii wprowadzonej ustawą z 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 172, poz. 1804). Zgodnie z art. 10 tej ustawy istniejące 14 stycznia 2003 r. własnościowe spółdzielcze prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawa do lokalu użytkowego, w tym garażu, oraz prawa do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej stały się spółdzielczymi własnościowymi prawami do lokalu. Ponadto na podstawie art. 11 tej ustawy ilekroć w przepisach jest mowa o własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu mieszkalnego, spółdzielczym prawie do lokalu użytkowego, w tym garażu, oraz prawie do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej, należy przez to rozumieć spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu.

[40] Wyrok WSA w Bydgoszczy z 15 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Bk 57/14, Legalis nr 1187620.

[41] Wyrok WSA w Łodzi z 6 lutego 2014 r., sygn. akt III SA/Łd 1042/13, LEX nr 1430025.

[42] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., teza 3.12.1. Więcej na temat organu egzekucyjnego: R. Suwała, "Organy egzekucyjne w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 172-178.

[43] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., teza 3.12.1.

[44] Wyrok NSA z 26 marca 2015 r., sygn. akt II FSK 892/13, Lex nr 1675600.

[45] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., teza 3.13.2.

[46] R. Hauser, op. cit., teza 11.

[47] P.M. Przybysz, op. cit., teza 12.

[48] E. Bojanowski, "Wykonanie zastępcze w egzekucji administracyjnej", Warszawa 1975, s. 35.

[49] W. Grześkiewicz, op. cit., s. 179.

[50] Wyrok NSA z 13 kwietnia 2016 r., sygn. akt II FSK 1069/14, LEX nr 2064651. Por. też wyrok WSA w Gdańsku z 15 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 1674/14, LEX nr 1791327.

[51] P.M. Przybysz, op. cit., teza 13.

[52] A.P. Skoczylas, A. Gomułowicz [w:] A. Choduń, A. Gomułowicz, A.P. Skoczylas, "Klauzule generalne i zwroty niedookreślone w prawie podatkowym i administracyjnym", LEX 2013, wersja elektroniczna.

[53] Wyrok WSA w Kielcach z 24 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Ke 707/11, LEX nr 1133598.

[54] R. Hauser, op. cit., teza 14.

[55] Wyrok WSA we Wrocławiu z 29 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Wr 1449/15, LEX nr 2033181.

[56] Wyrok WSA w Gdańsku z 8 marca 2016 r., sygn. akt I SA/Gd 1892/15, LEX nr 2026564.

[57] W. Grześkiewicz, op. cit., s. 179. Tak też NSA w wyroku z 13 grudnia 2012 r., sygn. akt II FSK 862/11, LEX nr 1415240.

[58] W. Grześkiewicz, op. cit., s. 180.

[59] M. Staniszewski, "Egzekucja obowiązków podatkowych", Warszawa 2010, s. 137 i 138.

[60] J. Lang [w:] E. Bojanowski, Z. Cieślak, J. Lang, "Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi", Warszawa 2008, s. 172.

[61] M. Masternak, "Wierzyciel w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 153.

[62] Wyrok NSA z 17 kwietnia 2008 r., sygn. akt II FSK 338/07, LEX nr 686475.

[63] Postanowienie WSA w Gliwicach z 4 września 2013 r., sygn. akt I SA/Gl 854/13, LEX nr 1369771.

[64] K. Sobieralski, "Glosa do uchwały NSA z 25 czerwca 2007 r., I FPS 4/06", Orzecznictwo Sądów Polskich 2008/1/5, Lex/wersja elektroniczna.

[65] M. Masternak, "Wierzyciel w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit. s. 154.

[66] R. Hauser, op. cit., teza 15.

[67] Por. wyrok WSA w Warszawie z 23 lipca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2990/07, Legalis nr 838181.

[68] R. Suwaj [w:] J. Dempczyńska, P. Pietrasz, K. Sobieralski, R. Suwaj, op. cit., s. 186 i 187.

[69] P.M. Przybysz, op. cit., teza 15.

[70] A. Drelichowska, "Glosa do wyroku z NSA z 8 sierpnia 2013 r., sygn. akt II FSK 2351/11", Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2014/01/16, s. 169-173.

[71] R. Suwaj [w:] J. Dempczyńska, P. Pietrasz, K. Sobieralski, R. Suwaj, op. cit., s. 187.

[72] Wyrok NSA z 19 maja 2011 r., sygn. akt II FSK 2172/09, LEX nr 1027433.

[73] J. Matarewicz [w:] J. Ignaczewski (red.), I. Kamińska, J. Matarewicz, M. Rozbicka-Ostrowska, "Komentarz do spraw administracyjnych", Lex 2015, wersja elektroniczna.

[74] R. Hauser, op. cit., teza 17.

[75] WSA w Gorzowie Wielkopolskim w postanowieniu z 21 kwietnia 2016 r. (sygn. akt I SA/Go 97/16, LEX nr 2029214) wskazał, że zajęcie egzekucyjne to czynność o wyłącznie proceduralnym charakterze. Nie dotyczy ono uprawnień i obowiązków wynikających z przepisów prawa, o których mowa w art. 3 par. 2 pkt 4 p.p.s.a. Przesądzenie, że jest to czynność stricte procesowa, powoduje, że nie podlega ona zaskarżeniu do sądu administracyjnego w oparciu o ww. przepis.

[76] Z. Kmieciak, "Czynności egzekucyjne w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 240-241.

[77] Wyrok WSA w Gliwicach z 18 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 820/08, Legalis nr 217479. Więcej na ten temat zob.: Z. Leoński, "O istocie postępowania zabezpieczającego w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym", s. 577-582 oraz A. Gorgol, "Zabezpieczenie skuteczności egzekucji administracyjnej należności podatkowych", s. 583-591 [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit.

[78] Z. Leoński, "Administracyjne postępowanie egzekucyjne. Problemy węzłowe", Poznań 2003, s. 68.

[79] J. Jędrośka, op. cit., s. 162.

[80] P.M. Przybysz, op. cit., teza 20.

[81] T. Jędrzejewski, P. Rączka, "Zobowiązany w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 167. Na temat małoletniego w postępowaniu egzekucyjnym zob.: M. Król, "Kontrowersje wokół pojęcia zobowiązanego", Przegląd Podatkowy nr 3/2014, s. 41-44.

[82] R. Hauser, op. cit., teza 18.

[83] D.R. Kijowski (red.), E. Cisowska-Sakrajda, M. Faryna i in., op. cit., teza 3.29.3.

[84] Wyrok NSA z 14 września 2005 r., sygn. akt I FSK 483/05, LEX nr 173129.

[85] J. Lang [w:] E. Bojanowski, Z. Cieślak, J. Lang, op. cit., s. 173.

[86] K. Chorąży [w:] K. Chorąży, W. Taras, A. Wróbel, op. cit., s. 233.

[87] Więcej na ten temat zob.: M. Król, op. cit., s. 45-48.

[88] R. Suwaj [w:] J. Dempczyńska, P. Pietrasz, K. Sobieralski, R. Suwaj, op. cit., s. 29 i 30.

[89] T. Jędrzejewski, P. Rączka, "Zobowiązany w egzekucji administracyjnej" [w:] J. Niczyporuk, S. Fundowicz, J. Radwanowicz, op. cit., s. 170 i 171.

[90] P.M. Przybysz, op. cit., teza 22.