Jakie są możliwości uniknięcia opłat za skargę na organ administracji

Zwolnienie z kosztów postępowania przed sądem administracyjnym wpisuje się w instytucję prawa pomocy sądowej. Pomoc taką przyznaje sąd stronie w sytuacji, gdy nie ma ona środków na prowadzenie sprawy przed sądem. Pomoc taka może obejmować ubieganie się o zwolnienie z kosztów sądowych - co przede wszystkim obejmuje opłatę za wniesienie skargi do sądu (wpis od skargi) i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika.

Wpis od skargi dzieli się na wpis stosunkowy oraz wpis stały. Przy wpisie stosunkowym jego wysokość zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia. Jest on pobierany w sprawach o należności pieniężne (np. podatki). Przykładowo wpisy w sprawach podatkowych mogą być ustalone na poziomie od 100 zł do 100 tys. zł, w zależności od wartości przedmiotu sporu. W innych sprawach pobiera się wpis stały (np. dotyczących pozwoleń, zezwoleń i koncesji na prowadzenie jakiejś działalności). Takie wpisy kosztują obecnie od 100 zł do 10 tys. zł.

Orzeczenia sądów pokazują, że podstawą przyznania prawa pomocy jest analiza dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Na przykład w odniesieniu do oceny celowości przyznania pełnomocnika Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 28 kwietnia 2011 r. (I FZ 85/11) wyraził pogląd, że sąd wojewódzki nie może odmówić stronie przyznania profesjonalnego pełnomocnika tylko dlatego, że uznał, iż w danej sprawie nie ma takiej potrzeby. W tej sprawie NSA nie zgodził się z sądem wojewódzkim we Wrocławiu, który odmówił ustanowienia pełnomocnika z urzędu dla fundacji, wskazując, że przedmiot zaskarżenia zostanie wszechstronnie zbadany przez sąd pod względem jego zgodności z prawem i reprezentowanie fundacji przez pełnomocnika jest zbędne.

NSA uwzględnił zarzut fundacji, która wskazała, że w takim przypadku trzeba by uznać, iż organy państwowe czy samorządowe, które są zawsze reprezentowane przez zawodowego pełnomocnika, bezzasadnie marnują środki publiczne. NSA stanął w tej sprawie na stanowisku, że sąd nie może stwierdzić, iż pełnomocnik dla strony w danej sprawie jest niepotrzebny. To nie jest merytoryczne rozpoznanie wniosku. Sąd musi skupić się wyłącznie na ocenie sytuacji finansowej strony i ewentualnie uzasadnić, dlaczego uznaje, że strona nie może pokryć sama kosztów profesjonalnego pełnomocnika.

Bezzasadne bez pomocy

NSA w postanowieniu z 28 lutego 2011 r. (II FZ 66/11) wyraził jednoznaczny pogląd, że przyznanie pomocy sądowej jest niedopuszczalne, nawet jeśli zachodzą ku temu przesłanki związane z trudną sytuacją materialną strony - jednakże tylko w sytuacji gdy bez głębszej analizy prawnej można bez wątpliwości stwierdzić, że skarga nie może zostać uwzględniona. Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określa bowiem, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności jej skargi. Jak należy to rozumieć? W komentarzach do ustawy przyjmowany jest pogląd, że skarga jest bezzasadna w sytuacji, kiedy stan faktyczny i prawny nie budzi najmniejszych wątpliwości co do braku szans na jej uwzględnienie.

Orzeczenia te pokazują, że kwestia przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy stronie ma charakter uznaniowy. Wnioskujący o prawo pomocy nie są jednak z góry na przegranej pozycji. Statystyki sądów administracyjnych za 2011 rok pokazują, że zwolnienie od kosztów w zakresie całkowitym lub częściowym przyznano w 44 proc. przypadków (na 6,7 tys. rozpoznanych wniosków).

Prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Można wnioskować o zwolnienie z kosztów w zakresie całkowitym lub częściowym. [Przykład 1]

Ustawa określa, że zwolnienie od kosztów może być przyznane nie tylko na wniosek strony, lecz także z urzędu. Z mocy ustawy zwolnione z obowiązku ponoszenia kosztów są strony skarżące działanie organu administracji lub jego bezczynność w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej, dotyczących statusu bezrobotnego, zasiłków oraz innych należności i uprawnień przysługujących osobie bezrobotnej, dotyczących chorób zawodowych, świadczeń leczniczych oraz świadczeń rehabilitacyjnych, oraz ze stosunków pracy i stosunków służbowych.

W przypadku zwolnienia z kosztów na wniosek osoby fizycznej prawo pomocy w zakresie całkowitym przyznawane jest, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Prawo pomocy może być również przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej. W zakresie całkowitym - podmiot ten musi wykazać, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W zakresie częściowym - podmiot musi wykazać, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Wniosek o zwolnienie

Wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według urzędowego wzoru. Formularze te udostępnione są bezpłatnie w budynkach wszystkich wojewódzkich sądów administracyjnych oraz w budynku NSA. Wzory publikowane są też na stronach internetowych sądów. Jeśli wniosek taki zostanie złożony na innym formularzu lub jego braków strona nie uzupełniła w określonym przez sąd terminie, to sąd go nie rozpozna.

Wniosek taki powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem. [Przykład 2]

Jeśli sąd uzna, że dane są niepełne lub niespójne bądź nierzetelne, to może wezwać stronę do uzupełnienia oświadczenia lub do złożenia niezbędnych dokumentów. Mogą to być w szczególności: odpisy zeznań podatkowych, wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, wypisy z rejestrów urzędowych, odpis aktualnych bilansów (w przypadku spółek), zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat, zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. [Przykład 3]

Przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały. O pozytywnym rozpatrzeniu wniosku decyduje nie tylko wysokość zarobków oraz potrzeb rodziny strony, lecz także jej stan majątkowy. Jeśli strona posiada jakiś majątek, np. nieruchomości, to trudno będzie jej uzyskać zwolnienie z kosztów w zakresie całkowitym, szczególnie gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia. Ponadto wnioskodawcy muszą wiedzieć, że pojęcie "sytuacja majątkowa" strony obejmuje również dochody i majątek osób prowadzących wspólnie z wnioskodawcą gospodarstwo domowe lub w inny sposób mogące wpłynąć na jego możliwości finansowe.

Opłaty uiszczane w sądzie administracyjnym

● Wpis stosunkowy lub stały od pism wszczynających postępowanie w danej instancji - skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania.

● Opłaty kancelaryjne za każdą stronę odpisu, zaświadczenia, wyciągu lub innego dokumentu wydawanego na wniosek na podstawie akt sprawy sądowoadministracyjnej oraz za stwierdzenie prawomocności orzeczenia i sporządzenie uzasadnienia orzeczenia i jego doręczenie.

Ważne

Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określa, że prawo pomocy nie przysługuje stronie w razie oczywistej bezzasadności tej skargi

PRZYKŁADY

1 Czy podatnik, który ma adwokata, może być zwolniony z opłat

W takiej sytuacji sąd może nie zwolnić skarżącego z kosztów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w postanowieniu z 20 marca 2012 r. (I SA/Kr 2023/11) wyraził stanowisko, że to, iż skarżący (w tym przypadku małżonkowie) korzystają z usług profesjonalnego pełnomocnika, wiąże się przecież z koniecznością pokrycia kosztów takiej pomocy. To z kolei wpływa na obraz rzeczywistych możliwości finansowych skarżących. Trudno też dopuścić sytuację, w której strona przeznacza środki finansowe na pokrycie wynagrodzenia pełnomocnika, do którego ustanowienia nie jest zobowiązana, a jest zwolniona z kosztów postępowania sądowego. W takim postępowaniu sąd bada skargę, nawet gdy skarga nie została sporządzona przez profesjonalistę. Wydaje się więc, że skarżący musiałby udokumentować sądowi, iż jego pełnomocnik za reprezentowanie go w sądzie i świadczenie pomocy prawnej nie pobiera żadnego wynagrodzenia.

2 Czy fakt otrzymywania zasiłku wystarczy do zwolnienia z kosztów

W postanowieniu z 20 kwietnia 2004 r. (II SAB/Gd 150/02) WSA w Gdańsku uznał, że kwota zasiłku z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (365 zł miesięcznie) stanowiąca całość dochodów wnioskodawcy z pewnością nie wystarcza na pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania oraz wynajęcie adwokata, tym samym uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Wynika więc z tego, że jeśli strona korzysta wyłącznie z zasiłku z pomocy społecznej, to ma szansę na zwolnienie z opłaty za skargę do sądu.

3 Czy trzeba podać dochody małżonka, żeby uzyskać zwolnienie z kosztów sądowych

O przyznaniu prawa pomocy decyduje nie tylko sytuacja finansowa podatnika, lecz także osób, które mają wpływ na jego utrzymanie. Potwierdził to Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 25 października 2011 r. (II FZ 627/11). NSA stwierdził, że sądy administracyjne analizując sytuację majątkową wnioskującego, mają prawo do żądania dokumentów obrazujących sytuację majątkową jego domowników. Dotyczy to również małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, ale zobowiązanych na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny.

NSA podkreślił, że sądy mogą nakładać obowiązek przedłożenia tych dokumentów tylko na osoby wnioskujące o przyznanie prawa pomocy. Jeśli np. małżonek podatnika odmawia ujawnienia informacji o swoim majątku z uwagi na m.in. rozdzielność majątkową, to nie może to przesądzać o odmowie przyznania prawa pomocy podatnikowi. Zachowanie osoby trzeciej, która nie jest uczestnikiem postępowania sądowego, nie może działać na niekorzyść wnioskodawcy.

Przemysław Molik

przemyslaw.molik@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 239 - 242, art. ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270). Par. 1 - 5 rozporządzenia rady ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2003 r. nr 221, poz. 2193 ze zm.).