Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (cz. 6)

ROZDZIAŁ 5

1. Dla ubezpieczenia emerytalnego tworzy się Fundusz Rezerwy Demograficznej.

2. FRD zasilany jest:

1) ze środków, o których mowa w art. 22 ust. 4;

2) z przekazywanych środków ze zbycia akcji i udziałów należących do Skarbu Państwa w wysokości 40% przychodów z ogólnej kwoty brutto w danym roku, pomniejszonej o kwoty obowiązkowych odpisów na fundusz celowy, o którym mowa w art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (Dz. U. z 2016 r. poz. 981, 1174 i 2260);

3) z przychodów od środków FRD ulokowanych zgodnie z art. 63 ust. 2 i art. 65 ust. 2 i 4;

4) z odsetek uzyskanych z lokat na rachunkach prowadzonych przez Zakład, a niestanowiących przychodów FUS i Zakładu;

4a) aktywami pochodzącymi z przeniesienia aktywów, o których mowa w art. 23 ust. 2 pkt 2-4 ustawy z dnia 6 grudnia 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych (Dz. U. poz. 1717), które są wyodrębniane ewidencyjnie;

5) z innych źródeł.

● Omawiany przepis i kilka kolejnych regulują kwestie utworzenia i funkcjonowania funduszu zarządzanego przez ZUS zwanego Funduszem Rezerwy Demograficznej.

Jest to państwowy rezerwowy fundusz emerytalny, w którym, w założeniu, miały być zbierane środki na wypłatę świadczeń emerytalnych w razie niekorzystnych zmian na rynku pracy po 2020 r. Jego celem miało być gromadzenie środków pieniężnych na wypłatę emerytur na wypadek, gdyby budżet nie był w stanie pokryć tych wydatków w sytuacji, gdy więcej będzie emerytów niż osób pracujących, a konieczne będzie zapewnienie wypłaty świadczeń finansowanych z funduszu emerytalnego. Miał on zatem zagwarantować stabilność i płynność finansową systemu emerytalnego i uzupełnienie ewentualnych niedoborów tego funduszu wynikających wyłącznie z przyczyn demograficznych. Przewidywano bowiem, że po 2020 r. w związku z dużą liczbą ubezpieczonych urodzonych w okresie powojennego wyżu demograficznego liczba osób pobierających emerytury może wzrosnąć nawet o 60 proc. Właśnie w takiej sytuacji środki z Funduszu Rezerwy Demograficznej powinny wspomóc system emerytalny poprzez uzupełnianie braków w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Mimo że w założeniu środki z tego funduszu miały być wykorzystane dopiero wtedy, gdy liczba pobierających świadczenia emerytalne przewyższy liczbę pracujących i opłacających składki na ubezpieczenia, to jednak w praktyce się zdarzało, że środki z FRD były przesuwane do FUS na bieżącą wypłatę emerytur. W doktrynie podkreśla się, że jest to rozwiązanie dość ryzykowne, ponieważ doraźne sięganie po środki zgromadzone w tym funduszu może spowodować, że będzie ich za mało wtedy, gdy w rzeczywistości będą one niezbędne.

● Pierwotnie, według założeń ustawodawcy, fundusz miał być zasilany głównie środkami z prywatyzacji mienia Skarbu Państwa. Zgodnie z komentowanym przepisem w pierwszej kolejności fundusz jest zasilany ze środków, o których mowa w art. 22 ust. 4 ustawy, tj. z części składek na ubezpieczenie emerytalne w wysokości 0,35 proc. podstawy wymiaru składek na to ubezpieczenie.

Ponadto źródłami środków zasilających FRD są m.in.:

- przychody od środków FRD ulokowanych w bonach i obligacjach skarbowych oraz innych papierach wartościowych emitowanych przez Skarb Państwa; papierach wartościowych emitowanych przez gminy lub związki gmin i miasto stołeczne Warszawa czy dłużnych papierach wartościowych gwarantowanych przez Skarb Państwa oraz innych akcjach i obligacjach;

- odsetki uzyskane z lokat na rachunkach prowadzonych przez ZUS, a niestanowiących przychodów FUS i ZUS;

- środki ze zbycia akcji i udziałów należących do Skarbu Państwa w wysokości 40 proc. przychodów z ogólnej kwoty brutto w danym roku, pomniejszonej o kwoty obowiązkowych odpisów na fundusz celowy określony w ustawie z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i niektórych uprawnieniach pracowników (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 981 ze zm.).

W tym ostatnim przypadku chodzi tu o Fundusz Reprywatyzacji, na rachunku którego są gromadzone środki pochodzące ze sprzedaży 5 proc. akcji należących do Skarbu Państwa w każdej ze spółek powstałych w wyniku komercjalizacji, dochody uzyskane z tytułu posiadania akcji nabytych zgodnie z ustawą i przychody z tytułu zbycia tych akcji, a także odsetki od tych środków, z przeznaczeniem na cele związane z zaspokajaniem roszczeń byłych właścicieli mienia przejętego przez Skarb Państwa poprzez m.in. wypłatę odszkodowań wynikających z prawomocnych wyroków i ugód sądowych oraz ostatecznych decyzji administracyjnych wydanych w związku z nacjonalizacją mienia i inne. Jeszcze niedawno art. 58 ust. 2 pkt 2 posługiwał się pojęciem "środki przekazywane z prywatyzacji mienia Skarbu Państwa". Zmiana w tym zakresie miała miejsce z 1 stycznia 2017 r. na mocy ustawy z 16 grudnia 2016 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o zasadach zarządzania mieniem państwowym (Dz.U. poz. 2260). Zmiana ta jest konsekwencją wyeliminowania pojęcia prywatyzacji z ustawy o komercjalizacji i uprawnieniach niektórych pracowników (dotychczasowej ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji).

1. Środki FRD mogą być wykorzystane wyłącznie na:

1) uzupełnienie wynikającego z przyczyn demograficznych niedoboru funduszu emerytalnego, o którym mowa w art. 55 ust. 1 pkt 1, z zastrzeżeniem ust. 3 i art. 112 ust. 1;

2) nieoprocentowaną pożyczkę uzupełniającą środki funduszu emerytalnego na bieżącą wypłatę świadczeń, zapewniającą płynność finansową FUS, zwrotną w terminie nie dłuższym niż 6 miesięcy od dnia otrzymania środków przez FUS;

3) zasilenie funduszu emerytalnego z aktywów, o których mowa w art. 58 ust. 2 pkt 4a, powiększonych o przychody o uzyskane z tych aktywów.

2. Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, może zarządzić wykorzystanie środków FRD na cel, o którym mowa w ust. 1 pkt 1, mając na względzie konieczność zapewnienia wypłaty świadczeń finansowanych z funduszu emerytalnego.

2a. Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, może zarządzić wykorzystanie środków FRD na cel, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, określając termin i sposób zwrotu pożyczki, mając na względzie konieczność zapewnienia wypłaty świadczeń finansowanych z funduszu emerytalnego.

2b. Rozporządzenia, o którym mowa w ust. 2, nie wydaje się, jeżeli ustawa budżetowa na dany rok kalendarzowy ujmuje w przychodach FUS środki, o których mowa w ust. 1 pkt 1.

2c. Zarząd Zakładu uruchamia środki FRD na cel, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i 3, do wysokości ujętej w planie finansowym FUS.

3. Koszty bieżącego zarządzania środkami FRD finansowane są z jego środków. Wysokość środków na zarządzanie określana jest corocznie w planie finansowym FRD.

● Przepis ten określa sposoby wykorzystania środków FRD. Jest to katalog zamknięty. Głównym celem wykorzystania tych środków jest uzupełnienie wynikającego z przyczyn demograficznych niedoboru funduszu emerytalnego. Następnie mogą być one przeznaczone na nieoprocentowaną, ale zwrotną, pożyczkę uzupełniającą środki funduszu emerytalnego na bieżącą wypłatę świadczeń, zapewniającą płynność finansową FUS. Dodatkowo środki te mogą służyć zasileniu funduszu emerytalnego aktywami pochodzącymi z przeniesienia aktywów, o których mowa w ustawie z 6 grudnia 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytur ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych (Dz.U. poz. 1717). Chodzi o przeniesione z otwartych funduszy emerytalnych do ZUS 3 lutego 2014 r. takie m.in. kategorie aktywów jak: obligacje i bony emitowane przez Skarb Państwa, inne papiery wartościowe opiewające na świadczenia pieniężne, gwarantowane lub poręczane przez Skarb Państwa czy środki pieniężne denominowane w walucie polskiej. Aktywa te były przenoszone aż do osiągnięcia wartości odpowiadającej sumie wartości umorzonych jednostek rozrachunkowych, zapisanych na rachunku każdego członka otwartego funduszu emerytalnego 31 stycznia 2014 r.

Wskazując zasadniczy cel wykorzystania środków z FRD, ustawodawca kierował się charakterem funduszu jako wyłącznie funduszu rezerwowego i zastrzegł w art. 112 ust. 1 ustawy, że uruchomienie środków zgromadzonych w FRD może nastąpić najwcześniej dopiero w 2009 r. Warto przypomnieć, że przepis ten w pierwotnym brzmieniu przewidywał, że środki FRD mogą być wykorzystane wyłącznie na uzupełnienie wynikającego z przyczyn demograficznych niedoboru funduszu emerytalnego.

● W ust. 2 i 2a omawianego przepisu zawarta została delegacja ustawowa dla Rady Ministrów do wskazania sposobu wykorzystania środków FRD z uwzględnieniem obowiązku zapewnienia wypłaty świadczeń finansowanych z funduszu emerytalnego. W drodze rozporządzenia Rada Ministrów miała określić zarówno termin, jak i sposób zwrotu pożyczki zaciągniętej na bieżącą wypłatę świadczeń. Na podstawie tego przepisu wydane zostało 24 sierpnia 2010 r. rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie wykorzystania w 2010 r. środków FRD na uzupełnienie niedoboru funduszu emerytalnego wynikającego z przyczyn demograficznych (Dz.U. nr 163, poz. 1099). Podobne rozporządzenie Rada Ministrów wydała w 2011, 2012 i 2013 r. W 2013 r. Rada Ministrów zarządziła wykorzystanie środków Funduszu Rezerwy Demograficznej na ten cel w kwocie 250 mln zł. Jak już wskazano, w ocenie przedstawicieli doktryny wykorzystanie środków, poza rzeczywistymi potrzebami wynikającymi z niedoboru i konieczności zaspokojenia zwiększonych wydatków funduszu emerytalnego FUS w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego przez ubezpieczonych urodzonych w okresie powojennego wyżu demograficznego, jest ryzykowne. Rodzi się bowiem obawa, że jeżeli środki z FRD będą wykorzystywane obecnie, to w przyszłości może zabraknąć ich na wypłatę świadczeń, które fundusz miał zapewnić.

Rozwiązanie przewidziane w omawianym przepisie służy wyłącznie na pokrycie niedoboru funduszu emerytalnego, nie ma zatem w żadnym wypadku zastosowania do pokrywania zarówno bieżących, jak i ewentualnych przyszłych niedoborów funduszy rentowego, chorobowego i wypadkowego.

1. FRD posiada osobowość prawną.

2. Statut FRD nadaje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, w drodze rozporządzenia.

3. Organem FRD jest Zakład.

4. Środkami FRD dysponuje Zakład, z zastrzeżeniem art. 59 i 64.

5. Zakład reprezentuje FRD w sposób określony dla reprezentacji Zakładu w jego statucie.

6. Siedzibą FRD jest siedziba Zakładu.

7. Nazwa FRD jest prawnie chroniona.

● FRD z mocy prawa posiada osobowość prawną. Oznacza to, że ma zdolność do bycia podmiotem praw oraz obowiązków w stosunkach cywilnoprawnych oraz zdolność dokonywania we własnym imieniu czynności prawnych. Jak każda osoba prawna, tak i fundusz, stosownie do art. 38 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 459; dalej: k.c.), może funkcjonować w obrocie prawnym wyłącznie poprzez swoje organy, w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie. Organem FRD jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych (notabene inna osoba prawna), który dysponuje jego środkami oraz reprezentuje fundusz w sposób określony dla reprezentacji zakładu w jego statucie. Ustawodawca zastrzegł jednocześnie prawo do dysponowania tymi środkami z uwzględnieniem art. 59 określającego zamknięty katalog możliwości wykorzystania środków FRD, jak również art. 64 dopuszczającego możliwość powierzenia zarządu środkami FRD podmiotowi zewnętrznemu. Siedziba ZUS jest jednocześnie siedzibą FRD. Statut nadaje funduszowi w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Na podstawie delegacji zamieszczonej w tym przepisie minister pracy i polityki społecznej wydał rozporządzenie z 15 lutego 2002 r. w sprawie nadania statutu FRD (Dz.U. nr 18, poz. 178). Stosownie do postanowień tego statutu prezes, zarząd i rada nadzorcza ZUS realizują zadania wynikające z ustawy związane z FRD, stosując odpowiednio tryb określony w przepisach dotyczących Zakładu. Prezes ZUS, realizując zadania określone w ustawie, kieruje działalnością FRD i reprezentuje go na zewnątrz. Jednocześnie dla realizacji zadań z zakresu FRD może on powierzać określone zadania wskazanym komórkom organizacyjnym ZUS.

● Przepis zastrzega ponadto, że nazwa FRD podlega ochronie prawnej. W praktyce oznacza to tyle, że żaden inny podmiot nie jest uprawniony, aby bez zgody samego funduszu korzystać z takiej nazwy w celach reklamowych lub marketingowych. Naruszenie tego ograniczenia daje funduszowi możliwość wystąpienia do sądu z roszczeniem o naruszenie dóbr osobistych.

1. Gospodarka finansowa FRD odbywa się na podstawie wieloletniej prognozy kroczącej dochodów i wydatków funduszu emerytalnego.

2. Podstawą prognozy, o której mowa w ust. 1, są w szczególności założenia dotyczące sytuacji demograficznej i społeczno-ekonomicznej kraju, a zwłaszcza założenia dotyczące płodności, umieralności, wzrostu gospodarczego, wysokości zarobków, migracji, inflacji, stopy bezrobocia, struktury populacji w podziale na poszczególne grupy zawodowe oraz grupy znajdujące się poza siłą roboczą, oraz wskaźniki waloryzacji składek i świadczeń wypłacanych z ubezpieczeń społecznych.

3. Prognoza, o której mowa w ust. 1, sporządzana jest przez Zarząd Zakładu.

4. Prognoza, o której mowa w ust. 3, jest przedstawiana Radzie Ministrów co 3 lata, do dnia 30 czerwca, wraz z opinią aktuariusza działającego na podstawie przepisów o działalności ubezpieczeniowej. Wyboru aktuariusza dokonuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego w drodze konkursu.

5. Prognoza publikowana jest corocznie w Biuletynie Informacyjnym. Zakres publikacji określi minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, w drodze rozporządzenia.

● Gospodarka finansowa FRD, czyli ogół czynności związanych z przygotowaniem i realizacją operacji pieniężnych, obejmująca: planowanie finansowe, gromadzenie środków pieniężnych, wydatkowanie środków pieniężnych i kontrolę finansową, odbywa się na podstawie wieloletniej prognozy kroczącej dochodów i wydatków funduszu emerytalnego. Prognoza ta jest sporządzana przez zarząd ZUS. Opiera się na założeniach określonych w ust. 2 przepisu, a dotyczących sytuacji demograficznej i społeczno-ekonomicznej kraju, czyli w szczególności płodności, umieralności, wzrostu gospodarczego, wysokości zarobków, migracji, inflacji, stopy bezrobocia, struktury populacji w podziale na poszczególne grupy zawodowe i grupy znajdujące się poza siłą roboczą, oraz wskaźników waloryzacji składek i świadczeń wypłacanych z ubezpieczeń społecznych. Prognozę zarząd przedstawia Radzie Ministrów co 3 lata. Na podstawie ust. 5 tego przepisu zostało wydane rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 15 lutego 2002 r. w sprawie zakresu publikacji wieloletniej prognozy kroczącej dochodów i wydatków funduszu emerytalnego (Dz.U. nr 18, poz. 179). Zgodnie z treścią rozporządzenia zakres publikacji obejmuje: cel i zakres prognozy oraz podstawowe informacje za rok poprzedni dotyczące funduszu emerytalnego, czyli przychody, wydatki i saldo funduszu emerytalnego, liczbę ubezpieczonych (w ubezpieczeniu emerytalnym) i liczbę emerytów na początek i na koniec roku, oraz współczynnik obciążenia systemowego (iloraz liczby emerytów do liczby osób ubezpieczonych w ubezpieczeniu emerytalnym). Ponadto mieszczą się w nim również informacje dotyczące FRD, takie jak: wartość aktywów FRD na początek i na koniec roku, wpływy i wydatki FRD w roku, lista podmiotów zarządzających aktywami funduszu wraz z procentowym udziałem środków funduszu powierzonych danemu podmiotowi w całości środków funduszu, wykaz stóp zwrotu z inwestycji osiągniętych przez podmioty zarządzające, stopa zwrotu z inwestycji dla całego funduszu. Rozporządzenie przewiduje również, że do zakresu publikacji należą wyniki prognozy prezentowane w trzech wariantach (pesymistycznym, pośrednim i optymistycznym), w tym omówienie wyników każdego z wariantów prognozy, wyniki prognozy krótkoterminowej w okresie pierwszych 10 lat oraz wyniki prognozy na następne 30 do 40 lat.

Prognoza pokazuje, jak będą się kształtować przyszłe wpływy i wydatki FUS w aktualnym stanie prawnym. Trzeba pamiętać, że ustawodawca zmieniając ustawy, może w ten sposób np. obniżać składki, a tym samym wpływać na wzrost lub spadek niezbędnych dotacji. Działalność ZUS w zakresie poboru składek i wypłaty świadczeń nie ma na to wpływu.

FRD nie może zaciągać pożyczek lub kredytów. Budżet państwa gwarantuje wypłatę świadczeń emerytalnych z FUS.

● FRD nie może zaciągać zobowiązań finansowych w postaci pożyczek lub kredytów. Biorąc pod uwagę charakter i przeznaczenie środków zgromadzonych w tym funduszu, jest to rozwiązanie słuszne i logiczne. Sięgając do komentowanego powyżej art. 58 ustawy zawierającego katalog dopuszczalnych prawem źródeł zasilania FRD, w szczególności do punktu o zasilaniu FRD z innych źródeł, można mylnie założyć, że możliwe jest w tym zakresie zasilanie FRD z wszelkich niewymienionych w tym przepisie, lecz dopuszczalnych prawem źródeł, takich jak właśnie zwrotne pożyczki czy kredyty. Wprowadzenie przez ustawodawcę bezwzględnego zakazu ich zaciągania wyłącza wprost taką interpretację zapisu "z innych źródeł" w kontekście zasilania FRD.

Jednocześnie uzupełnianie niedoborów funduszu emerytalnego środkami przekazywanymi z FRD pochodzącymi z kredytów czy pożyczek byłoby zupełnie niepotrzebne, biorąc pod uwagę brzmienie art. 53 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym w granicach określonych w ustawie budżetowej FUS może otrzymywać z budżetu państwa dotacje i nieoprocentowane pożyczki. Dotacje te i pożyczki mają być przeznaczone właśnie na uzupełnienie środków na wypłaty świadczeń gwarantowanych przez państwo, jeżeli przychody przekazywane na rachunek bankowy FUS oraz środki zgromadzone na funduszu rezerwowym nie zapewniają pełnej i terminowej wypłaty świadczeń finansowanych z przychodów FUS.

● Przewidując i zabezpieczając ewentualne negatywne konsekwencje związane z niedoborem środków finansowych gromadzonych przez FRD na realizacje określonych ustawą celów, ustawodawca zagwarantował wypłatę świadczeń emerytalnych z FUS z budżetu państwa. Emeryci i renciści mogą być zatem spokojni, ponieważ środków na wypłaty ich świadczeń nie zabraknie. Mimo że w najbliższych latach nadal składki od osób pracujących nie będą pokrywać wszystkich wydatków na świadczenia, to jednak różnica zostanie uzupełniona z budżetu państwa, który zapewnia wypłatę emerytur i rent w ustawowej wysokości. Ewentualne problemy finansowe funduszu emerytalnego i FRD powinny zatem pozostać bez wpływu na terminową wypłatę świadczeń emerytalnych. W jaki natomiast sposób nastąpiłoby przejęcie przez budżet obowiązku wypłat emerytur na rzecz świadczeniobiorców? Przepis tego nie precyzuje, być może więc chodzi tu o udzielenie z budżetu państwa specjalnej dotacji na realizację wypłaty świadczeń emerytalnych.

1. FRD lokuje swoje środki w celu osiągnięcia ich maksymalnego bezpieczeństwa i rentowności.

2. Do dnia 31 grudnia 2001 r. FRD lokuje swoje środki w bonach i obligacjach skarbowych oraz innych papierach wartościowych emitowanych przez Skarb Państwa.

3. FRD nie może lokować swoich środków z aktywów, o których mowa w art. 58 ust. 2 pkt 2, w instrumentach, o których mowa w art. 65 ust. 2 pkt 2-5.

● Przepis ten precyzuje zasady, którymi musi kierować się FRD, lokując posiadane środki. Lokowanie jego środków zgodnie z założeniem ustawodawcy powinno więc z jednej strony zapewniać zachowanie maksymalnego bezpieczeństwa lokowanych środków, a z drugiej zapewnić dochodowość, czyli osiąganie maksymalnie wysokich zysków. Pierwotnie ustawodawca przewidział, że do 31 grudnia 2001 r. FRD lokuje swoje środki wyłącznie w bonach i obligacjach skarbowych oraz innych papierach wartościowych emitowanych przez Skarb Państwa. W obecnym brzmieniu przepis dopuszcza możliwość gromadzenia środków z wykorzystaniem innych dostępnych na rynku finansowym instrumentów. Jednocześnie w ust. 3 wyłączone zostało uprawnienie do lokowania przez FRD swoich środków z aktywów, o których mowa w art. 58 ust. 2 pkt 2 ustawy, tj. z przekazywanych środków ze zbycia akcji i udziałów należących do Skarbu Państwa w takich instrumentach finansowych, jak: papiery wartościowe emitowane przez gminy, związki gmin i miasto stołeczne Warszawa, dłużne papiery wartościowe gwarantowane przez Skarb Państwa, akcje i obligacje zdematerializowane zgodnie z przepisami ustawy z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1636 ze zm.) oraz obligacje emitowane przez spółki publiczne w rozumieniu ustawy z 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1639 ze zm.).

1. Po zgromadzeniu przez FRD środków wyższych niż 250 000 tys. zł zarządzanie środkami FRD może być powierzone przez Zakład uprawnionemu podmiotowi zewnętrznemu na zasadach określonych w ustawie i umowie o zarządzaniu.

2. Wybór zarządzającego środkami FRD odbywa się w trybie negocjacji z ogłoszeniem lub negocjacji bez ogłoszenia. Przepisy o zamówieniach publicznych stosuje się odpowiednio.

● Zarządzanie środkami FRD zostało powierzone ZUS. Ustawodawca zezwolił jednak na odstąpienie od tej generalnej zasady, gdy zgromadzone w FRD środki przekroczą 250 mln zł. W takiej sytuacji ZUS może w trybie negocjacji z ogłoszeniem lub negocjacji bez ogłoszenia na podstawie ustawy z 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 2164 ze zm.; dalej: p.z.p.) wybrać podmiot zewnętrzny, który przejmie zarządzanie środkami FRD, zgodnie z zasadami określonymi w ustawie i umowie o zarządzaniu. Wydaje się, że celem tej regulacji było zapewnienie większych możliwości osiągnięcia założeń ustawodawcy przy lokowaniu środków FRD, tj. bezpieczeństwa i rentowności zgromadzonych środków. Bez wątpienia bowiem podmiot specjalizujący się w inwestowaniu środków finansowych w sposób zapewniający ich bezpieczeństwo i rentowność, mający w tym zakresie doświadczenie i odpowiednie kompetencje, może lepiej zarządzić środkami FRD niż sam ZUS.

● Należy jednak zwrócić uwagę, że przepis posługuje się sformułowaniem "może być powierzone", a nie "zostanie powierzone", co oznacza, że ZUS jako zarządzający środkami FRD może powierzyć zarząd nad środkami podmiotowi zewnętrznemu, ale nie musi tego zrobić. Tak naprawdę w całym dotychczasowym okresie działalności funduszu jego aktywami zarządzał i zarządza ZUS. Dotychczas bowiem ZUS nie zdecydował się na skorzystanie z usług zewnętrznego podmiotu, choć temat ten raz na jakiś czas powraca w debatach politycznych.

Jednocześnie kolejny przepis ustawy określa limity środków FRD, które mogą być powierzone do zarządzania podmiotom zewnętrznym.

1. Żadnemu podmiotowi lub grupie podmiotów związanych, w rozumieniu przepisów o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, nie może być powierzone w zarządzanie więcej niż:

1) 40% środków FRD, jeżeli wartość tych środków nie przekracza 1 000 000 tys. zł;

2) 25% środków FRD, jeżeli wartość tych środków przekracza 1 000 000 tys. zł, a nie przekracza 2 000 000 tys. zł;

3) 15% środków FRD, jeżeli wartość tych środków przekracza 2 000 000 tys. zł.

2. Zarządzający jest obowiązany, z zastrzeżeniem ust. 3 i 4, lokować środki FRD tylko w kraju i wyłącznie w:

1) bonach, obligacjach skarbowych i innych papierach wartościowych Skarbu Państwa;

2) papierach wartościowych emitowanych przez gminy, związki gmin i miasto stołeczne Warszawa;

3) dłużnych papierach wartościowych gwarantowanych przez Skarb Państwa;

4) akcjach i obligacjach zdematerializowanych zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. z 2014 r. poz. 94, z późn. zm.);

5) obligacjach emitowanych przez spółki publiczne w rozumieniu ustawy z dnia

29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1382, z 2015 r. poz. 978, 1260 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);

6) (uchylony).

3. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw finansów publicznych, mając na względzie efektywność zarządzania, bezpieczeństwo i rentowność lokat, określi, w drodze rozporządzenia:

1) obowiązkowe istotne elementy, które powinna zawierać umowa o zarządzanie środkami FRD, z uwzględnieniem w szczególności określenia obowiązków i praw uprawnionego podmiotu zewnętrznego oraz opłaty za zarządzanie;

2) dopuszczalne proporcje udziału poszczególnych lokat środków FRD, z uwzględnieniem ryzyka inwestycyjnego i celów powołania FRD;

3) sposób lokowania środków z aktywów, o których mowa w art. 58 ust. 2 pkt 4a, wraz z zasadami ich wyceny;

4) szczegółowy sposób ustalania kosztów, o których mowa w art. 59 ust. 3, z uwzględnieniem w szczególności kosztów, które mogą być uznane za koszty zarządzania środkami FRD.

3a. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw finansów publicznych, może określić, w drodze rozporządzenia, inne formy lokowania środków FRD, z uwzględnieniem bezpieczeństwa i rentowności lokat.

4. Środki FRD mogą być lokowane przez Zakład także bezpośrednio w jednostkach uczestnictwa funduszy inwestycyjnych wybranych w trybie, o którym mowa w art. 64, jeżeli ich polityka inwestycyjna określona w statucie i faktycznie realizowana nie jest sprzeczna z wymogami określonymi w ust. 2 i 3.

● Przepis ten określa limity procentowe i kwotowe środków FRD, które mogą być powierzone do zarządzania podmiotom zewnętrznym. Jak przyjął ustawodawca, chodzi tutaj również o grupę podmiotów powiązanych w rozumieniu ustawy z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 291 ze zm.). Stosownie do art. 8 pkt 1 tej ustawy przez podmiot związany należy rozumieć jednostkę w stosunku do danego podmiotu:

- dominującą (czyli spółkę prawa handlowego lub przedsiębiorstwo państwowe, które to sprawuje kontrolę nad jednostką zależną),

- zależną (jednostkę będącą spółką handlową lub podmiotem utworzonym i działającym zgodnie z przepisami prawa handlowego, kontrolowane przez jednostkę dominującą),

- stowarzyszoną (jednostkę będącą spółką handlową lub podmiotem utworzonym i działającym zgodnie z przepisami obcego prawa handlowego, w której znaczący inwestor posiada zaangażowanie w kapitale oraz na którą wywiera znaczący wpływ) w rozumieniu ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1047 ze zm.),

oraz jednostkę zależną od jednostki dominującej w stosunku do tego podmiotu.

Regulacja ta jest doprecyzowaniem zasady określonej w art. 64 ustawy, dopuszczającej możliwość powierzenia podmiotowi zewnętrznemu zarządzania środkami FRD. Z przepisu tego wynika jednocześnie generalna zasada niedopuszczalności powierzenia zarządzania całością środków FRD wyłącznie jednemu podmiotowi lub grupie podmiotów związanych.

● Ze wskazanych w ust. 1 proporcji wynika, że im większe aktywa funduszu, tym mniejsza ich część może zostać powierzona do zarządzania przez jeden podmiot (grupę podmiotów związanych). Jest to uzasadnione koniecznością zminimalizowania ryzyka inwestycyjnego, jakie wiązałoby się z inwestowaniem tych aktywów przez jeden podmiot zarządzający, czyli ma zapewnić bezpieczeństwo oraz dochodowość środków zgromadzonych w FRD.

Przepis wprowadza ponadto obowiązek zarządzających w zakresie lokowania środków FRD jedynie na terenie Polski i wyłącznie przy wykorzystaniu wymienionych enumeratywnie w ust. 2 instrumentów finansowych, takich jak bony, obligacje skarbowe i inne papiery wartościowe Skarbu Państwa, dłużne papiery wartościowe gwarantowane przez Skarb Państwa czy akcje i obligacje zdematerializowane zgodnie z przepisami ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Zakład może dodatkowo lokować środki FRD bezpośrednio w jednostkach uczestnictwa funduszy inwestycyjnych wybranych na podstawie p.z.p. w trybie negocjacji z ogłoszeniem lub negocjacji bez ogłoszenia, jeśli polityka inwestycyjna tych funduszy przyjęta w statucie i faktycznie realizowana nie jest sprzeczna z wymogami lokowania środków pieniężnych wyłącznie na terytorium kraju i tylko poprzez dopuszczalne w ust. 2 instrumenty finansowe.

● Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w ust. 3 zostały wydane dotychczas trzy rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej w sprawie lokowania środków FRD. Obecnie obowiązuje rozporządzenie z 29 stycznia 2014 r. (Dz.U. poz. 152). Rozporządzenie to określa obowiązkowe istotne elementy umowy o zarządzanie środkami FRD, dopuszczalne proporcje udziału poszczególnych lokat tych środków, sposób lokowania środków FRD przekazywanych ze zbycia akcji i udziałów należących do Skarbu Państwa, szczegółowy sposób ustalania kosztów bieżącego zarządzania środkami FRD oraz inne formy lokowania środków FRD. Obowiązkowe elementy umowy o zarządzanie środkami FRD zawiera wykaz stanowiący załącznik do rozporządzenia i są nimi w szczególności:

● oznaczenie stron i osób reprezentujących FRD oraz uprawniony podmiot zewnętrzny;

● określenie celu, dla którego strony zawierają umowę, polegającego na lokowaniu środków FRD w sposób gwarantujący osiągnięcie ich maksymalnego bezpieczeństwa i rentowności, a także okresu, na który umowa zostaje zawarta;

● definicje podstawowych terminów użytych w umowie;

● obowiązki i prawa uprawnionego podmiotu zewnętrznego, z uwzględnieniem zasady, zgodnie z którą podstawowym obowiązkiem i prawem tego podmiotu jest samodzielne zarządzanie środkami, zgodnie z treścią umowy o zarządzanie, w tym w szczególności:

- przestrzeganie ograniczeń lokowania środków FRD wynikających z ustawy,

- stosowanie przy zarządzaniu środkami FRD procedur wynikających z przepisów o finansach publicznych oraz z p.z.p.,

● określenie sposobu składania sprawozdań statutowym organom FRD przez uprawniony podmiot zewnętrzny, rocznej stawki opłaty za zarządzanie przez niego środkami FRD i opłaty stanowiącej jego wynagrodzenie w dniu wyceny wartości środków FRD;

● określenie ograniczeń w zakresie działalności uprawnionego podmiotu zewnętrznego, powodujących obowiązek uzyskania na określone działania pisemnej zgody organów FRD;

● określenie okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność uprawniony podmiot zewnętrzny, okoliczności, za które nie odpowiada, oraz kar umownych za naruszenie przez niego postanowień umowy.

Rozporządzenie ustala ponadto dopuszczalne proporcje udziału poszczególnych lokat środków FRD, które nie mogą przekroczyć określonych wartości środków FRD, np. 100 proc. - bony, obligacje skarbowe i inne papiery wartościowe Skarbu Państwa, 20 proc. - papiery wartościowe emitowane przez gminy, związki gmin i miasto stołeczne Warszawa, a 30 proc. - akcje zdematerializowane, zgodnie z przepisami ustawy o obrocie instrumentami finansowymi. Łączna suma lokat w papiery wartościowe, które nie zostały wyemitowane przez Skarb Państwa, jednostki samorządowe lub nie są gwarantowane przez Skarb Państwa, nie może przekroczyć 40 proc. wartości środków FRD. Ponadto łączna suma lokat w tak określoną kategorię instrumentów finansowych jednego emitenta nie może przekroczyć 10 proc. wartości środków funduszu.

● Na koniec każdego kwartału ZUS ustala ogólną wartość środków FRD oraz kontroluje, czy zostały zachowane dopuszczalne proporcje udziału poszczególnych lokat oraz warunki powierzania środków FRD w zarząd. Przepisy rozporządzenia dopuszczają jednak okresowe przekroczenie procentowych udziałów poszczególnych lokat w ogólnej wartości środków FRD, w szczególności na skutek zmiany cen rynkowych stanowiących podstawę wyceny aktywów i zobowiązań FRD albo w następstwie innych okoliczności, na które FRD nie ma bezpośredniego wpływu. W takim przypadku podmiot zarządzający środkami FRD jest zobowiązany dostosować się do wymogów określonych w rozporządzeniu w trybie uwzględniającym cel inwestycyjny FRD i w terminie nie dłuższym niż 3 miesiące od dnia, w którym przeprowadzona wycena aktywów FRD wykazała zaistnienie takiego stanu.

Koszty bieżącego zarządzania środkami FRD obejmują w szczególności koszty: zaopiniowania przez biegłego rewidenta niebędącego pracownikiem ZUS rocznych sprawozdań finansowych FRD, opłat za zarządzanie środkami funduszu pobieranych przez podmioty zewnętrzne, związane z realizacją transakcji nabywania lub zbywania aktywów ze środków FRD oraz wykonania na potrzeby funduszu przez podmioty zewnętrzne badań i ekspertyz.

Zarząd ZUS corocznie, w terminie wynikającym z przepisów dotyczących prac nad projektem ustawy budżetowej, przedkłada radzie nadzorczej projekt planu finansowego FRD na kolejny rok zawierający uzasadnienie wysokości planowanych kosztów bieżącego zarządzania.

ROZDZIAŁ 7

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

1. Zakład jest państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną. Siedzibą Zakładu jest miasto stołeczne Warszawa.

2. Nadzór nad zgodnością działań Zakładu z obowiązującymi przepisami sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Nadzór ten nie może dotyczyć spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnej.

3. Zakład działa na podstawie niniejszej ustawy oraz innych ustaw regulujących poszczególne zakresy jego działalności.

4. W zakresie prowadzonej działalności, o której mowa w art. 68-71, Zakładowi przysługują środki prawne właściwe organom administracji państwowej.

5. W postępowaniu administracyjnym organem wyższego stopnia w stosunku do terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu jest Prezes Zakładu.

● Zakład Ubezpieczeń Społecznych został utworzony w 1934 r. po kilkuletnim procesie reformowania systemu ubezpieczeń społecznych. Instytucja ta powstała na mocy ustawy z 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. nr 51, poz. 396 ze zm.) i rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej z 24 października 1934 r. o zmianie ustawy z 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. nr 95, poz. 855). Powołanym rozporządzeniem połączono pięć instytucji (Izbę Ubezpieczeń Społecznych, Zakład Ubezpieczenia na Wypadek Choroby, Zakład Ubezpieczenia od Wypadków, Zakład Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych, Zakład Ubezpieczenia Emerytalnego Robotników) w jeden podmiot, nazwany właśnie Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. W 1955 r. ZUS został zlikwidowany na mocy dekretu o przekazaniu wykonywania ubezpieczeń społecznych związkom zawodowym, a jego funkcje przejęły związki zawodowe, Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej oraz rady narodowe. W 1960 r. reaktywowano ZUS na mocy ustawy z 13 kwietnia o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej (Dz.U. nr 20, poz. 119 ze zm.). Ustawą z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 1989 r. nr 25, poz. 137 ze zm.) nadano ZUS status centralnego organu administracji państwowej. ZUS 1 stycznia 1999 r. stał się państwową jednostką organizacyjną posiadającą osobowość prawną. Jak wskazywano w doktrynie, nadanie ZUS osobowości prawnej oznaczało zwiększenie jego autonomii, niezbędnej m.in. dla reorientacji ZUS w stronę ubezpieczonych i płatników. Kwestia osobowości prawnej ZUS budziła pewne wątpliwości w praktyce, co znalazło wyraz w orzecznictwie. Jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z 8 stycznia 2010 r., sygn. akt IV CSK 280/09, ZUS jest państwową jednostką organizacyjną i ma osobowość prawną, a jego siedzibą jest Warszawa. W skład zakładu wchodzą m.in. terenowe jednostki organizacyjne (art. 67 ust. 2 ustawy), którymi są oddziały i podlegające im inspektoraty (par. 8 ust. 1 rozporządzenia prezesa Rady Ministrów z 18 lutego 2008 r. w sprawie nadania statutu ZUS). Oddziały te, jako jednostki organizacyjne osoby prawnej, nie są wyposażone w zdolność sądową. Z kolei w postanowieniu z 5 sierpnia 2005 r., sygn. akt II UZ 48/05, SN podkreślił, że z przepisów ustawy regulujących ustrój ZUS nie wynika bynajmniej, by jego poszczególne oddziały miały odrębną osobowość prawną. Z tej też przyczyny przepis art. 476 par. 4 pkt 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.; dalej: k.p.c.), stanowiący, że jednostki organizacyjne Zakładu - oddziały - właściwe do wydawania decyzji w sprawach świadczeń są organem rentowym w rozumieniu przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, należy interpretować w ten sposób, iż art. 460 par. 1 k.p.c. nadaje im zdolność sądową i procesową jedynie na użytek postępowania odrębnego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należy przez to rozumieć, że oddziały ZUS mają zdolność sądową i procesową jedynie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych.

● Siedzibą ZUS jest miasto stołeczne Warszawa. Zgodnie z ust. 3 komentowanego przepisu zakład działa na podstawie przepisów ustawy oraz innych ustaw regulujących poszczególne zakresy jego działalności. Do tych innych ustaw należą m.in.:

● Ustawa z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1256), która w art. 30 wprowadza obowiązek ZUS poboru składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, precyzując, że ZUS dokonuje tego poboru w okresach miesięcznych, łącznie ze składkami na ubezpieczenia społeczne, a kwoty pobrane tytułem składek przekazuje na rachunek bankowy FGŚP w terminie do piętnastego dnia następnego miesiąca. Jednocześnie w zakresie poboru składek na fundusz, egzekucji tych składek, wymierzania odsetek za zwłokę oraz dodatkowej opłaty i grzywny z tytułu nieopłacenia składek w terminie stosuje się przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Krótko mówiąc, FGŚP jest państwowym funduszem celowym, którego głównym celem jest ochrona roszczeń pracowniczych w sytuacji niewypłacalności pracodawcy. Fundusz realizuje dwa główne zadania: dokonuje wypłaty świadczeń należnych pracownikom od niewypłacalnego pracodawcy oraz na podstawie przepisów innych ustaw szczególnych dochodzi zwrotu wypłaconych świadczeń od podmiotów i osób do tego zobowiązanych;

● Ustawa z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 645 ze zm.). W myśl art. 107 ust. 2-4 tej ustawy poboru składek na Fundusz Pracy dokonuje ZUS na wyodrębniony rachunek bankowy prowadzony dla składek na FP i FGŚP i przekazuje na rachunek bankowy dysponenta Funduszu Pracy niezwłocznie, nie później jednak niż w ciągu trzech dni roboczych od ich otrzymania. Przekazanie następuje w formie zaliczek i dotyczy części składek zgromadzonych na koncie, odpowiadającej udziałowi stopy procentowej składek na FP w sumie stóp procentowych składek na FP i FGŚP. ZUS ostatecznie rozlicza pobrane składki na FP do 20. dnia następnego miesiąca. Od składek na FP nieopłaconych w terminie ZUS pobiera odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 613 ze zm.). Składki te oraz należności z tytułu odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub przepisów o postępowaniu cywilnym. Składki, należności z tytułu odsetek i dodatkowej opłaty są przekazywane na rachunek bankowy dysponenta FP. Dysponentem FP jako państwowego funduszu celowego jest minister pracy i polityki społecznej. Gromadzone na nim środki są przeznaczane na cele wskazane w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Pieniądze te przeznaczone są w szczególności na aktywizację osób bezrobotnych, czyli: zasiłki dla bezrobotnych, prace interwencyjne, roboty publiczne, szkolenie i przekwalifikowanie bezrobotnych, rozwój pośrednictwa zawodowego, rozwój systemów informatycznych, badania rynku pracy;

● Ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1242 ze zm.; dalej: ustawa wypadkowa). Zgodnie z art. 15 tej ustawy przyznanie lub odmowa przyznania jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy oraz ustalenie jego wysokości następuje w drodze decyzji ZUS. Decyzję tę ZUS ma obowiązek wydać w ciągu 14 dni od dnia:

- otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej,

- wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji.

Zakład też dokonuje z urzędu wypłaty odszkodowania w terminie 30 dni od dnia wydania decyzji ustalającej prawo do jednorazowego odszkodowania. Od decyzji niekorzystnej przysługuje zainteresowanemu odwołanie w trybie i na zasadach określonych w ustawie;

● Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 581 ze zm.) w zakresie działalności ZUS dotyczącej poboru i egzekwowania składek zdrowotnych. Nie omawiając szczegółowo uprawnień zakładu w tym zakresie, wskazać należy, że działając na podstawie przepisów tej ustawy, ZUS (a dokładnie, jak wskazuje ustawa - jednostka organizacyjna ZUS określona w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych właściwa do wydawania decyzji w sprawach świadczeń) może zgłaszać do ubezpieczenia zdrowotnego osoby pobierające emeryturę lub rentę, a także osoby pobierające zasiłek przedemerytalny lub świadczenie przedemerytalne. Wówczas jako płatnik oblicza, pobiera z kwoty emerytury, renty, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego i odprowadza składki za te osoby. Ponadto za wskazane w art. 87 w zw. z art. 66 tej ustawy osoby składki są opłacane i ewidencjonowane w ZUS, przy czym ZUS przekazuje pobrane składki na ubezpieczenie zdrowotne i należności pochodne od składek niezwłocznie do centrali Narodowego Funduszu Zdrowia, nie później niż w ciągu 3 dni roboczych od dnia ich wpływu na wyodrębniony rachunek. Zakład jest uprawniony również do przeprowadzania kontroli wykonywania przez płatników obowiązków w zakresie zgłoszenia ubezpieczonych do NFZ i opłacania składki;

● Ustawa z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 599 ze zm.) w zakresie, w jakim reguluje kwestię działania dyrektorów oddziałów ZUS jako organu egzekucyjnego uprawnionego do stosowania egzekucji z wynagrodzenia za pracę, ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, z renty socjalnej, z wierzytelności pieniężnych oraz z rachunków bankowych, w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i należności pochodnych od składek oraz nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub innych świadczeń wypłacanych przez ZUS, które nie mogą być potrącane z bieżących świadczeń.

● Zgodnie z obecnym brzmieniem przepisu nadzór nad zgodnością działań ZUS z obowiązującymi przepisami sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Nadzór ten nie może jednak dotyczyć spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych. Wyłączenie to jest oczywiste wobec faktu, że sprawy indywidualne rozstrzygane przez ZUS właśnie w drodze decyzji administracyjnych podlegają kontroli właściwych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych. Mimo że w pierwotnym brzmieniu ustawodawca nadzór nad działaniem ZUS powierzył ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego, ustawą z 12 stycznia 2007 r. o zmianie ustawy o działach administracji rządowej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 21, poz. 125) zmieniono art. 66 ust. 2 ustawy w ten sposób, że nadzór nad ZUS przejął od ministra pracy i polityki społecznej prezes Rady Ministrów. Takie rozwiązanie nie funkcjonowało jednak długo, ponieważ ustawą z 3 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o działach administracji rządowej oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 68, poz. 574) powrócono do nadzoru ministra do spraw zabezpieczenia społecznego. Uzasadnieniem, zresztą słusznym, było skupienie wszystkich niezbędnych kompetencji w ręku jednego organu, co miało się przyczynić, jak wskazywano w uzasadnieniu do zmiany, do zracjonalizowania procesów decyzyjnych realizowanych przez rząd w obszarze zabezpieczenia społecznego i uniknięcia wątpliwości i sporów kompetencyjnych.

PRZYKŁAD 1

Skarga do ministra nic nie da

Pan Jan starał się w ZUS o uzyskanie prawa do emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zakład odmówił z uwagi na niespełnienie warunków do jej uzyskania. Pan Jan złożył skargę do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej, wskazując, że nie zgadza się z decyzją, a ZUS nie przestrzegał obowiązujących terminów przy jej wydawaniu. Przyjęty przez wnioskodawcę sposób zaskarżenia wydanej decyzji jest nieprawidłowy, ponieważ zgodnie z ustawą nadzór właściwego ministra nie może dotyczyć spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnej. Od wydanej decyzji przysługuje mu przecież prawo wniesienia odwołania do właściwego sądu powszechnego.

● Zgodnie z ust. 5 w postępowaniu administracyjnym organem wyższego stopnia w stosunku do terenowych jednostek organizacyjnych ZUS jest prezes. Pierwotnie na mocy powołanej już ustawy z 2007 r. o zmianie ustawy o działach administracji rządowej oraz niektórych innych ustaw przyjęto, że w postępowaniu administracyjnym organem wyższego stopnia w stosunku do ZUS jest minister pracy i polityki społecznej. Później ustawą z 3 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o działach administracji rządowej oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przesądzono, że organem wyższego stopnia w postępowaniu administracyjnym w stosunku do terenowych jednostek organizacyjnych ZUS jest prezes, co pozostaje bez wpływu na obowiązujący w ZUS tryb odwoławczy do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach k.p.c.

PRZYKŁAD 2

Zażalenie do prezesa

Działający w imieniu ABC spółka z o.o. pełnomocnik wystąpił do ZUS z wnioskiem o wydanie na podstawie art. 306g ordynacji podatkowej zaświadczenia o niezaleganiu w opłacaniu składek. Organ nie wydał żądanego zaświadczenia w terminie 7 dni - określonym w art. 217 par. 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: k.p.a.), ani też nie wydał decyzji odmawiającej wydania zaświadczenia z uwagi na istniejące zadłużenie.

Wydawanie zaświadczeń o stanie rozliczeń powinno odbywać się wyłącznie w trybie przepisów k.p.a., spółka może więc złożyć zażalenie do prezesa ZUS jako organu wyższego stopnia na niezałatwienie sprawy w terminie.

PRZYKŁAD 3

Skarb Państwa nie odpowiada za zobowiązania ZUS

Pani Anna wniosła o zasądzenie od Skarbu Państwa - ministra rodziny, pracy i polityki społecznej kwoty 100 tys. zł tytułem odszkodowania oraz przyznania dożywotniej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w wysokości 1900 zł brutto. Podstawą roszczenia jest zabranie przez ZUS przysługującej jej renty z powodu stwierdzenia przez lekarzy orzeczników poprawy stanu jej zdrowia. Pani Anna wskazała, że skoro ministerstwo sprawuje nadzór nad ZUS, to ponosi też za niego odpowiedzialność. Czy jej podejście jest prawidłowe?

Nie do końca. Faktycznie stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych, ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego oraz wypłacanie tych świadczeń, a także orzekanie przez orzeczników oraz komisje lekarskie dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego należy do zakresu kompetencji ZUS. Z uwagi jednak na osobowość prawną ZUS jest podmiotem praw i obowiązków. Stosownie natomiast do art. 40 par. 1 k.c. Skarb Państwa nie odpowiada za zobowiązania innych państwowych osób prawnych, a zatem skoro powódka wywodzi swoje roszczenie z czynu niedozwolonego w postaci wydania orzeczenia o jej stanie zdrowia nieodpowiadającemu stanowi faktycznemu, to nie może tego roszczenia skierować przeciwko Skarbowi Państwa, bo nie ponosi on odpowiedzialności za zobowiązania ZUS. Co więcej, nadzór ministra nad działalnością zakładu ma charakter administracyjny, nie może więc dotyczyć stosunków cywilnoprawnych łączących zakład z innymi podmiotami, ani też nie obejmuje zobowiązań, które ZUS jako osoba prawna ponosi; w tym za szkody wyrządzone przez pracowników (lekarzy orzeczników).

● Zgodnie z regulacją zawartą w ust. 4 komentowanego przepisu w zakresie prowadzonej działalności, o której mowa w art. 68-71 ustawy (precyzujące w sposób szczegółowy zakres działania ZUS oraz wykonywanie również pozostałych powierzonych na mocy innych ustaw zadań), Zakład jest wyposażony w środki prawne właściwe organom administracji państwowej. Zakład, realizując zlecone przez ustawę zadania, nie nabył statusu organu administracji rządowej. Jest on natomiast, w zakresie działalności wskazanej w przepisie, organem administracji publicznej w rozumieniu art. 5 par. 2 pkt 3 k.p.a. Zgodnie z definicją zawartą w tym przepisie przez organy administracji publicznej rozumie się ministrów, centralne organy administracji rządowej, wojewodów, działające w ich lub we własnym imieniu inne terenowe organy administracji rządowej (zespolonej i niezespolonej), organy jednostek samorządu terytorialnego oraz organy i podmioty wymienione w art. 1 pkt 2 k.p.a. (inne organy państwowe oraz inne podmioty powołane z mocy prawa lub na podstawie porozumień do załatwiania spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że z treści przepisów ustawy regulujących ustrój, zadania i kompetencje ZUS wynika, że jest to jednostka organizacyjna (osoba prawna), która jako całość jest organem administracji publicznej (art. 66 ust. 4). W roli samodzielnych organów administracyjnych nie występują więc jej wewnętrzne organy ani terenowe jednostki organizacyjne, mające kompetencje do działania w jej imieniu - tak Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w postanowieniu z 9 lipca 2010 r., sygn. akt II FSK 1197/10, i w wyroku z 22 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 359/06.

1. W skład Zakładu wchodzą:

1) centrala;

2) terenowe jednostki organizacyjne.

2. (uchylony).

● W skład struktury ZUS wchodzą centrala i terenowe jednostki organizacyjne. W pierwotnym brzmieniu przepis stanowił również, że w skład centrali ZUS wchodzi Biuro Rent Zagranicznych powołane do realizacji umów międzynarodowych w zakresie ubezpieczeń społecznych. Ustawą z 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 241, poz. 2074) skreślono jednak ust. 2 art. 67, rezygnując z wyróżniania tej jednostki w obrębie centrali zakładu.

● Co do zasady każda jednostka może wydawać decyzje administracyjne w sprawach indywidualnych w zakresie działania zakładu. Wynika to nie tylko z omawianego przepisu czy art. 83 ust. 1 ustawy, lecz także z art. 476 par. 4 pkt 1 k.p.c., zgodnie z którym przez organy rentowe rozumie się jednostki organizacyjne ZUS określone w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwe do wydawania decyzji w sprawach świadczeń. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z 23 marca 2011 r., sygn. akt I UZP 3/10, od decyzji zakładu "przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego" z wyłączeniem zarówno administracyjnego postępowania w jego stadiach instancyjnych, jak i weryfikacji decyzji wadliwych w specjalnych trybach. Wszystko na etapie jednoinstancyjnego postępowania administracyjnego należy do zakładu, a jedynym środkiem odwoławczym jest "odwołanie do sądu", które przenosi rozpoznanie roszczeń (zobowiązań), co do których zakład wydał decyzję, na drogę postępowania przed sądem powszechnym. W rezultacie niezależnie od tego, czy podstawę wydania decyzji w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych stanowi art. 83a ust. 1, czy ust. 2 ustawy, czy też - w braku podstaw do ich zastosowania - przepisy k.p.a., organem właściwym do jej wydania jest Zakład (jego właściwa terenowa jednostka organizacyjna - art. 67 ust. 1 pkt 2 ustawy i art. 476 par. 4 pkt k.p.c.), a organem odwoławczym - sąd powszechny. W każdym bowiem z tych przypadków decyzja jako niewymieniona w art. 83 ust. 4 ustawy jest indywidualną decyzją wskazaną w art. 83 ust. 1, od której przysługuje odwołanie do sądu wszczynające postępowanie cywilne (analogicznie Sąd Apelacyjny w Szczecinie w postanowieniu z 14 maja 2014 r., sygn. akt III AUz 54/14).

● Komentowany przepis jest sformułowany dość lakonicznie, więcej w tym zakresie znaleźć można w statucie ZUS. Na podstawie delegacji zawartej w art. 74 ust. 5 ustawy minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, na wniosek prezesa ZUS zaopiniowany przez radę nadzorczą ZUS, nadaje w drodze rozporządzenia statut zakładowi. W myśl par. 5 statutu stanowiącego załącznik do rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 13 stycznia 2011 r. w sprawie nadania statutu ZUS (Dz.U. nr 18, poz. 93) w skład Centrali ZUS wchodzi gabinet prezesa, 28 departamentów oraz biuro poligrafii i biuro rady nadzorczej, zgodnie zaś z par. 8 terenowymi jednostkami organizacyjnymi ZUS są oddziały oraz podlegające im inspektoraty i biura terenowe. Statut określa również zakres rzeczowy działania centrali zakładu oraz jednostek organizacyjnych ZUS. Szerzej na ten temat w komentarzu do art. 74 ustawy.

1. Do zakresu działania Zakładu należy między innymi:

1) realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności:

a) stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych,

b) ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz wypłacanie tych świadczeń, chyba że na mocy odrębnych przepisów obowiązki te wykonują płatnicy składek,

c) wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

d) prowadzenie rozliczeń z płatnikami składek z tytułu należnych składek i wypłacanych przez nich świadczeń podlegających finansowaniu z funduszy ubezpieczeń społecznych lub innych źródeł,

e) prowadzenie indywidualnych kont ubezpieczonych i kont płatników składek,

f) orzekanie przez lekarzy orzeczników Zakładu oraz komisje lekarskie Zakładu dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych;

1a) opiniowanie projektów aktów prawnych z zakresu zabezpieczenia społecznego;

2) realizacja umów i porozumień międzynarodowych w dziedzinie ubezpieczeń społecznych;

2a) wystawianie osobom uprawnionym do emerytur i rent z ubezpieczeń społecznych imiennych legitymacji emeryta-rencisty, potwierdzających status emeryta-rencisty;

3) dysponowanie środkami finansowymi funduszów ubezpieczeń społecznych oraz środkami Funduszu Alimentacyjnego;

4) opracowywanie aktuarialnych analiz i prognoz w zakresie ubezpieczeń społecznych;

5) kontrola orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy;

6) kontrola wykonywania przez płatników składek i przez ubezpieczonych obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz innych zadań zleconych Zakładowi;

7) wydawanie Biuletynu Informacyjnego;

8) popularyzacja wiedzy o ubezpieczeniach społecznych.

2. W ramach realizacji zadań określonych w ust. 1 pkt 1 lit. f i pkt 5 oraz zadań związanych z orzekaniem przez lekarzy orzeczników i komisji lekarskiej Zakładu dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń innych niż z ubezpieczeń społecznych Zakład udziela zamówień na dodatkowe opinie lekarza konsultanta lub psychologa oraz wyniki czasowej obserwacji szpitalnej - zgodnie z potrzebami orzecznictwa lekarskiego z wyłączeniem przepisów o zamówieniach publicznych.

3. Przepis ust. 1 pkt 2a stosuje się odpowiednio do osób uprawnionych do emerytur i rent wypłacanych przez Zakład w ramach zadań zleconych na mocy odrębnych przepisów.

4. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, wzór legitymacji emeryta-rencisty, tryb jej wydawania, wymiany lub zwrotu, a także zakres informacji, jakie legitymacje mogą zawierać, kierując się koniecznością zapewnienia sprawności postępowania przy wydawaniu legitymacji emeryta-rencisty.

● Ustawodawca dość szczegółowo, aczkolwiek nie kompleksowo, uregulował zakres działania zakładu w zakresie realizowanych zadań określonych ustawą. Katalog zadań wskazany w ust. 1 przepisu jest otwarty. Jak wskazano w komentarzu do art. 67, zadania te są wykonywane zarówno przez centralę ZUS, jak i terenowe jednostki organizacyjne. Podstawowym zadaniem ZUS jest realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności:

● stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych. Wiadomo, że obowiązek ubezpieczeniowy wynika wprost z przepisów ustawy, w szczególności zagadnienia te regulują art. 6-14 ustawy. Z tego względu decyzje ZUS stwierdzające istnienie tytułu ubezpieczenia i ustalające obowiązek ubezpieczenia (związaną z tym również konieczność zapłaty określonych składek) mają charakter deklaratoryjny. Ustalenie przez ZUS kwestii podlegania, czyli istnienia tytułu do ubezpieczeń, nie jest jednak definitywne o tyle, że niezadowolona z decyzji strona może, odwołując się, uzyskać zmianę niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia;

PRZYKŁAD 4

ZUS może stwierdzić podleganie ubezpieczeniom

W wyniku kontroli ZUS ustalono, że spółka ABC zawarła z Anną Nowak umowy nazwane "umowami o dzieło", których przedmiotem było wprowadzenie i stworzenie baz danych na podstawie ankiet dostarczanych przez spółkę. W ocenie ZUS umowy te były umowami o świadczenie usług, a nie umowami o dzieło, wydał więc decyzję stwierdzającą, że pani Anna podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu w okresach wykonywania tych umów, i ustalił w decyzji podstawę wymiaru składek.

Z art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy wynika, że ZUS ma prawo do kontroli realizacji przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności stwierdzania i ustalania obowiązku ubezpieczeń społecznych. Uprawnienie to obejmuje także sprawdzanie, czy w określonym, objętym zakresem kontroli stanie faktycznym płatnik składek wywiązał się ze wszystkich nałożonych nań obowiązków, w tym także czy prawidłowo zakwalifikował stan faktyczny pod względem prawnym i dokonał prawidłowo zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych oraz prawidłowo obliczył i zapłacił składki na te ubezpieczenia - tak m.in. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 18 grudnia 2015 r., sygn. akt III AUa 297/15.

● ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz wypłacanie tych świadczeń, chyba że na mocy odrębnych przepisów obowiązki te wykonują płatnicy składek. ZUS nie ma żadnej swobody w podejmowaniu decyzji, nie kieruje się przy ich wydawaniu uznaniowością, jak również względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego, lecz stosuje i interpretuje przesłanki nabywania prawa do świadczeń. Z obowiązku wypłaty świadczeń zakład może być zwolniony tylko wtedy, gdy wyraźnie ustawa przewiduje obowiązek innego podmiotu w tym zakresie. Artykuł 61 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej stanowi np., że zasiłki przewidziane tą ustawą wypłacają płatnicy składek na ubezpieczenie chorobowe, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych, z wyjątkiem wypłaty zasiłków osobom uprawnionym do nich za okres po ustaniu ubezpieczenia;

PRZYKŁAD 5

Emerytura z mocy prawa

Pan Andrzej złożył w ZUS wniosek o przyznanie wcześniejszej emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze. Aby nabyć prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczony powinien udokumentować wymagany okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wykonywany stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wynoszący co najmniej 15 lat. Prawo zarówno do tego świadczenia, jak i do innych świadczeń określonych w ustawie emerytalnej powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa. Powstaje ono wówczas z mocy prawa, a wydana w tym przedmiocie decyzja potwierdza jego istnienie. Jeśli ubezpieczony udowodni okres zatrudnienia w szczególnych warunkach, to ZUS przyzna świadczenie. W przypadku gdy ZUS jakiegoś okresu nie uwzględni, pozostaje jego udowodnienie w toku postępowania sądowego.

● wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych;

PRZYKŁAD 6

Inna podstawa wymiaru

Po przeprowadzonym postępowaniu ZUS ustalił podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne dla pani Katarzyny z tytułu zatrudnienia w spółce XYZ w kwocie 5500 zł, mimo że płatnik jako podstawę wskazał 18 000 zł. Wątpliwości organu wzbudziło, że u tego samego płatnika ubezpieczona była zgłoszona wcześniej do ubezpieczeń społecznych z wynagrodzeniem średnim 4000 zł, nie zmienił się znacząco jej zakres obowiązków, a już dwa miesiące od zawarcia umowy o pracę poszła na długotrwałe zwolnienie lekarskie. Odwołanie od tej decyzji złożyła ubezpieczona, wnosząc o jej uchylenie i wskazując, że ze względu właśnie na inny zakres obowiązków, jak również wykształcenie oraz doświadczenie, właściwe było wynagrodzenie w kwocie 18 000 zł (kwota ta stanowiła podstawę obliczenia zasiłku macierzyńskiego).

ZUS uznał, że wynagrodzenie ustalone na poziomie 18 000 zł było rażąco zawyżone w porównaniu z wynagrodzeniem pozostałych pracowników spółki. Zakład zajmuje się m.in. wymierzaniem i pobieraniem składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, FP, FGŚP oraz rozliczeniami z płatnikami składek. Niewątpliwie w tym kontekście organ rentowy może zakwestionować podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, co nie oznacza, że ubezpieczona nie ma prawa skutecznie zaskarżyć takiego rozstrzygnięcia organu. Sąd może zmienić decyzję ZUS i orzec co do istoty sprawy, ale tylko w razie uwzględnienia odwołania.

● prowadzenie rozliczeń z płatnikami składek z tytułu należnych składek i wypłacanych przez nich świadczeń podlegających finansowaniu z funduszy ubezpieczeń społecznych lub innych źródeł;

● prowadzenie indywidualnych kont ubezpieczonych i kont płatników składek;

● orzekanie przez lekarzy orzeczników oraz komisje lekarskie ZUS dla potrzeb ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

● Zagadnienia związane z orzekaniem przez lekarzy orzeczników mogłyby stanowić temat odrębnego komentarza, lecz w tym miejscu warto wskazać najważniejsze kwestie. Wykonywanie przez ZUS powyższych zadań orzeczniczych w sposób szczegółowy reguluje ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 887 ze zm.; dalej: ustawa emerytalna). W myśl art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej lekarz orzecznik ZUS dokonuje w formie orzeczenia oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia:

- daty powstania niezdolności do pracy,

- trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy,

- związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami,

- trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji,

- celowości przekwalifikowania zawodowego.

Orzekanie na szczeblu zakładu jest dwuinstancyjne. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Sprzeciw składa się za pośrednictwem jednostki organizacyjnej zakładu właściwej ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby. Komisja lekarska nie rozpatruje sprzeciwu wniesionego po terminie. W uzasadnionych przypadkach zakład na wniosek osoby zainteresowanej może przywrócić termin na wniesienie sprzeciwu. Komisja lekarska, rozpatrując sprzeciw, dokonuje oceny niezdolności do pracy i jej stopnia oraz ustalenia okoliczności określonych w art. 14 ust. 1 ustawy emerytalnej i rozpoznaje sprawę również w formie orzeczenia. Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Istotna jest regulacja zawarta w art. 477⁹ par. 3¹ k.p.c., zgodnie z którą sąd odrzuci odwołanie w sprawie o świadczenie z ubezpieczeń społecznych, do którego prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji albo stwierdzenia stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, jeżeli podstawę do wydania decyzji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, a osoba zainteresowana nie wniosła sprzeciwu od tego orzeczenia do komisji lekarskiej ZUS i odwołanie jest oparte wyłącznie na zarzutach dotyczących tego orzeczenia.

PRZYKŁAD 7

Warto złożyć sprzeciw do lekarza orzecznika

Pani Janina starała się w ZUS o przyznanie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Po badaniu przez lekarza orzecznika i otrzymaniu orzeczenia była pewna, że ma prawo do renty, ale okazało się inaczej. Wniosła więc odwołanie do sądu. Czy sąd je rozpatrzy pozytywnie?

Raczej nie. Z przepisów k.p.c. wprost wynika, że sąd odrzuca odwołanie, jeżeli podstawę do wydania decyzji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, a osoba zainteresowana nie wniosła sprzeciwu od tego orzeczenia do komisji lekarskiej ZUS i odwołanie jest oparte wyłącznie na zarzutach dotyczących tego orzeczenia. Sytuację dodatkowo komplikuje regulacja ustawy emerytalnej, zgodnie z którą komisja lekarska nie rozpatruje sprzeciwu wniesionego po terminie. Ale przepis zostawia jednocześnie furtkę potencjalnemu świadczeniobiorcy, stanowiąc, że w uzasadnionych przypadkach ZUS na wniosek osoby zainteresowanej może przywrócić termin na wniesienie sprzeciwu, w tym w szczególności w razie odrzucenia przez sąd odwołania od decyzji z przyczyn wskazanych powyżej. Nawet zatem odrzucenie odwołania przez sąd nie zamyka drogi do złożenia sprzeciwu.

Ustawa emerytalna przewiduje jednocześnie uprawnienie prezesa ZUS do sprawowania nadzoru nad wykonywaniem orzecznictwa o niezdolności do pracy, który to nadzór obejmuje kontrolę prawidłowości i jednolitości stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników i komisje lekarskie, udzielanie lekarzom orzecznikom i komisjom lekarskim wytycznych w zakresie stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy i prawo przekazania sprawy do rozpatrzenia przez komisję lekarską, jeżeli w wyniku kontroli zostanie stwierdzony brak zgodności orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ze stanem faktycznym lub zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy.

W zakresie działania ZUS i orzekania przez lekarzy orzeczników mieści się nie tylko ustalanie uprawnień do takich świadczeń, jak np. renta z tytułu niezdolności do pracy, lecz także dokonywanie kontroli orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy. Chodzi w tym wypadku o krótkoterminową niezdolność do pracy, która stanowi podstawę do wypłaty zasiłków chorobowych. Szczegółowo regulują te kwestie przepisy ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 372 ze zm.). Zgodnie z art. 59 ustawy zasiłkowej kontrolę prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich wykonują lekarze orzecznicy ZUS. W celu kontroli lekarz orzecznik może: przeprowadzić badanie lekarskie ubezpieczonego w wyznaczonym miejscu lub w miejscu jego pobytu, skierować ubezpieczonego na badanie specjalistyczne przez lekarza konsultanta ZUS, zażądać od wystawiającego zaświadczenie lekarskie udostępnienia dokumentacji medycznej dotyczącej ubezpieczonego stanowiącej podstawę wydania zaświadczenia lekarskiego lub udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie, jak również zlecić wykonanie badań pomocniczych w wyznaczonym terminie. Lekarz orzecznik jest uprawniony do określenia, po analizie dokumentacji medycznej i po przeprowadzeniu badania ubezpieczonego, wcześniejszej daty ustania niezdolności do pracy niż orzeczona w zaświadczeniu lekarskim. W takiej sytuacji za okres od tej daty zaświadczenie lekarskie traci ważność. Lekarz wystawia wówczas zaświadczenie, które jest traktowane na równi z zaświadczeniem stwierdzającym brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku, a ZUS informuje o tym wystawiającego zaświadczenie lekarskie. W takim przypadku ZUS wydaje decyzję o braku prawa do zasiłku. Taką samą decyzję wydaje w razie uniemożliwienia przeprowadzenia badania lekarskiego ubezpieczonego.

PRZYKŁAD 8

Nieobecność można usprawiedliwić

Pan Jan przebywał na zwolnieniu lekarskim, w trakcie którego został wezwany na badanie przez lekarza orzecznika ZUS. Nie mógł się jednak stawić w ustalonym dniu na badanie z powodu poważnych kłopotów rodzinnych, o czym powiadomił ZUS telefonicznie przed terminem badania, prosząc o wyznaczenie nowej daty. ZUS wydał jednak decyzję odmawiającą mu prawa do zasiłku chorobowego za okres w niej wskazany i zobowiązał do zwrotu pobranego zasiłku chorobowego wraz z odsetkami. Czy miał do tego prawo?

Niekoniecznie. Co do zasady prawidłowość orzekania o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich podlega kontroli w trybie określonym w art. 59 ustawy zasiłkowej. Zgodnie z powołanym przepisem ZUS wysyła, za zwrotnym potwierdzeniem odbioru, do ubezpieczonego wezwanie, w którym określa termin badania przez lekarza orzecznika ZUS albo przez lekarza konsultanta lub termin dostarczenia posiadanych wyników badań pomocniczych. W wezwaniu zawarta jest także informacja o sankcjach za niezastosowanie się do określonych w nim obowiązków. Konsekwencją uniemożliwienia badania lub niedostarczenia posiadanych wyników badań w określonym w wezwaniu terminie może być utrata ważności zaświadczenia lekarskiego od dnia następującego po tym terminie albo wydanie decyzji o braku prawa do zasiłku.

W przypadkach utraty ważności zwolnienia ZUS wydaje decyzję o braku prawa do zasiłku, której kopia jest przesyłana do pracodawcy ubezpieczonego, którego ta decyzja dotyczy.

W opisanej sytuacji ubezpieczony usprawiedliwił jednak swoją nieobecność na badaniu ważną przyczyną, co rodzi wątpliwości, czy ZUS miał na pewno podstawę do uznania za spełnioną przesłankę uniemożliwienia badania. Co ważne, to lekarz orzecznik musi dokonać oceny, czy przyczyna niestawiennictwa jest usprawiedliwiona, a ZUS nie powinien wydawać w sprawie decyzji dopóty, dopóki lekarz orzecznik nie zajmie stanowiska w tej kwestii.

● ZUS zajmuje się ponadto opiniowaniem projektów aktów prawnych z zakresu zabezpieczenia społecznego. Zadanie to zostało do art. 68 ustawy dodane ustawą z 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 169, poz. 1412).

● Do pozostałych zadań ZUS należą:

- dysponowanie środkami finansowymi funduszów ubezpieczeń społecznych oraz środkami Funduszu Alimentacyjnego, co szerzej omówiono w komentarzu do przepisów regulujących działanie Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

- opracowywanie aktuarialnych analiz i prognoz w zakresie ubezpieczeń społecznych;

- wydawanie Biuletynu Informacyjnego - kwartalnika ZUS zawierającego różnego rodzaju informacje i komunikaty, wskazanie aktualnych wysokości świadczeń, wskaźników, składek i odsetek, czy nowe akty prawne z zakresu ubezpieczeń społecznych;

- popularyzacja wiedzy o ubezpieczeniach społecznych - w szczególności poprzez różnego rodzaju konferencje, szkolenia, organizowane olimpiady z wiedzy o ubezpieczeniach, publikacje i czasopisma ZUS itp.;

- realizacja umów i porozumień międzynarodowych w dziedzinie ubezpieczeń społecznych.

Omawiając szerzej ten ostatni rodzaj zadań ZUS, przypomnieć warto, że od początku swojego powstania ZUS był aktywny na arenie międzynarodowej, co przejawiało się m.in. udziałem w negocjowaniu dwustronnych umów i porozumień w zakresie zabezpieczenia społecznego. Do 30 kwietnia 2004 r. stosunki w zakresie zabezpieczenia społecznego między Polską a innymi państwami regulowały dwustronne umowy (konwencje) o zabezpieczeniu społecznym. W latach 1948-2004 Polska związała się tego typu umowami z kilkunastoma państwami, również tymi z Unii Europejskiej. Umowy te zapewniały koordynację systemów zabezpieczenia społecznego obowiązujących w Polsce oraz w drugim umawiającym się państwie i poprawiały sytuację świadczeniobiorców w zakresie możliwości nabywania prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego, gwarantując ochronę ubezpieczeniową osobom objętym daną umową. Mówiąc w skrócie, koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego to regulacje prawne, które uzupełniają prawo wewnętrzne danego państwa, chroniąc osoby mobilne - wykonujące pracę za granicą przed utratą ochrony w zakresie zabezpieczenia społecznego. Regulacje te poprzez zapewnienie harmonijnego współistnienia systemów zabezpieczenia społecznego poszczególnych państw służą ochronie interesów osób przemieszczających się w celu podejmowania zatrudnienia i posiadających okresy zatrudnienia przebyte na terytorium różnych państw. Dwustronne umowy wiążące Polskę z innymi państwami 1 maja 2004 r. zostały zastąpione przez rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U. WE z 1971 r. L 149, s. 2). W stosunkach z krajami niebędącymi członkami UE nadal obowiązują dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego oparta jest zasadniczo na czterech podstawowych filarach:

- równego traktowania,

- jedności stosowanego ustawodawstwa,

- zachowania praw nabytych oraz w trakcie nabywania,

- sumowania okresów ubezpieczenia.

Koordynację systemów zabezpieczenia społecznego regulują obecnie dwa podstawowe akty prawne: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE z 2004 r. L 166, s. 1 ze zm.) oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. UE z 2009 r. L 284, s. 1). Co ważne, przepisy UE dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie są w założeniu po to, aby doprowadzić do harmonizacji różnych systemów. Celem tych przepisów jest jedynie zagwarantowanie praw w zakresie zabezpieczenia społecznego tym ubezpieczonym, którzy przemieszczają się i pracują w różnych państwach członkowskich.

Zgodnie z ustawą to właśnie ZUS jest odpowiedzialnym za realizację umów oraz porozumień międzynarodowych, w szczególności regulacji unijnych w zakresie ubezpieczeń społecznych.

● W celu zapewnienia prawidłowego i gospodarnego zarządzania funduszami w ramach systemu ubezpieczeń społecznych ustawodawca powierzył zakładowi obowiązek dokonywania kontroli wykonywania przez płatników składek i przez ubezpieczonych obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz innych zadań zleconych zakładowi. Bliżej zagadnienia te regulują przepisy rozdziału 10 ustawy: Kontrola wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych. I tak kontrolę wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych przez płatników składek przeprowadzają inspektorzy kontroli ZUS. Może ona obejmować w szczególności:

- zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych,

- prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek oraz innych składek i wpłat, do których pobierania zobowiązany jest ZUS,

- ustalanie uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i wypłacanie tych świadczeń oraz dokonywanie rozliczeń z tego tytułu,

- prawidłowość i terminowość opracowywania wniosków o świadczenia emerytalne i rentowe,

- wystawianie zaświadczeń lub zgłaszanie danych dla celów ubezpieczeń społecznych i dokonywanie oględzin składników majątku płatników składek zalegających z opłatą należności z tytułu składek.

Więcej na ten temat w komentarzu do art. 86 i następnych ustawy.

● Ostatnim z zadań wyróżnionych w katalogu zawartym w omawianym przepisie jest wystawianie osobom uprawnionym do emerytur i rent z ubezpieczeń społecznych imiennych legitymacji emeryta-rencisty potwierdzających status emeryta-rencisty. Dotyczy to również osób uprawnionych do emerytur i rent wypłacanych przez ZUS w ramach zadań zleconych na mocy odrębnych przepisów. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w ust. 4 komentowanego przepisu wydane zostało rozporządzenie ministra polityki społecznej z 12 sierpnia 2004 r. w sprawie wzoru legitymacji emeryta-rencisty oraz trybu jej wydawania, wymiany lub zwrotu (Dz.U. nr 203 poz. 2082). Zgodnie z rozporządzeniem legitymacja jest wydawana przez terenową jednostkę organizacyjną ZUS właściwą w sprawach wydawania decyzji dotyczących świadczeń, wraz z decyzją o przyznaniu emerytury lub renty. Podlega ona wymianie na wniosek emeryta, rencisty lub ich pełnomocnika w przypadku: zmiany nazwiska, imienia, numeru PESEL, numeru lub symbolu świadczenia, numeru oddziału NFZ emeryta lub rencisty, a także w przypadku upływu terminu ważności legitymacji bądź w razie jej uszkodzenia lub zniszczenia. W przypadku natomiast ustania prawa do emerytury lub renty osoba, której prawo ustało (lub członek rodziny w przypadku śmierci emeryta lub rencisty), ma obowiązek zwrotu legitymacji do organu rentowego. Choć kwestia wydawania legitymacji została uregulowana dość szczegółowo, nie sposób nie zadać sobie pytania, co one tak naprawdę dają? Wiadomo, że wraz z osiągnięciem pewnego wieku nabywa się pewne przywileje, takie jak ulgi na przejazd pociągami, ulgi w komunikacji miejskiej, preferencyjne ceny biletów w teatrach i muzeach oraz kinach. Korzystając z przywileju, zawsze trzeba się wylegitymować, dokumentując w ten sposób swoje prawo do ulgi. Legitymacja w formie plastikowej karty jest takim dokumentem potwierdzającym status emeryta-rencisty. Jednak to nie legitymacja, ale osiągnięcie pewnego wieku uprawnia do korzystania ze zniżek, a zasady ich udzielania określają odrębne przepisy. Nie trzeba więc koniecznie mieć ze sobą legitymacji, wystarczy dowód osobisty lub inny dokument, na podstawie którego można potwierdzić osiągnięcie określonego wieku.

1. Do zakresu działania Zakładu należy prowadzenie punktu kontaktowego, o którym mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącym wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284 z 30.10.2009, str. 1, z późn. zm.), służącego do wymiany danych w ramach Systemu Elektronicznej Wymiany Informacji dotyczących Zabezpieczenia Społecznego w zakresie:

1) określania ustawodawstwa mającego zastosowanie;

2) świadczeń pieniężnych z tytułu choroby;

3) świadczeń z tytułu macierzyństwa i równoważnych świadczeń dla ojca;

4) świadczeń z tytułu inwalidztwa;

5) świadczeń z tytułu starości;

6) rent rodzinnych;

7) świadczeń pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych;

8) zasiłków na wypadek śmierci;

9) świadczeń przedemerytalnych;

10) specjalnych świadczeń pieniężnych o charakterze nieskładkowym;

11) odzyskiwania należności z tytułu składek lub nadpłaconych świadczeń.

2. W zakresie określonym w ust. 1 Zakład jest instytucją właściwą, instytucją miejsca zamieszkania, instytucją miejsca pobytu, o których mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. WE L 166 z 30.04.2004, str. 1, z późn. zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 5, t. 5, str. 72, z późn. zm.) oraz instytucją łącznikową, o której mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącym wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

3. Zakład może przetwarzać dane osobowe, jeżeli jest to niezbędne do prowadzenia punktu kontaktowego, o którym mowa w ust. 1, w tym do realizacji praw lub obowiązków wynikających z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

● Przepis ten dodany został przez art. 5 pkt 1 ustawy z 8 listopada 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem Systemu Elektronicznej Wymiany Informacji dotyczących Zabezpieczenia Społecznego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. poz. 1623). Założeniem ustawodawcy było dostosowanie się przy wykonywaniu zadań wynikających z koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego do unijnych regulacji. Przy realizacji tych zadań krajowe instytucje państw członkowskich współpracują ze sobą, wymieniając się danymi niezbędnymi do ustalenia praw i obowiązków ubezpieczonych oraz świadczeniobiorców. Podstawę prawną unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego stanowi rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie wykonawcze Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zasady wymiany tych danych zostały uregulowane w obu rozporządzeniach w sposób kompleksowy. Powyższa regulacja stanowi podstawę Systemu Elektronicznej Wymiany Informacji dotyczących Zabezpieczenia Społecznego (EESSI) między państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Ustawodawca unijny założył, że wymiana danych między instytucjami państw członkowskich odpowiedzialnych za realizację przepisów europejskich w zakresie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego odbywać się będzie drogą elektroniczną. System elektronicznej wymiany informacji zastąpił komunikację przy użyciu standardowych papierowych formularzy. W założeniu wymiana danych z wykorzystaniem systemu elektronicznego zapewnia również skuteczniejszą kontrolę i weryfikację danych osobowych oraz uprawnień do świadczeń. Celem wprowadzenia systemu EESSI było więc skrócenie i uproszczenie procedury administracyjnej. Zgodnie z omawianym przepisem ZUS rozpoczął korzystanie z Systemu EESSI (wysyłania i otrzymywania drogą elektroniczną standardowych dokumentów elektronicznych) z 1 maja 2014 r.

Zasadniczym elementem systemu EESSI na poziomie krajowym jest punkt kontaktowy (ang. access point). Funkcję tę pełni instytucja wyznaczona przez właściwy organ danego państwa członkowskiego w ramach określonego obszaru zadań. Zadaniem punktu kontaktowego jest wysyłanie i otrzymywanie drogą elektroniczną danych koniecznych do wykonania rozporządzenia 883/2004 oraz rozporządzenia 987/2009 przy użyciu wspólnej sieci.

Zadaniem ZUS jest właśnie prowadzenie punktu kontaktowego w zakresie:

- określania ustawodawstwa mającego zastosowanie,

- świadczeń pieniężnych z tytułu choroby, macierzyństwa i równoważnych świadczeń dla ojca,

- świadczeń z tytułu inwalidztwa i starości,

- rent rodzinnych,

- świadczeń pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,

- zasiłków na wypadek śmierci i świadczeń przedemerytalnych,

- specjalnych świadczeń pieniężnych o charakterze nieskładkowym,

- odzyskiwania należności z tytułu składek lub nadpłaconych świadczeń.

Aby umożliwić prawidłowe wykonywanie tych zadań, ustawodawca upoważnił ZUS do przetwarzania danych osobowych, o ile jest to niezbędne do prowadzenia punktu kontaktowego i realizacji praw lub obowiązków wynikających z unijnych rozporządzeń w sprawie koordynacji.

1. Do zakresu działania Zakładu należy także prowadzenie prewencji rentowej, obejmującej:

1) rehabilitację leczniczą ubezpieczonych zagrożonych całkowitą lub częściową niezdolnością do pracy, osób uprawnionych do zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, a także osób pobierających rentę okresową z tytułu niezdolności do pracy;

2) badania i analizy przyczyn niezdolności do pracy;

3) inne działania prewencyjne.

2. W ramach prewencji rentowej Zakład:

1) kieruje ubezpieczonych i osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 1, do ośrodków rehabilitacyjnych;

2) może tworzyć i prowadzić własne ośrodki rehabilitacyjne;

3) udziela zamówień na usługi rehabilitacyjne w innych ośrodkach;

4) prowadzi we własnym zakresie badania i analizy przyczyn niezdolności do pracy;

5) może zamawiać przeprowadzanie przez inne podmioty badań naukowych dotyczących przyczyn niezdolności do pracy oraz metod i rozwiązań zapobiegających niezdolności do pracy;

6) może finansować inne działania dotyczące prewencji rentowej.

3. Do zamówień, o których mowa w ust. 2 pkt 3, nie stosuje się przepisów o zamówieniach publicznych.

4. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady i tryb:

1) kierowania na rehabilitację leczniczą;

2) (uchylony);

3) udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne.

● Jednym z zadań ZUS jest prewencja rentowa, a więc podejmowanie działań zapobiegających niezdolności do pracy. Chodzi nie o krótkotrwałą niezdolność, w trakcie której ubezpieczonym wypłacane są świadczenia z ubezpieczenia chorobowego, ale długotrwałą lub stałą, gdy chorzy otrzymują świadczenia z ubezpieczenia rentowego. Wypłaty te w dużym stopniu obciążają Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Corocznie przeznacza się więc pewną ilość środków na prewencję rentową, co w ostatecznym rozrachunku i tak ma przynieść zyski w postaci mniejszych wypłat z FUS.

● W ramach prewencji ZUS prowadzi rehabilitację leczniczą, która jest przeznaczona dla:

- ubezpieczonych zagrożonych całkowitą lub częściową niezdolnością do pracy,

- uprawnionych do zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego,

- pobierających rentę okresową z tytułu niezdolności do pracy rokujących jednocześnie odzyskanie zdolności do pracy po przeprowadzeniu rehabilitacji.

Rehabilitacja może być prowadzona w ośrodkach będących własnością ZUS (obecnie zakład ich nie posiada) lub współpracujących z zakładem, a cały koszt pobytu i dojazdu (najtańszym środkiem transportu) dla ubezpieczonych ponosi ZUS. Jak widać, na leczenie może liczyć tylko osoba bezpośrednio zagrożona utratą zdolności do pracy.

● Szczegółowe warunki kierowania na leczenie określono w rozporządzeniu Rady Ministrów z 12 października 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez ZUS na rehabilitację leczniczą oraz udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne (Dz.U. nr 131, poz. 1457).

Do skierowania na leczenie niezbędny jest wniosek do ZUS sporządzony przez lekarza prowadzącego leczenie. Wniosek ten ubezpieczony (rencista) składa do ZUS, który wyznacza następnie termin badania przez lekarza orzecznika uprawnionego do stwierdzenia konieczności skierowania na rehabilitację. Lekarz orzecznik może się zwrócić do lekarza prowadzącego o przekazanie dotychczasowej dokumentacji medycznej, udzielenie dodatkowych informacji, a nawet złożenie wyjaśnień.

Możliwe jest też uzyskanie orzeczenia o potrzebie rehabilitacji bez specjalnego wniosku. Może się bowiem zdarzyć, że lekarz stwierdzi potrzebę rehabilitacji podczas:

- orzekania o niezdolności do pracy w ramach postępowania o przyznanie renty,

- kontroli zasadności wystawienia zwolnienia lekarskiego,

- orzekania o przedłużeniu okresu pobierania zasiłku chorobowego,

- orzekania o zasadności przyznania świadczenia rehabilitacyjnego.

Co do zasady lekarz stwierdzi potrzebę rehabilitacji wtedy, gdy chory rokuje odzyskanie zdolności do pracy. Przy ocenie rokowań orzecznik weźmie pod uwagę:

- charakter i przebieg choroby oraz ich wpływ na organizm,

- stopień przystosowania organizmu do ubytków anatomicznych, kalectwa, skutków choroby,

- wiek, zawód, wykonywane czynności i warunki pracy.

Dopiero stwierdzenie potrzeby rehabilitacji jest podstawą do wydania przez ZUS skierowania ubezpieczonego (rencisty) na rehabilitację.

● Długość rehabilitacji w ośrodku jest z góry określona przepisami rozporządzenia i wynosi 24 dni bez względu na rodzaj schorzenia. Może być jednak przedłużona lub skrócona przez ordynatora ośrodka rehabilitacyjnego, ale tylko za zgodą ZUS. W tym wypadku pod uwagę będą wzięte następujące okoliczności:

- pozytywne rokowania co do odzyskania zdolności do pracy ubezpieczonego (rencisty) w przedłużonym czasie trwania rehabilitacji,

- wcześniejsze przywrócenie ubezpieczonemu (renciście) zdolności do pracy, lub

- inne, niewymienione w przepisach przyczyny leżące po stronie ubezpieczonego (rencisty).

● Jak można się dowiedzieć z informacji przekazywanych przez ZUS, program pobytu w ośrodku jest przygotowywany indywidualnie dla każdego pacjenta. Składają się na niego różne formy:

- rehabilitacji fizycznej (kinezyterapia, zabiegi fizykoterapeutyczne z zakresu ciepłolecznictwa, krioterapii, hydroterapii, leczenia polem elektromagnetycznym wielkiej i niskiej częstotliwości, leczenia ultradźwiękami, laseroterapii, masażu klasycznego i wibracyjnego),

- rehabilitacji psychologicznej (psychoedukacja i treningi relaksacyjne),

- edukacji zdrowotnej (m.in. nauka zasad prawidłowego żywienia i czynników ryzyka w chorobach cywilizacyjnych, przekazywanie podstawowej wiedzy o chorobie, na którą cierpi ubezpieczony, udzielanie instruktażu odnośnie do kontynuacji rehabilitacji po zakończeniu turnusu rehabilitacyjnego).

● Skierowanie ubezpieczonego do ośrodka rehabilitacyjnego nie podlega kontroli sądów, bo nie następuje decyzją administracyjną. Ubezpieczony nie może więc zaskarżyć do sądu pisma ZUS, z którego się dowiedział, że skierowania nie otrzymał. Takie odwołanie nie zostanie przez sąd rozpoznane i będzie odrzucone. Jeśli odmowa skierowania będzie połączona z odmową przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy, to zaskarżyć można jedynie decyzję o odmowie renty. Takie rozumienie przepisów potwierdził w postanowieniu z 27 maja 2002 r., sygn. akt AUz III 186/02, Sąd Apelacyjny w Warszawie, zdaniem którego sprawy z zakresu prewencji rentowej nie mieszczą się w kategorii spraw wymienionych w art. 83 ust. 1, w których ZUS wydaje decyzje.

PRZYKŁAD 9

Odwołanie będzie nieskuteczne

Pani Jolanta od wielu lat ma chory kręgosłup. Często przebywa na krótkotrwałych zwolnieniach lekarskich.

Lekarz prowadzący zaproponował, że sporządzi dla niej wniosek do ZUS o skierowanie na turnus rehabilitacyjny. Pani Jolanta została zbadana przez lekarza orzecznika, który stwierdził, że jej stan nie uzasadnia, przynajmniej na razie, konieczności skierowania na turnus. ZUS zawiadomił ją pismem, że nie otrzymuje skierowania.

Pani Jolanta złożyła do ZUS odwołanie, żądając skierowania. ZUS przekazał do sądu odwołanie wraz z odpowiedzią, w której wniósł o jego odrzucenie, ponieważ nie zostało wniesione od decyzji.

Sąd przychylił się do stanowiska ZUS i odrzucił odwołanie, uzasadniając swoje rozstrzygnięcie tym, że nie można wnieść odwołania od zawiadomienia o odmowie skierowania.

Pojawiają się jednak głosy krytykujące taką wykładnię (por. Jacek Wantoch-Rekowski, glosa do postanowienia Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 maja 2002 r., sygn. akt III AUz 186/02, OSA 2003/4/80). Trzeba bowiem zwrócić uwagę na brzmienie art. 83 ust. 1 ustawy: "Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności (....)". Może to prowadzić do wniosku, że ZUS wydanie (odmowę wydania) skierowania na rehabilitację także powinien rozstrzygać decyzją, bo także jest to sprawa indywidualna. Zakres decyzji wymieniony w art. 83 ust. 1 pkt 1-5 jest katalogiem otwartym, bo stanowi jedynie przykładowe wyliczenie.

Odmowa skierowania na rehabilitację nie może być też zaskarżona do sądu administracyjnego, bo zostanie odrzucona jako sprawa niepodlegająca kontroli także tych sądów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w wyroku z 12 marca 2013 r., sygn. akt II Sa/Op 1/13, szeroko uzasadnił takie stanowisko, stwierdzając, że zawiadomienie stanowi jedynie czynność informującą skarżącego o odmowie skierowania na rehabilitację. Nie nakłada ono na skarżącego jakichkolwiek obowiązków ani nie modyfikuje jego sytuacji prawnej poza powiadomieniem o odmowie skierowania na rehabilitację. Zawiadomienie takie nie stanowi również postanowienia ani decyzji, o których mowa w art. 83 ustawy. Dlatego zawiadomienie jako czynność, która potwierdza lub nie potwierdza skierowania na rehabilitację leczniczą, nie jest konsekwencją istnienia po stronie ubezpieczonego (rencisty) uprawnienia lub obowiązku. Oddział ZUS nie działa przy tym jako organ administracji publicznej. Czynność zawiadomienia nie jest oświadczeniem woli ani oświadczeniem wiedzy ZUS.

● Prewencja rentowa to nie tylko leczenie rehabilitacyjne ubezpieczonych. To również upowszechnianie wiedzy o zapobieganiu niezdolności do pracy, a także analiza przyczyn utraty zdolności do pracy. ZUS zamawia badania i opracowania naukowe na ten temat. Może także dofinansować konferencje na ten temat w wysokości do 10 proc., ale nie więcej niż 20 tys. zł.

1. Zakład sporządza dla każdego funduszu wymienionego w art. 55 ust. 1 pkt 1-4 prognozę sytuacji finansowej na najbliższy rok obrotowy. Rachunek jest zestawieniem przewidywanych zobowiązań i wpływów na dany rok z tytułu składek i innych źródeł.

2. Dla kolejnych 5 lat obrotowych Zakład sporządza dla każdego z funduszy uproszczony rachunek ubezpieczeń. Przepis art. 61 ust. 2 stosuje się odpowiednio.

● Przepis ten nie wymaga szerszego komentarza. Precyzuje on kolejny obowiązek ZUS polegający na sporządzaniu dla funduszy prowadzonych w ramach FUS (fundusz emerytalny, rentowy, chorobowy, wypadkowy) prognozy sytuacji finansowej na następny rok obrotowy. ZUS musi też sporządzać uproszczony rachunek ubezpieczeń na następne 5 lat. Podstawą rachunku, podobnie jak w przypadku FRD, są w szczególności założenia dotyczące sytuacji demograficznej i społeczno-ekonomicznej kraju, a zwłaszcza założenia dotyczące płodności, umieralności, wzrostu gospodarczego, wysokości zarobków, migracji, inflacji, stopy bezrobocia, struktury populacji w podziale na poszczególne grupy zawodowe oraz grupy znajdujące się poza siłą roboczą, oraz wskaźniki waloryzacji składek i świadczeń wypłacanych z ubezpieczeń społecznych.

1. Zakład wykonuje również zadania powierzone na podstawie innych ustaw.

2. Zakład może wykonywać inne zlecone zadania z dziedziny ubezpieczeń lub zabezpieczenia społecznego.

3. Zadania, o których mowa w ust. 1 i 2, Zakład wykonuje odpłatnie, na zasadach określonych w przepisach lub w umowach albo w porozumieniach zawartych z jednostką zlecającą.

● Zgodnie z wyżej omawianym art. 66 ust. 3 ZUS działa na podstawie ustawy oraz innych ustaw regulujących poszczególne zakresy jego działalności. Artykuł 71 ust. 1 precyzuje, że ZUS wykonuje zadania określone nie tylko ustawą, lecz także innymi, do których należą:

● ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - na mocy tej ustawy ZUS jest zobowiązany do poboru składek na ubezpieczenie zdrowotne, a następnie do ich przekazywania do NFZ;

● ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy - ZUS został zobowiązany do poboru składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz do ich przekazywania do funduszu; gdyby ZUS spóźnił się z przekazaniem pobranych składek, musiałby zapłacić funduszowi odsetki;

● ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - podobnie jak w przypadku FGŚP, ZUS pobiera składki także na Fundusz Pracy i przekazuje je na rzecz tego funduszu; niewykonanie tych obowiązków skutkuje naliczeniem ZUS odsetek;

● ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - jak wynika z art. 19 par. 4 tej ustawy, dyrektor oddziału ZUS jest organem egzekucyjnym uprawnionym do stosowania egzekucji z wynagrodzenia za pracę, ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, z renty socjalnej, z wierzytelności pieniężnych oraz z rachunków bankowych, w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i należności pochodnych od składek oraz nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub innych świadczeń wypłacanych przez ZUS, które nie mogą być potrącane z bieżących świadczeń;

● ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - ZUS przyznaje i w określonym zakresie wypłaca świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego;

● ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - ZUS przyznaje i w określonym zakresie wypłaca świadczenia z ubezpieczenia chorobowego;

● ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - ZUS przyznaje i wypłaca świadczenia z ubezpieczenia emerytalnego i rentowego;

● ustawa o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach - ZUS przyznaje i wypłaca świadczenia określone w tej ustawie, mimo że są finansowane z budżetu państwa, a nie z FUS;

● ustawa z 23 stycznia 2008 r. o przenoszeniu praw emerytalnych urzędników Wspólnot Europejskich (Dz.U. nr 47 poz. 274 ze zm.) - ustawa ta nakłada na ZUS obowiązki w zakresie przeniesienia ekwiwalentu praw urzędnika na konto prowadzone przez ZUS.

1. Zakład może przesyłać pisma i decyzje listem zwykłym.

2. W razie sporu ciężar dowodu doręczenia pisma lub decyzji, o których mowa w ust. 1, spoczywa na Zakładzie.

● Ustawa zezwala ZUS na prowadzenie korespondencji ubezpieczonymi i płatnikami za pomocą listów zwykłych. Dotyczy to także decyzji. Jest to oczywiście rozwiązanie o wiele tańsze dla Zakładu, ale powoduje też niemało problemów. Wysyłając decyzję listem zwykłym, ZUS nie ma możliwości sprawdzenia, kiedy i czy w ogóle decyzja do adresata dotarła. Gdy ten wniesie odwołanie, nie wiadomo, od jakiej daty obliczać miesięczny termin na wniesienie odwołania. Złożenie odwołania po terminie skutkuje jego odrzuceniem przez sąd, chyba że przekroczenie terminu nie było nadmierne i nastąpiło z przyczyn niezależnych od odwołującego. Przepisy nie precyzują, jaki czas musi upłynąć, aby przekroczenie można było uznać za nadmierne. W każdym przypadku decyduje więc ocena sądu. Problem jednak w tym, że skoro ZUS nie może udowodnić, kiedy doręczono decyzję, ubezpieczony lub płatnik mogą twierdzić, że otrzymali ją o wiele później niż w rzeczywistości, a nawet że w ogóle nigdy im jej nie doręczono. A ciężar przedstawienie dowodu doręczenia spoczywa na ZUS.

Taką wykładnię przepisów prezentuje też orzecznictwo. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Śródmieścia we Wrocławiu w wyroku z 2 listopada 2016 r., sygn. akt IV U 346/16, oceniając konkretny stan faktyczny, w którym spór dotyczył daty doręczenia decyzji emerytalnej, stwierdził, że ocena nadmierności opóźnienia wniesienia odwołania w sprawie jest niemożliwa. Zauważyć bowiem należy, że ZUS w żaden sposób nie wykazał, w jakim terminie decyzja została doręczona wnioskodawczyni, wskazując jedynie, że odwołanie zostało wniesione po terminie. Wobec tego to organ rentowy winien jednoznacznie wykazać, w jakiej dacie decyzja została wnioskodawczyni doręczona, a w przypadku braku takiego wykazania nie może zostać skutecznie podniesiony zarzut wniesienia odwołania z przekroczeniem ustawowego terminu.

PRZYKŁAD 10

ZUS nie ma dowodu

Pani Maria złożyła wniosek o emeryturę. ZUS emeryturę przyznał, jednak nie w takiej wysokości, w jakiej pani Maria się spodziewała. List zawierający decyzję nie był listem poleconym ze zwrotnym potwierdzeniem odbioru.

Pani Maria często wyjeżdżała, złożyła więc odwołanie ponad 2 miesiące od otrzymania decyzji. ZUS wnosił o odrzucenie odwołania, ale nie mógł udowodnić daty doręczenia, sąd przyjął więc odwołanie do rozpoznania.

● Problem nie dotyczy tylko decyzji. ZUS prowadząc postępowanie wyjaśniające, często zwraca się na piśmie do płatników o udzielenie wyjaśnienia. Może się zdarzyć, że płatnik pisma nie otrzyma, nie udzieli więc żadnych odpowiedzi, a ZUS wyda decyzję tylko na podstawie posiadanych informacji, nie wysyłając kolejnego pisma. Z drugiej zaś strony płatnik może twierdzić, że nigdy żadnego pisma nie dostał i całe postępowanie wyjaśniające było prowadzone wadliwie, co może mieć znaczenie przy ocenie konieczności wypłaty odsetek.

PRZYKŁAD 11

Pisma nie doręczono

Pan Tomasz prowadził średniej wielkości firmę. Jego znajoma zaszła w ciążę i poprosiła go, żeby zatrudnił ją na miesiąc, co pozwoli jej otrzymać zasiłek chorobowy i macierzyński. Pan Tomasz się zgodził, ale ZUS zakwestionował istnienie tytułu ubezpieczeniowego pracownicy, twierdząc, że zatrudnienie było fikcyjne. Odmówił także wypłaty zasiłku. Zanim jednak ZUS wydał decyzję w tej sprawie, wysłał do pana Tomasza listę pytań dotyczących zatrudnienia pracownicy. Pytania były tak skonstruowane, że pan Tomasz zdecydował się pismo zignorować i nie odpowiadać na nie, bo słyszał, że ZUS i tak zrobi, co chce.

Przed sądem pan Tomasz twierdził, że nigdy żadnego pisma nie dostał, a ZUS nie był w stanie przedstawić dowodu przeciwnego. Sąd uwzględnił odwołanie. Stwierdził przy tym w uzasadnieniu, że ZUS niepoprawnie przeprowadził postępowanie wyjaśniające. Oznacza to winę zakładu, a więc podstawę do wypłaty odsetek na rzecz pracownicy.

1. Zakład może pośredniczyć w przekazywaniu świadczeń zleconych przez zagraniczne instytucje do wypłaty osobom uprawnionym zamieszkałym w Polsce poprzez wystawianie zleceń dewizowych do realizacji wypłat tych świadczeń przez banki.

2. Koszty realizacji wypłat świadczeń, o których mowa w ust. 1, ponosi Zakład.

● Przepis nakłada kolejny obowiązek na ZUS, który na jego podstawie może pośredniczyć w wypłacie świadczeń należnych od zagranicznych instytucji ubezpieczeniowych osobom zamieszkałym w Polsce. Dotyczy to więc nie tylko obywateli polskich, lecz także cudzoziemców, którzy mieszkają w Polsce.

Organami Zakładu są:

1) Prezes Zakładu;

2) Zarząd, którego przewodniczącym jest z urzędu Prezes Zakładu;

3) Rada Nadzorcza Zakładu.

● Zgodnie z art. 67 ustawy strukturę organizacyjną ZUS tworzy centrala i terenowe jednostki organizacyjne. Artykuł 72 z kolei statuuje organy zakładu, do których należą prezes, zarząd oraz rada nadzorcza. W następnych artykułach ustawa wyszczególnia ich zadania.

1. Działalnością Zakładu kieruje Prezes Zakładu, który reprezentuje Zakład na zewnątrz.

2. Prezesa Zakładu powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego złożony po zasięgnięciu opinii Rady Nadzorczej Zakładu. Prezes Rady Ministrów odwołuje Prezesa Zakładu na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego.

2a. (uchylony).

2b. (uchylony).

2c. (uchylony).

3. Do zakresu działania Prezesa Zakładu należy w szczególności:

1) kierowanie pracami Zarządu;

2) koordynowanie współpracy Zakładu z urzędami administracji rządowej, w tym w szczególności z Komisją Nadzoru Finansowego, a także z innymi organami rentowymi;

3) tworzenie, przekształcanie i znoszenie terenowych jednostek organizacyjnych oraz określanie ich siedziby, właściwości terytorialnej i rzeczowej;

4) powoływanie i odwoływanie kierowników jednostek organizacyjnych Zakładu, ich zastępców oraz głównych księgowych;

5) zwierzchni nadzór nad orzecznictwem lekarskim dla celów ubezpieczeń społecznych;

6) przyznawanie świadczeń w drodze wyjątku;

7) spełnianie funkcji pracodawcy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy;

8) zatwierdzanie projektów dotyczących administrowania środkami FRD.

● Prezes ZUS kieruje jego działalnością i reprezentuje zakład na zewnątrz. Jak zauważył WSA w Warszawie w wyroku z 26 września 2007 r., sygn. akt V Sa/Wa 1500/07, upoważnienie prezesa Zakładu do reprezentowania ZUS, a co za tym idzie do podpisywania decyzji zakładu, wynika z ustawy (art. 73 ust. 1). Z kolei dyrektorzy oddziałów reprezentują Zakład i podejmują decyzje jako ZUS na podstawie upoważnienia prezesa wydanego na podstawie par. 3 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia z 4 października 1999 r. w sprawie nadania statutu ZUS (Dz.U. nr 80, poz. 914 ze zm.), a zastępcy dyrektorów oddziałów - na mocy upoważnień udzielonych przez dyrektorów oddziałów wydanych na podstawie upoważnienia prezesa do upoważniania innych pracowników ZUS wydanego na podstawie par. 3 ust. 2 pkt 2 statutu, w imieniu swoich mocodawców. W ten sposób upoważnienia mogą być wydawane każdemu z pracowników. Oczywiste jest bowiem, że tysięcy decyzji nie będzie podpisywał dyrektor oddziału, a tym bardziej prezes. Standardem jest, że ZUS nie dołącza do decyzji upoważnienia dla osoby, która ją podpisała. Adresaci decyzji mogą zażądać przedstawienia upoważnienia, podnosząc w odwołaniu zarzut, że decyzja została podpisana przez osobę nieuprawnioną, jednak szansa na taką pomyłkę ZUS jest niewielka.

● Prezes w niektórych wypadkach jest uprawniony do rozpatrywania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra (art. 83 ust. 4 ustawy - szerzej na ten temat w dalszej części komentarza). Stronie nie będzie przysługiwało odwołanie do sądu powszechnego, ale wniosek do prezesa w przypadku decyzji:

- przyznającej świadczenie w drodze wyjątku,

- odmawiającej przyznania świadczenia w drodze wyjątku,

- w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek,

- decyzji w sprawie wykreślenia zastawu skarbowego z rejestru.

Od decyzji prezesa wydanej po rozpatrzeniu wniosku stronie przysługuje skarga do sądu administracyjnego na zasadach ogólnych.

● Ustęp 3 komentowanego przepisu zawiera otwarty katalog zadań nałożonych na prezesa. Ma on nie tylko uprawnienia administracyjne w stosunku do zakładu i uprawnienia pracodawcy w stosunku do pracowników. Może też w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przyznawać świadczenia ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy:

- wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty,

- nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym,

i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Dotyczy to jednak tylko świadczeń emerytalno-rentowych, a nie świadczeń z ubezpieczenia chorobowego i wypadkowego. Wysokość przyznanej w drodze wyjątku emerytury i renty nie może przekroczyć wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS.

● Jednym z zadań prezesa jest sprawowanie nadzoru nad orzecznictwem lekarskim dla celów ubezpieczeń społecznych. Co wchodzi w zakres nadzoru, określono w art. 14 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i jest to:

- kontrola prawidłowości i jednolitości stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy przez lekarzy orzeczników i komisje lekarskie;

- udzielanie lekarzom orzecznikom i komisjom lekarskim wytycznych w zakresie stosowania zasad orzecznictwa o niezdolności do pracy;

- prawo przekazania sprawy do rozpatrzenia przez komisję lekarską, jeżeli w wyniku kontroli, o której mowa w pkt 1, zostanie stwierdzony brak zgodności orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ze stanem faktycznym lub zasadami orzecznictwa o niezdolności do pracy.

Prezes w ramach nadzoru ma prawo w terminie 14 dni od wydania orzeczenia przez lekarza orzecznika zgłosić zarzut wadliwości orzeczenia i przekazać sprawę do rozpatrzenia komisji lekarskiej.

● Prezes jest powoływany i odwoływany przez prezesa Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Musi spełnić warunki określone w art. 73a.

1. Stanowisko Prezesa Zakładu może zajmować osoba, która:

1) posiada tytuł zawodowy magistra lub równorzędny;

2) jest obywatelem polskim;

3) korzysta z pełni praw publicznych;

4) nie była skazana prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe;

5) posiada kompetencje kierownicze;

6) (uchylony);

7) (uchylony).

2. (uchylony).

3. (uchylony).

4. (uchylony).

5. (uchylony).

6. (uchylony).

7. (uchylony).

8. (uchylony).

9. (uchylony).

10. (uchylony).

● Ustęp 1 wymienia warunki, jakie musi spełnić kandydat, aby mógł zostać powołany przez prezesa Rady Ministrów na prezesa ZUS. Wymogi określone w pkt 1-4 są sformułowane jasno i nie powinny budzić żadnych wątpliwości. Problematyczny może okazać się warunek zawarty w pkt. 5, który wymaga od osoby powoływanej na to stanowisko kompetencji kierowniczych.

Do 23 stycznia 2016 r., kiedy weszła w życie ustawa z 30 grudnia 2015 r. o zmianie ustawy o służbie cywilnej i niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 34) zmieniająca niniejszą ustawę, kandydat na prezesa ZUS musiał legitymować się co najmniej sześcioletnim stażem pracy, w tym co najmniej trzyletnim na stanowisku kierowniczym. Ponadto musiał mieć wykształcenie i wiedzę z zakresu działalności zakładu, która była następnie sprawdzana w toku postępowania konkursowego. Wymogi te jednak zostały zniesione.

● Do 23 stycznia 2016 r. kolejne ustępy komentowanego przepisu wprowadzały zasady konkurencyjnego naboru na stanowisko prezesa ZUS, co zostało zniesione powołaną wyżej ustawą o zmianie ustawy o służbie cywilnej i niektórych innych ustaw, pozostawiając wybór prezesa de facto w rękach ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. W latach 2008-2016 nabór na prezesa w założeniu ustawodawcy był otwarty i konkurencyjny, a informacja o jego wszczęciu była ogólnodostępna w Biuletynie Informacji Publicznej. Obecnie konkursu się nie przeprowadza.

1. Zarząd Zakładu składa się z Prezesa Zakładu oraz z 2-4 osób, powoływanych i odwoływanych przez Radę Nadzorczą Zakładu, na wniosek Prezesa Zakładu.

2. Zarząd kieruje działaniami Zakładu w zakresie niezastrzeżonym dla Prezesa Zakładu.

3. Do zadań Zarządu należy w szczególności:

1) bieżące zarządzanie funduszami, których dysponentem jest Zakład;

2) przygotowywanie projektów dotyczących administrowania środkami FRD;

3) prowadzenie gospodarki finansowej Zakładu;

4) opracowywanie projektu rocznego planu finansowego FUS i FRD oraz przekazywanie go w trybie określonym w przepisach dotyczących prac nad projektem budżetu państwa - po zaopiniowaniu przez Radę Nadzorczą Zakładu - ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego;

5) sporządzanie rocznych sprawozdań finansowych Zakładu, FUS i FRD i przedkładanie ich - po zaopiniowaniu przez biegłego rewidenta niebędącego pracownikiem Zakładu - ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego;

5a) sporządzanie rocznych sprawozdań z wykonania planów finansowych FUS i FRD i przedkładanie ich - po zaopiniowaniu przez Radę Nadzorczą Zakładu - ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego;

6) przedstawianie Radzie Nadzorczej Zakładu informacji o pracy Zakładu - w formie, zakresie i terminach określonych przez Radę Nadzorczą Zakładu;

7) (uchylony);

8) sporządzanie planu finansowego Zakładu i sprawozdań z jego wykonania oraz przedkładanie ich - po zatwierdzeniu przez Radę Nadzorczą Zakładu - ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego;

9) opracowywanie rocznych sprawozdań z działalności Zakładu i przedkładanie ich - po zatwierdzeniu przez Radę Nadzorczą Zakładu - ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego;

10) sporządzanie wieloletniej prognozy kroczącej dochodów i wydatków funduszu emerytalnego, o której mowa w art. 61 ust. 3.

3a. W sprawozdaniu z wykonania planu finansowego Zakładu, o którym mowa w ust. 3 pkt 8, podaje się także informację o kwocie składek należnych, o których mowa w art. 40 ust. 1 pkt 1, nieopłaconych przez płatników składek.

4. Tryb pracy Zarządu określa regulamin uchwalany przez Radę Nadzorczą Zakładu.

5. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, na wniosek Prezesa Zakładu, zaopiniowany przez Radę Nadzorczą Zakładu, nadaje, w drodze rozporządzenia, statut Zakładowi, w którym określa w szczególności:

1) strukturę organizacyjną Zakładu oraz zakres rzeczowy działania centrali i terenowych jednostek organizacyjnych Zakładu;

2) tryb funkcjonowania i kompetencje organów Zakładu.

6. (uchylony).

● Zarząd to organ ZUS składający się z prezesa oraz od dwóch do czterech członków powoływanych przez radę nadzorczą ZUS na wniosek prezesa. Jego kompetencje wyznacza zakres niezastrzeżony dla prezesa.

Komentowany przepis zawiera otwarty katalog zadań, do których wykonywania powołany jest zarząd. I tak zarząd powołany jest przede wszystkim do prowadzenia gospodarki finansowej Zakładu i zarządzania funduszami w imieniu zakładu. Zarząd nie ma żadnych kompetencji w zakresie wydawania decyzji w indywidualnych sprawach ubezpieczonych (płatników).

1. Nabór kandydatów do zatrudnienia na wolne stanowiska pracy w Zakładzie jest otwarty i konkurencyjny.

2. Ogłoszenie o naborze zamieszcza się w Biuletynie Informacji Publicznej, o którym mowa w ustawie z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej, oraz w miejscu powszechnie dostępnym w jednostce organizacyjnej, w której jest prowadzony nabór.

● Informacje o rekrutacji na wolne stanowiska w ZUS można znaleźć w BIP oraz w siedzibie jednostki terenowej, która pracownika poszukuje. Ma to na celu równy dostęp kandydatów do informacji na temat prowadzonych rekrutacji. Przepis nakłada obowiązek ogłoszenia naboru w tych dwóch formach, jednak nie wyklucza skorzystania przez ZUS z innych form zawiadomienia o rekrutacji (np. w internecie). ZUS korzysta z nich niezwykle rzadko.

Ustawa określa nabór kandydatów jako otwarty i konkurencyjny. Oznacza to, że na wolne stanowisko może zgłosić się każdy, kto spełnia warunki określone w ogłoszeniu. Wydaje się jednak, że wymagania te muszą mieć uzasadnienie w charakterze danego stanowiska. Nadmiernie wysokie lub szczegółowe wymogi niemające uzasadnienia mogą stanowić złamanie zasady otwartości, bo mogą prowadzić do wniosku, że zostały ustalone tak celowo, aby zawęzić grono potencjalnych kandydatów.

Zgodnie z zasadą konkurencyjności kandydaci powinni mieć możliwość uczestnictwa w konkursie na równych zasadach i z góry znać kryteria, według których będą oceniani (np. liczbę punktów z testu).

Złamanie jednej z zasad podczas procesu rekrutacyjnego może w mojej opinii być podstawą do złożenia skargi do ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w trybie kodeksu postępowania administracyjnego.

Informacje o kandydatach, którzy zgłosili się do naboru, stanowią informację publiczną w zakresie objętym wymaganiami określonymi w ogłoszeniu o naborze.

● Informacje o kandydatach, ale tylko w zakresie wymogów określonych w ogłoszeniu o naborze, stanowią informację publiczną w rozumieniu ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1764). Oznacza to, że każdy, bez wykazywania interesu prawnego lub faktycznego, może się zwrócić o ich udostępnienie.

Termin do składania dokumentów, określony w ogłoszeniu o naborze, nie może być krótszy niż 14 dni od dnia opublikowania tego ogłoszenia w Biuletynie Informacji Publicznej.

● Ustalono co najmniej 14-dniowy termin na złożenie dokumentów zgłoszeniowych od dnia opublikowania ogłoszenia o naborze w BIP. Naruszenie tego terminu przez jednostkę prowadzącą nabór także mogłoby być podstawą do skargi na naruszenie przepisów ustawy, w tym naruszenie zasad otwartości konkursu.

1. Po upływie terminu do składania dokumentów określonego w ogłoszeniu o naborze niezwłocznie upowszechnia się listę kandydatów, którzy spełniają wymagania formalne określone w ogłoszeniu o naborze, przez umieszczenie jej w miejscu powszechnie dostępnym w jednostce organizacyjnej, w której jest prowadzony nabór, a także przez opublikowanie jej w Biuletynie Informacji Publicznej.

2. Lista, o której mowa w ust. 1, zawiera imię i nazwisko kandydata oraz jego miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego.

● Jednostka prowadząca rekrutację ma obowiązek zamieścić listę kandydatów spełniających wymagania formalne niezwłocznie po upływie terminu do składania dokumentów zgłoszeniowych. Jak wynika z przepisu, jednostka nie może z tego zrezygnować. Na liście znajduje się imię i nazwisko kandydata oraz miejsce zamieszkania.

Mogą pojawić się wątpliwości, czy to nie narusza interesu kandydatów. Dane kandydatów mogą poznać m.in. ich dotychczasowi pracodawcy, co z oczywistych względów jest niepożądane. Być może należałoby wprowadzić zasadę, jaką przyjęto w przypadku naboru na wolne stanowiska w służbie cywilnej w ustawie z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1345 ze zm.). Na jej podstawie dyrektor urzędu publikuje dane kandydata wybranego w naborze, a nie wszystkich.

1. Sporządza się protokół przeprowadzonego naboru kandydatów do zatrudnienia na wolne stanowiska pracy w Zakładzie.

2. Protokół zawiera w szczególności:

1) określenie stanowiska pracy, na które był prowadzony nabór, liczbę kandydatów oraz imiona, nazwiska i adresy nie więcej niż 5 najlepszych kandydatów uszeregowanych według poziomu spełniania przez nich wymagań określonych w ogłoszeniu o naborze;

2) informację o zastosowanych metodach i technikach naboru;

3) uzasadnienie dokonanego wyboru.

● Z każdego naboru komisja rekrutacyjna ma obowiązek sporządzenia protokołu. Ustęp 2 komentowanego przepisu wskazuje katalog otwarty informacji, jakie muszą się w nim znaleźć.

1. Informację o wyniku naboru upowszechnia się w terminie 14 dni od dnia zatrudnienia wybranego kandydata albo zakończenia naboru, w przypadku gdy w jego wyniku nie doszło do zatrudnienia żadnego kandydata.

2. Informacja, o której mowa w ust. 1, zawiera:

1) nazwę i adres urzędu;

2) określenie stanowiska pracy;

3) imię i nazwisko kandydata oraz jego miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego;

4) uzasadnienie dokonanego wyboru kandydata albo uzasadnienie niezatrudnienia żadnego kandydata.

3. Informację o wyniku naboru upowszechnia się w Biuletynie Informacji Publicznej i w miejscu powszechnie dostępnym w jednostce organizacyjnej, w której był prowadzony nabór.

● Obowiązki informacyjne zakładu nie kończą się na opublikowaniu listy kandydatów. Jednostka przeprowadzająca rekrutację musi poinformować także o jej wyniku. Ma na to 14 dni od rozstrzygnięcia naboru. Gdy wybrano kandydata, trzeba podać jego imię i nazwisko wraz z uzasadnieniem takiego wyboru. Gdy nie wybrano nikogo, jednostka także musi to uzasadnić.

Informację podobnie jak listę kandydatów publikuje się w BIP oraz w jednostce, która prowadziła rekrutację.

Jeżeli stosunek pracy osoby wyłonionej w drodze naboru ustał w ciągu 3 miesięcy od dnia nawiązania stosunku pracy, można zatrudnić na tym samym stanowisku kolejną osobę spośród najlepszych kandydatów wymienionych w protokole tego naboru. Przepisy art. 74f stosuje się odpowiednio.

● Przepis ten wprowadza rozwiązanie podobne jak istniejące w ustawie o służbie cywilnej. Jeśli z jakiegokolwiek powodu stosunek pracy z wybranym kandydatem ustanie w ciągu trzech miesięcy od jego nawiązania, na jego miejsce może być zatrudniona kolejna osoba z listy najlepszych kandydatów wskazanych w protokole naboru. Przepis posługuje się wyrażeniem "można zatrudnić", co prowadzi do wniosku, że ZUS nie ma takiego obowiązku, a następny kandydat nie może mieć roszczenia o nawiązanie z nim stosunku pracy.

1. Rada Nadzorcza Zakładu jest powoływana przez Prezesa Rady Ministrów na pięcioletnią kadencję, z zastrzeżeniem ust. 1a i 1b, przy czym:

1) 4 członków, w tym przewodniczący Rady, powoływanych jest na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego, złożony w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw finansów publicznych;

2) po 1 członku jest powoływanych na wniosek każdej z organizacji pracodawców, reprezentatywnej w rozumieniu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego (Dz.U. poz. 1240), zwanej dalej "ustawą o Radzie Dialogu Społecznego";

3) po 1 członku jest powoływanych na wniosek każdej organizacji związkowej, reprezentatywnej w rozumieniu ustawy o Radzie Dialogu Społecznego;

4) 1 członek jest powoływany na wniosek ogólnokrajowych organizacji emerytów i rencistów.

1a. Członek Rady Nadzorczej Zakładu może być odwołany przez Prezesa Rady Ministrów przed upływem kadencji w przypadku złożenia przez niego rezygnacji lub na wniosek organu albo organizacji, która zgłosiła jego kandydaturę.

1b. Prezes Rady Ministrów dokonuje uzupełnienia składu Rady Nadzorczej Zakładu w trybie przewidzianym dla powołania.

2. Do zadań Rady Nadzorczej Zakładu należy w szczególności:

1) uchwalanie regulaminu działania Zarządu Zakładu;

2) ustalanie wynagrodzenia członków Zarządu, z wyłączeniem Prezesa Zakładu;

3) okresowa ocena - w przyjętym przez siebie trybie - pracy Zarządu;

4) zatwierdzanie projektu rocznego planu finansowego Zakładu i sprawozdania z jego wykonania, a także rocznego sprawozdania z działalności Zakładu;

5) opiniowanie projektów planów finansowych FUS i FRD oraz sprawozdań z ich wykonania;

6) opiniowanie projektów aktów prawnych z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz zgłaszanie inicjatyw w tym zakresie kierowanych do ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego;

7) (uchylony);

8) wybór biegłego rewidenta wykonującego badanie rocznego sprawozdania finansowego Zakładu, FUS i FRD;

9) (uchylony);

10) (uchylony);

11) opiniowanie projektu statutu Zakładu.

3. Prezes Rady Ministrów określi, w drodze rozporządzenia:

1) tryb zgłaszania kandydatów na członków Rady Nadzorczej Zakładu;

2) regulamin i zasady wynagradzania członków Rady Nadzorczej Zakładu.

● Rada Nadzorcza to jeden z organów ZUS, której członkowie powoływani są przez prezesa Rady Ministrów na pięcioletnią kadencję. Rada ma w założeniu być zróżnicowana i reprezentować nie tylko stronę rządową, ale także pracodawców, pracowników i emerytów i rencistów. Dlatego też w skład rady wchodzi:

- czterech członków, w tym przewodniczący, powoływanych na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego złożony w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw finansów publicznych;

- po jednym członku powoływanym na wniosek każdej z organizacji pracodawców reprezentatywnej w rozumieniu ustawy z 24 lipca 2015 r. o radzie dialogu społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego (Dz.U. poz. 1240);

- po jednym członku powoływanym na wniosek każdej organizacji związkowej, reprezentatywnej w rozumieniu ustawy o radzie dialogu społecznego;

- jeden członek powoływany na wniosek ogólnokrajowych organizacji emerytów i rencistów.

● Członek rady może być odwołany przez prezesa Rady Ministrów nawet przed upływem 5 lat kadencji, jeśli sam zrezygnuje lub wniosek o to złoży organ lub organizacja, na wniosek którego został powołany. W miejsce odwołanego członka rady organ lub organizacja ma prawo przedstawić nowego kandydata.

● Ustęp 2 zawiera otwarty katalog zadań rady nadzorczej. Rada przede wszystkim kontroluje działania zarządu i określa zasady jego pracy, uchwalając dla niego regulamin. Ustala także wynagrodzenie dla członków zarządu, ale z wyjątkiem prezesa. Ponadto rada okresowo ocenia zarząd. Roczny projekt planu finansowego i sprawozdanie z jego wykonania przygotowuje zarząd, a rada ma za zadanie go zatwierdzić. W jej kompetencjach leży także opiniowanie, ale już nie zatwierdzanie, projektów planów finansowych funduszu zarządzanych przez ZUS. Ma też prawo zgłaszania inicjatyw legislacyjnych do ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego.

● Szczegółowy tryb zgłaszania kandydatów na członków rady oraz regulamin jej pracy jest określony rozporządzeniem prezesa Rady Ministrów z 28 grudnia 1998 r. w sprawie trybu zgłaszania kandydatów na członków Rady Nadzorczej ZUS, regulaminu Rady Nadzorczej i zasad wynagradzania jej członków (Dz.U. nr 168 poz. 1167).

Organy Zakładu współpracują z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych w zakresie niezbędnym do realizacji jego zadań ustawowych.

● Przepis nie wymaga szerszego komentarza, ponieważ określa jedynie obowiązek organów ZUS współpracy z szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (komendantem głównym Policji), czyli ogólnopolskiego systemu informacyjnego, którego głównym zadaniem jest gromadzenie, analizowanie i przekazywanie danych, mogących mieć decydujące znaczenie w skutecznym wykrywaniu i ściganiu sprawców przestępstw oraz w zapobieganiu przestępczości na podstawie ustawy z 6 lipca 2001 r. o gromadzeniu, przetwarzaniu i przekazywaniu informacji kryminalnych (t.j. Dz.U. z 2015 r. poz. 1930 ze zm.).

1. Zakład uzyskuje przychody z:

1) odpisu z FUS obciążającego fundusze, o których mowa w art. 55; wysokość odpisu ustala się corocznie w ustawie budżetowej na podstawie planu finansowego FUS zatwierdzonego przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw budżetu;

1a) odpisu z Funduszu Emerytur Pomostowych, o którym mowa w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych;

2) należności z tytułu poniesionych kosztów poboru i dochodzenia składek na:

a) ubezpieczenie zdrowotne od Narodowego Funduszu Zdrowia,

b) Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

c) (uchylona),

d) Fundusz Pracy

- których wysokość określają odrębne przepisy;

3) należności z tytułu poniesionych kosztów poboru i dochodzenia składek na otwarte fundusze emerytalne w wysokości nie wyższej niż 0,4% kwoty przekazanych do otwartych funduszy emerytalnych składek na to ubezpieczenie, z tym że wysokość należności ustala się corocznie w ustawie budżetowej;

4) wpływów z tytułu wykonywania innych zadań zlecanych Zakładowi;

5) dotacji z budżetu państwa;

6) należności z tytułu poniesionych kosztów bieżącej działalności Zakładu związanych z:

a) (uchylona),

b) obsługą świadczeń wypłacanych z FUS, podlegających finansowaniu ze środków budżetu państwa,

c) obsługą rent socjalnych, finansowanych ze środków budżetu państwa;

6a) (uchylony);

6b) oprocentowania środków Zakładu na rachunkach bankowych;

7) innych dochodów.

2. Należności z tytułu poniesionych kosztów, o których mowa w ust. 1 pkt 6, podlegają refundacji z budżetu państwa w części proporcjonalnej do liczby świadczeń finansowanych z tych źródeł.

3. (uchylony).

4. Koszty związane z teletransmisją, obsługą bankową, zakupami licencji oraz amortyzacją ustalane są w każdym roku odrębnie na podstawie aktualnych potrzeb i cen.

● W komentowanym artykule wskazano źródła przychodów ZUS. Warto zwrócić uwagę, że w katalogu tym nie ma składek na ubezpieczenie społeczne. Składki zasilają bowiem FUS, którym ZUS tylko zarządza.

ZUS czerpie przychody przede wszystkim z odpisu z FUS, który ustala się corocznie w ustawie budżetowej na podstawie planu finansowego FUS. Jest to nic innego jak wynagrodzenie ZUS za obsługę FUS. Warto zauważyć, że środki są finansowane przez budżet państwa i nie ma obawy, że ubezpieczeni otrzymają niższe świadczenia. Podobny odpis ZUS otrzymuje z Funduszu Emerytur Pomostowych.

● ZUS uzyskuje także wynagrodzenie za pobór i dochodzenie składek, które nie trafiają do FUS, tj.:

- na ubezpieczenie zdrowotne,

- na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

- na Fundusz Pracy,

- przekazywanych do OFE.

W tym ostatnim przypadku wysokość należności ZUS także jest określana w ustawie budżetowej, z tym zastrzeżeniem, że nie może przekroczyć równowartości 0,4 proc. kwoty przekazanych składek.

● Jeśli inne przepisy zlecają wykonywanie ZUS dodatkowych zadań, to otrzymuje on za nie wynagrodzenie. Przychodem ZUS są także dotacje z budżetu państwa. Uzyskuje on także przychody ze zwrotu poniesionych kosztów bieżącej działalności związanych z obsługą świadczeń wypłacanych z FUS, ale finansowanych ze środków budżetu państwa i rent socjalnych, finansowanych ze środków budżetu państwa.

1. Zakład gospodaruje swoim mieniem oraz prowadzi samodzielną gospodarkę finansową w ramach posiadanych środków.

2. Z przychodów, o których mowa w art. 76, pokrywa się w szczególności:

1) wydatki na wynagrodzenia i składki naliczane od wynagrodzeń;

2) wydatki na zakup towarów i usług;

3) koszty bieżącej działalności Rady Nadzorczej Zakładu;

4) pozostałe koszty bieżącej działalności Zakładu;

5) wydatki na inwestycje;

6) wydatki na działalność szkoleniową i popularyzatorską w zakresie ubezpieczeń społecznych;

7) koszty obsługi świadczeń finansowanych z FUS, a realizowanych przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego;

8) koszty wypłaty świadczeń, w tym realizowanych na mocy umów międzynarodowych;

9) wydatki na prowadzenie punktu kontaktowego, o którym mowa w art. 68a ust. 1.

3. Zakład dysponuje środkami finansowymi w walutach obcych pochodzących z wpłat instytucji zagranicznych przekazywanych na pokrycie wypłat świadczeń zagranicznych osobom uprawnionym zamieszkałym w Polsce.

4. Zakład zwraca osobom wezwanym do osobistego stawiennictwa w sprawach świadczeń z ubezpieczeń społecznych i innych świadczeń wypłacanych przez Zakład poniesione koszty przejazdu. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, rodzaje i wysokość kosztów podlegających zwrotowi oraz warunki dokonywania ich zwrotu, uwzględniając uzasadniony interes osób wezwanych oraz możliwości finansowe Zakładu.

5. W sprawach świadczeń z ubezpieczeń społecznych Zakład ma prawo do nieodpłatnego korzystania z dokumentacji medycznej zakładów opieki zdrowotnej.

● ZUS gospodaruje swoim mieniem oraz prowadzi samodzielną gospodarkę finansową w ramach posiadanych środków. Ma także status osoby prawnej, a więc może być podmiotem praw i obowiązków i działać we własnym imieniu. Może nabywać i zbywać mienie, nie jest wymagana w tym zakresie zgoda innego podmiotu.

● Wydatki ZUS pokrywane są z przychodów, o których mowa w art. 76 ustawy. Trzeba pokreślić, że do wydatków ZUS nie należy wypłata świadczeń z ubezpieczeń społecznych, które pokrywane są z FUS.

Ustęp 2 komentowanego przepisu zawiera otwarty katalog wydatków ZUS. Przede wszystkim należą do nich wynagrodzenia i składki naliczane od wynagrodzeń pracowników zakładu. Dodatkowo przychody ZUS muszą pokryć koszty zakupu towarów i usług niezbędnych do funkcjonowania zakładu. Wydatkiem ZUS niemieszczącym się w kategorii kosztów wynagrodzeń są koszty bieżącej działalności rady nadzorczej ZUS. Dodatkowo ZUS musi sfinansować koszty swojej bieżącej działalności oraz pokryć wydatki na inwestycje. ZUS finansuje także szkolenia i działania popularyzujące wiedzę z zakresu ubezpieczeń społecznych. Budżet ZUS jest obciążony także przez koszty obsługi świadczeń finansowanych z FUS, a realizowanych przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, koszty wypłaty świadczeń, w tym realizowanych na mocy umów międzynarodowych oraz wydatki na prowadzenie punktu kontaktowego, o którym mowa w art. 68a ust. 1 ustawy.

● ZUS ponosi także wydatki na zwrot kosztów osobistego stawiennictwa osób wezwanych na podobnych zasadach, jak w przypadku osób wezwanych przez sąd. Szczegółowe zasady zwrotu regulowane są przez rozporządzenie ministra polityki społecznej z 31 grudnia 2004 r. w sprawie zwrotu kosztów przejazdu osób wezwanych do osobistego stawiennictwa przez ZUS (Dz.U. nr 6, poz. 47 ze zm.).

Zakład zwraca osobie wezwanej koszty przejazdu z miejsca zamieszkania tej osoby do miejsca wskazanego w wezwaniu i z powrotem.

Jeżeli wezwany wymaga opieki innej osoby, to ZUS na jej wniosek może zwrócić koszty przejazdu także osoby towarzyszącej. Zgoda powinna być uzyskana przed wyjazdem osoby wezwanej do miejsca wskazanego w wezwaniu.

ZUS zwróci koszty dojazdu do kwot równych:

- cenie biletu za przejazd kolejowy w drugiej klasie pociągu osobowego, uwzględniającej posiadane uprawnienia do ulgowych przejazdów;

- cenie biletu za przejazd w autobusowej komunikacji zwykłej przewoźnika wykonującego regularne przewozy osób, uwzględniającej posiadane uprawnienia do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego, jeżeli brak jest połączenia kolejowego albo gdy przejazd autobusem nie jest droższy;

- cenie biletu za przejazd publicznymi środkami komunikacji miejskiej, uwzględniającej posiadane uprawnienia do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego.

Jeśli między miejscem zamieszkania wezwanego a miejscem wskazanym w wezwaniu nie ma osobowej komunikacji kolejowej lub autobusowej komunikacji zwykłej, to wysokość zwrotu ustala się w kwocie odpowiadającej cenie biletu najtańszego dostępnego środka komunikacji publicznego transportu.

W wyjątkowych okolicznościach na wniosek wezwanego ZUS może wyrazić zgodę na zwrot kosztów za przejazd innym, uzgodnionym środkiem transportu, ale zwracane koszty nie mogą przekraczać kwot określonych w rozporządzeniu ministra infrastruktury z 25 marca 2002 r. w sprawie warunków ustalania oraz sposobu dokonywania zwrotu kosztów używania do celów służbowych samochodów osobowych, motocykli i motorowerów niebędących własnością pracodawcy (Dz.U. nr 27, poz. 271 ze zm.). Zgoda powinna być uzyskana przed wyjazdem osoby wezwanej.

Warunkiem zwrotu kosztów jest złożenie przez nią pisemnego wniosku zawierającego oświadczenie o posiadaniu albo nieposiadaniu uprawnień do ulgowych przejazdów publicznym transportem zbiorowym oraz przedstawienie biletów lub rachunków za przejazd. Jeśli nie zostaną przedstawione ani bilety, ani rachunki, to zwrot kosztów przejazdu w obie strony następuje według taryf przewozowych dla najtańszego środka transportu na danej trasie.

Zwrot kosztów następuje w gotówce, bezpośrednio po przedstawieniu przez osobę wezwaną dokumentów rachunków lub biletów, na wskazany rachunek bankowy lub przekazem pocztowym.

● ZUS nie poniesie za to kosztów korzystania z dokumentacji medycznej zakładów opieki zdrowotnej, jeśli wykorzystał je do celów związanych z przyznaniem świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Sprawozdanie finansowe Zakładu podlega badaniu i ogłoszeniu na zasadach określonych w przepisach o rachunkowości.

● Sprawozdanie finansowe ZUS badane jest na zasadach określonych w ustawie z 29 września 1994 r. o rachunkowości (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1047 ze zm.). Badanie jest przeprowadzone przez biegłego rewidenta. Celem badania sprawozdania finansowego jest wyrażenie przez biegłego pisemnej opinii wraz z raportem o tym, czy sprawozdanie finansowe rzetelnie i jasno przedstawia sytuację majątkową i finansową oraz wynik finansowy badanej jednostki.

1. Indywidualne dane zawarte na kontach ubezpieczonych i kontach płatników składek, a także w rejestrach prowadzonych przez Zakład oraz dane źródłowe będące podstawą zapisów na tych kontach i w rejestrach stanowią tajemnicę prawnie chronioną Zakładu. Do przestrzegania tej tajemnicy obowiązani są:

1) pracownicy Zakładu;

2) członkowie Rady Nadzorczej Zakładu.

2. Przepis ust. 1 stosuje się również do indywidualnych danych osób, przetwarzanych w Zakładzie w zakresie przyznawania, ustalania i wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także świadczeń finansowanych z budżetu państwa oraz o dokonanych wypłatach, w związku z realizacją zadań zleconych Zakładowi na podstawie odrębnych przepisów.

● Dane zapisane:

- na kontach ubezpieczonych,

- na kontach płatników,

- w rejestrach prowadzonych przez zakład (np. Centralny Rejestr Ubezpieczonych)

oraz dane będące podstawą zapisów na tych kontach i rejestrach stanowią tajemnicę prawnie chronioną. Pracownicy ZUS są zobowiązani do jej przestrzegania.

Ciekawym zagadnieniem jest wobec tego relacja informacji ustawowo chronionej do informacji publicznej. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracji w wyroku z 18 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1784/16, założenie, że jeśli informacja stanowi tajemnicę ustawowo chronioną, to nie ma przymiotu informacji publicznej, jest wadliwe, o czym świadczy sama treść art. 5 ust. 1 ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1764). Warto zacytować szerzej uzasadnienie tego wyroku: "Przepis ten [art. 5 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej] stanowi, że prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu w zakresie i na zasadach określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie innych tajemnic ustawowo chronionych. Przepis ten znajduje zastosowanie właśnie do informacji, które w świetle definicji zawartej w art. 1 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej mają walor publicznych. W przeciwnym wypadku, gdyby informacje niejawne czy inne ustawowo chronione (pozyskane najczęściej w związku z wykonywaną działalnością lub zawodem) wyłączyć z kręgu informacji publicznych, to norma zawarta w art. 5 ust. 1 ustawy nie miałaby w ogóle zastosowania. (...) Co więcej, przewidziana w art. 16 ust. 1 i ust. 2 ustawy forma decyzji dla odmowy udzielenia informacji zastrzeżona jest właśnie dla przypadków, kiedy dana informacja będąca informacją publiczną nie może być udostępniona z uwagi na tajemnicę ustawowo chronioną".

● Dane chronione przez ustawę mogą być udostępniane na zasadach określonych w art. 50 ust. 3 ustawy. Zgodnie z nim dane zgromadzone na koncie ubezpieczonego i na koncie płatnika składek mogą być udostępniane: sądom, prokuratorom, organom podatkowym, Państwowej Inspekcji Pracy, Straży Granicznej, komornikom sądowym, organom egzekucyjnym, ośrodkom pomocy społecznej, powiatowym centrom pomocy rodzinie, publicznym służbom zatrudnienia, Komisji Nadzoru Finansowego, ministrowi właściwemu do spraw gospodarki oraz wojewodzie i szefowi Urzędu do Spraw Cudzoziemców w zakresie prowadzonych postępowań dotyczących legalizacji pobytu cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (szerzej na ten temat w komentarzu do art. 50 ustawy).

Pracownicy Zakładu korzystają z ochrony przewidzianej w Kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych, chyba że pełnią wyłącznie czynności usługowe.

● Funkcjonariusz publiczny według kodeksu karnego to:

- prezydent Rzeczypospolitej Polskiej;

- poseł, senator, radny;

- poseł do Parlamentu Europejskiego;

- sędzia, ławnik, prokurator, funkcjonariusz finansowego organu postępowania przygotowawczego lub organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, notariusz, komornik, kurator sądowy, syndyk, nadzorca sądowy i zarządca, osoba orzekająca w organach dyscyplinarnych działających na podstawie ustawy;

- osoba będąca pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe, a także inna osoba w zakresie, w którym uprawniona jest do wydawania decyzji administracyjnych;

- osoba będąca pracownikiem organu kontroli państwowej lub organu kontroli samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe;

- osoba zajmująca kierownicze stanowisko w innej instytucji państwowej;

- funkcjonariusz organu powołanego do ochrony bezpieczeństwa publicznego albo funkcjonariusz Służby Więziennej;

- osoba pełniąca czynną służbę wojskową, z wyjątkiem terytorialnej służby wojskowej pełnionej dyspozycyjnie;

- pracownik międzynarodowego trybunału karnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe.

Funkcjonariusze publiczni są chronieni w zakresie pełnionych funkcji, ponieważ przestępstwa przeciwko nim należą do specjalnej kategorii. Taki status będą mieli nie tylko pracownicy ZUS wykonujący obowiązki bezpośrednio w jednostce terenowej, lecz także np. inspektorzy kontroli przeprowadzający kontrolę u płatnika. Ustawa nie precyzuje, co dokładnie oznaczają czynności usługowe. Chodzi tu o osoby, które nie wykonują zadań ustawowych przeznaczonych dla ZUS, ale są zatrudnione do obsługi samej instytucji, np. ochroniarz w oddziale ZUS. Naruszenie jego nietykalności cielesnej nie będzie traktowane jak naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego, będzie ono zagrożone karą na zasadach ogólnych.

● Na mocy art. 222 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1137 ze zm.; dalej: k.k.) kto narusza nietykalność cielesną funkcjonariusza publicznego lub jego pomocnika podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3. Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, gdy zdarzenie to było spowodowane przez niewłaściwe zachowanie funkcjonariusza.

Jak wyjaśnił SN w postanowieniu z 24 czerwca 2010 r., sygn. akt II KK 145/10, zwrot "narusza nietykalność cielesną" obejmuje wszelkie możliwe sposoby ingerencji sprawcy w nietykalność cielesną drugiej osoby, w tym również popchnięcie (odepchnięcie). Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 31 stycznia 2002 r., sygn. akt II AKa 252/01, podkreślił, że występek określony w tym artykule jest przestępstwem formalnym, a jego dokonanie nie zależy od zaistnienia skutku w postaci doznania przez funkcjonariusza publicznego jakiegokolwiek uszczerbku jako skutku fizycznych oddziaływań sprawcy na jego ciało. Przedmiotem ochrony tego przepisu jest już samo zagrożenie dla toku wykonywania czynności służbowych, a nie tylko przeciwdziałanie powstaniu uszczerbków na ciele i zdrowiu funkcjonariusza.

Naruszenie nietykalności jest więc pojęciem bardzo szerokim i należy za taką czynność uznać w zasadzie każdą niedozwoloną interakcję fizyczną z pracownikiem ZUS wykonującym czynności służbowe.

● Wyższą karą zagrożona jest czynna napaść na funkcjonariusza. Na mocy art. 223 k.k. za czynną napaść na pracownika ZUS (działanie wspólnie lub w porozumieniu z inną osobą lub z użyciem broni palnej, noża lub innego podobnie niebezpiecznego przedmiotu albo środka obezwładniającego) grozi karą pozbawienia od roku do 10 lat. Jeżeli w wyniku czynnej napaści pracownik ZUS doznał ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, to sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 12 lat. Relację czynnej napaści do naruszenia nietykalności wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 15 stycznia 2015 r., sygn. akt IV KK 279/14. SN stwierdził, że zakres pojęcia czynnej napaści jest szerszy w pewnym aspekcie niż zakres pojęcia naruszenia nietykalności cielesnej. Czynna napaść obejmuje wszelkie działania podjęte w celu wyrządzenia krzywdy fizycznej, choćby cel ten nie został osiągnięty. Samo dopuszczenie się czynnej napaści, chociażby jeszcze w stadium usiłowania naruszenia nietykalności, wypełnia już znamiona dokonanego przestępstwa napaści, gdyż chodzi o gwałtowny charakter zdarzenia, a nie konkretny jego rezultat.

● Jeżeli sprawca stosuje przemoc lub groźbę bezprawną w celu zmuszenia pracownika ZUS do podjęcia lub zaniechania prawnej czynności służbowej (np. przejrzenia akt podczas kontroli w firmie), to podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Do kategorii zachowań, które są penalizowane tym przepisem, można też zaliczyć np. stosowanie gróźb, aby pracownik ZUS wydał decyzję o określonej treści.

Kara może być wyższa, bo nawet do 5 lat pozbawienia wolności, gdy pracownik poniósł ciężki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia.

● Artykuł 226 k.k. przewiduje karę grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku za znieważenie pracownika ZUS podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych. Podobnie jak w przypadku naruszenia nietykalności cielesnej sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia, gdy zdarzenie to było spowodowane przez niewłaściwe zachowanie funkcjonariusza.

Trzeba zwrócić uwagę na uchwałę SN z 20 czerwca 2012 r., sygn. akt I KZP 8/12, w której sąd stwierdził, że za znieważenie funkcjonariusza na służbie kara należy się niezależnie od tego, czy do przestępstwa doszło publicznie, czy bez świadków, bo do znamion przestępstwa określonego w art. 226 par. 1 k.k. nie należy publiczne działanie sprawcy. Nie ma więc znaczenia, czy np. rozgoryczony ubezpieczony wykrzykiwał zniewagi w sali obsługi klienta, czy też obrażał pracownika podczas spotkania. Ta druga sytuacja będzie oczywiście przedstawiała pewne trudności dowodowe. Zniewagi można dokonać nie tylko ustnie, lecz także publikując posty na forach lub portalach społecznościowych. Niektórzy posuwają się do tego, że publikują imię i nazwisko pracownika, który np. wydał niepomyślną dla nich decyzję, opatrując to niewybrednymi komentarzami. Takie zachowanie wypełnia znamiona przestępstwa określonego w art. 226 par. 1 k.k.

Na istotną rzecz zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 6 grudnia 2012 r., sygn. akt II AKa 218/12. Otóż przedmiotem ochrony w art. 226 par. 1 k.k. jest autorytet osób realizujących pełnieniem swych obowiązków działalność instytucji państwowych, a także ich godność. Jest to przestępstwo bezskutkowe, tj. nie wymaga nawet doznania przez adresata poczucia poniżenia. Chroniona godność pojmowana jest w sposób zobiektywizowany, określony przez powszechnie przyjęte normy kulturalno-obyczajowe. Zupełnym nieporozumieniem jest włączanie do znamion tego przestępstwa poczucia zagrożenia, jakiego miałby doznać funkcjonariusz publiczny w związku z wypowiedziami sprawcy. Potencjalny sprawca nie może się więc bronić np. podeszłym wiekiem i obiektywnym brakiem zagrożenia stwarzanego dla pracownika ZUS. Przepis ten nie chroni bowiem indywidualnego pracownika, ale ZUS jako instytucję, której pracownik jest przedstawicielem.

● Gdyby ktoś podawał się za pracownika ZUS lub nie wyprowadzał innej osoby z błędu i dokonał czynności, do której uprawnienia ma pracownik ZUS, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 227 k.k.).

● Na podstawie art. 231a k.k. z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych pracownik ZUS korzysta również wtedy, gdy bezprawny zamach na jego osobę został podjęty z powodu wykonywanego przez niego zawodu lub zajmowanego stanowiska. Oznacza to, że np. zniewagę można zakwalifikować jako przestępstwo z art. 226 k.k. także wtedy, gdy zostało popełnione np. na ulicy, a nie w siedzibie ZUS czy wszędzie tam, gdzie pracownicy występują oficjalnie jako przedstawiciele ZUS (np. podczas kontroli). Warunkiem zakwalifikowania przestępstwa jako przestępstwa przeciwko pracownikowi ZUS jest to, aby pozostawało ono w ścisłym związku z jego pracą w ZUS. Innymi słowy, chodzi o to, że zostaje ono pełnione na danej osobie właśnie dlatego, że jest pracownikiem ZUS i np. podpisał niepomyślną dla atakującego decyzję. Pracownik ZUS nie będzie korzystał z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy, gdy przestępstwo zostało popełnione bez związku z jego pracą, z powodu np. zatargów osobistych. Przestępstwo nie zostanie zakwalifikowane jako czynna napaść na funkcjonariusza tylko dlatego, że okaże się, iż ofiara jest zatrudniona w ZUS. ⒸⓅ