Czy rodzina spłaci długi podatnika

Podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność ta obejmuje jednak zarówno majątek odrębny podatnika, jak i majątek wspólny podatnika i jego małżonka. Co więcej, ustawodawca wprowadził pewne ograniczenia dotyczące skuteczności wyłączenia wspólności majątkowej małżeńskiej. Przypomnijmy, w momencie zawarcia małżeństwa z mocy samego prawa powstaje tzw. wspólnota majątkowa. Jednak przepisy przewidują możliwość jej ograniczenia czy wyłączenia. Na gruncie prawa podatkowego skutki prawne ograniczenia, zniesienia, wyłączenia lub ustania wspólności majątkowej nie odnoszą się do zobowiązań podatkowych powstałych przed dniem:

● zawarcia umowy o ograniczeniu lub wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej;

● zniesienia wspólności majątkowej prawomocnym orzeczeniem sądu;

● ustania wspólności majątkowej w przypadku ubezwłasnowolnienia małżonka;

● uprawomocnienia się orzeczenia sądu o separacji.

Tym samym takie czynności będą miały skutek wyłączający odpowiedzialność dopiero na przyszłość.

Zgodnie z kodeksem cywilnym odpowiedzialność solidarna polega na tym, że wierzyciel może zażądać od każdego z dłużników zapłaty całości długu. Zapłata należności przez jednego z dłużników oznacza wygaśnięcie zobowiązania. W przypadku odpowiedzialności solidarnej dług nie dzieli się na części w taki sposób, że każdy odpowiedzialny ponosi odpowiedzialność tylko za część kwoty.

Do odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania podatkowe stosuje się przepisy kodeksu cywilnego dla zobowiązań cywilnoprawnych. Jeżeli, zgodnie z ustawami podatkowymi, podatnicy ponoszą solidarną odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe, a zobowiązania te powstają z mocy decyzji, odpowiedzialnymi solidarnie są podatnicy, którym doręczono decyzję ustalającą wysokość zobowiązania podatkowego. Jednak tej zasady nie stosuje się do zobowiązań podatkowych pobieranych w formie łącznego zobowiązania pieniężnego. W tym przypadku zasady odpowiedzialności solidarnej stosuje się z chwilą doręczenia decyzji (nakazu płatniczego) osobie, na którą, zgodnie z odrębnymi przepisami, wystawia się decyzję (nakaz płatniczy). Małżonkowie wspólnie opodatkowani na podstawie odrębnych przepisów ponoszą solidarną odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe oraz solidarna jest ich wierzytelność o zwrot nadpłaty podatku.

Zgodnie z prawem podatkowym spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego nie tylko prawa majątkowe, ale i obowiązki spadkodawcy. Do odpowiedzialności spadkobierców za zobowiązania podatkowe spadkodawcy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o przyjęciu i odrzuceniu spadku oraz o odpowiedzialności za długi spadkowe. W związku z tym wszelkie skutki przewidziane w prawie cywilnym związane z tymi instytucjami będą miały wpływ również na ewentualną odpowiedzialność za długi podatkowe. Odrzucenie spadku powoduje, że spadkobierca nie nabywa niczego i w związku z tym nie odpowiada też za długi spadkowe.

Skutki czynności podjętych zgodnie z kodeksem cywilnym mają zastosowanie także do odpowiedzialności spadkobierców za: zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę od zaległości podatkowych spadkodawcy; pobrane, a niewpłacone podatki z tytułu sprawowanej przez spadkodawcę funkcji płatnika lub inkasenta; niezwrócone przez spadkodawcę zaliczki na naliczony podatek od towarów i usług oraz ich oprocentowanie; opłatę prolongacyjną; koszty postępowania podatkowego; koszty upomnienia i koszty postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec spadkodawcy powstałe do dnia otwarcia spadku.

Rozwiedziony małżonek podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym małżonkiem za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w czasie trwania wspólności majątkowej. Odpowiedzialność jest jednak ograniczona tylko do wysokości wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym. Ponieważ z momentem zawarcia związku małżeńskiego z mocy prawa powstaje wspólność majątkowa małżeńska i trwa do dnia jego rozwiązania, to współmałżonek odpowiada za długi podatkowe powstałe do dnia rozwodu (ewentualnie do momentu, w którym wspólność majątkowa została wyłączona w inny sposób). Odpowiedzialność za długi małżonka nie obejmuje tylko podatków niepobranych oraz pobranych, niewpłaconych przez płatników lub inkasentów i  odsetek za zwłokę oraz kosztów egzekucyjnych powstałych po dniu uprawomocnienia się orzeczenia o rozwodzie.

Członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości podatkowe. Dotyczy to zaległości wynikających z tej działalności i powstałych w okresie, w którym dana osoba stale współdziałała z podatnikiem w jej wykonywaniu osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności. Za członków rodziny podatnika uważa się zstępnych, tj. dzieci, wnuki itd., wstępnych tj. rodziców, dziadków itd., rodzeństwo, małżonków zstępnych, osobę pozostającą w stosunku przysposobienia oraz pozostającą z podatnikiem w faktycznym pożyciu (tzw. konkubent).

Odpowiedzialność nie dotyczy jedynie osób, które w okresie stałego współdziałania z podatnikiem były osobami, wobec których na podatniku ciążył obowiązek alimentacyjny. Jednak wyłączenie odpowiedzialności dotyczy tylko zakresu wynikającego z obowiązku alimentacyjnego.

Na podstawie tego przepisu za zobowiązania podatnika prowadzącego firmę może odpowiadać małżonek, nawet jeśli została zawarta umowa o ograniczeniu lub wyłączeniu wspólności majątkowej. Za długi opowiedzą solidarnie z tego przepisu małżeństwa, których wspólność majątkowa została zniesiona przez sąd, oraz pozostające w separacji.

Odpowiedzialność członków rodziny jest  ograniczona do wysokości uzyskanych korzyści. Nie obejmuje też niepobranych i pobranych, ale nieodprowadzonych podatków, z wyjątkiem należności, które nie zostały pobrane od członków rodziny i współmałżonka, którzy podlegają odpowiedzialności.

Jeżeli więc rodzice będą uzyskiwać korzyści z prowadzonej przez syna działalności, to będą odpowiadać za ewentualne długi podatkowe solidarnie z synem.

Zgodnie z przepisami procedury podatkowej zasady odpowiedzialności dotyczące współmałżonków stosuje się odpowiednio w razie unieważnienia małżeństwa oraz separacji.

W związku z tym także w przypadku orzeczenia nieważności małżeństwa i separacji, małżonek podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym małżonkiem za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w czasie trwania wspólności majątkowej, jednakże tylko do wysokości wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym.

Aleksandra Tarka

aleksandra.tarka@infor.pl