Żeby uniknąć zapłaty sankcyjnego podatku, trzeba rzetelnie udowodnić wielkość zgromadzonego mienia

Prowadzenie firmy łączy się z koniecznością ponoszenia dużych kosztów związanych z opłacaniem podatków, składek itd. Przedsiębiorcy podejmują niekiedy działania mające na celu osiągnięcie określonych korzyści z tytułu niepłacenia podatków. Będzie to możliwe do czasu, gdy urzędnicy aparatu skarbowego, walcząc z szarą strefą, przeprowadzą czynności kontrolne.

Kogo najczęściej kontroluje fiskus...

Wytypowanie konkretnych osób do kontroli nie jest przypadkowe. Organy skarbowe mogą wykorzystywać informacje uzyskane od banków, biur maklerskich, funduszy inwestycyjnych, przekazane przez wywiad skarbowy. Ponadto informacje uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawach nieujawnionych dochodów mogą być uzyskane w toku kontroli podatkowej czy skarbowej. W kręgu zainteresowania fiskusa pozostają m.in. przedsiębiorcy osiągający dochody nieujawnione i osoby prowadzące niezarejestrowaną działalność gospodarczą. Podatnicy, których wydatki w danym roku przewyższają zgromadzone mienie (zasoby finansowe) i nie są w stanie wytłumaczyć, skąd pochodzą wydatkowane środki, narażają się na sankcyjny podatek w wysokości 75 proc. dochodu.

W postępowaniu w sprawie nieujawnionych dochodów kwestią sporną może być zarówno wysokość poniesionych przez podatników wydatków, jak i wysokość zgromadzonego mienia. Działania podejmowane przez organy skarbowe mają na celu ustalenie, czy podatnicy zdołali zgromadzić wcześniej (przed rokiem objętym postępowaniem) zasoby majątkowe mogące pokryć wydatki poniesione w roku objętym kontrolą. W postępowaniu tym inicjatywa dowodowa należy do podatnika. Dążąc do uwolnienia się od opodatkowania, powinien on wskazać mienie, z którego mógłby pokryć wydatki poniesione w danym roku podatkowym, i wykazać, że zostały one sfinansowane środkami pochodzącymi z określonych źródeł. Może też wskazać, że poza zadeklarowanymi dla celów podatkowych dochodami miał jeszcze inne przychody zwolnione z opodatkowania, pozwalające na pokrycie wydatków.

...i co

Przedmiotem kontroli w zakresie rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania są często wydatki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. W ramach postępowania w sprawach nieujawnionych dochodów urzędnicy dokonują kontroli ksiąg podatkowych (dokumentów księgowych).

W nieciekawej sytuacji może znaleźć się przedsiębiorca, który w zeznaniach wykazuje niskie dochody (stratę) z działalności, a wydatki (będące przedmiotem kontroli) znacznie przewyższają deklarowane dochody. Kontrola ujawnia wówczas, że zaangażowane środki finansowe w działalność gospodarczą znacznie przekraczają możliwości finansowe podatnika z tego źródła przychodu. Czynności kontrolne wykazują, że poczynione przez podatnika wydatki na zakup towarów handlowych, zapłacony od tych towarów VAT, zapłacone zobowiązanie z tytułu VAT oraz uiszczone składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, zgromadzone stany zapasów towarów handlowych wymagały zaangażowania znacznych środków. Natomiast uzyskane przychody netto z działalności oraz ze zwrotu należnego VAT były niewystarczające na finansowanie ponoszonych wydatków.

Zdarza się też, że na podstawie analizy dokumentacji księgowej (zeznań podatkowych) urzędnicy ustalają, że podatnik wykazał stratę z działalności gospodarczej, a jednocześnie poniósł znaczne wydatki m.in. na zakup materiałów budowlanych (nieujętych w kosztach działalności gospodarczej), wynajem garażu, spłatę kredytu, koszt sporządzenia powypadkowej oceny technicznej samochodu, zapłaconą akcyzę od samochodów zakupionych w roku objętym kontrolą.

Czy pomoże rachunek bankowy...

Należy pamiętać, że w postępowaniu w sprawach dochodów nieujawnionych porównywane są wydatki podatnika z osiągniętymi dochodami. W tym celu organy skarbowe wykorzystują dane zawarte w deklaracjach podatkowych. Jeżeli organ stwierdzi, że poniesione wydatki przekraczają przychód wykazany w rocznym zeznaniu podatkowym (zgromadzonym mieniu), podatnik powinien wskazać dowód przeciwstawny do takiej oceny.

Z praktyki podatkowej wynika, że podatnicy często wskazują jako źródło pochodzenia majątku środki zgromadzone na rachunkach bankowych. Powołując się na oszczędności zgromadzone w latach poprzednich, niekiedy jednak nie potrafią wyjaśnić, z jakiego źródła oszczędności te pochodzą. Powinni jednak pamiętać, że wyjaśnienia odnośnie źródeł pochodzenia oszczędności muszą być wiarygodne.

Przykładowo podatnik twierdzi, że posiadał oszczędności z tytułu odszkodowania, które zgodnie ze złożonym oświadczeniem miało być wypłacone do ręki. Natomiast urzędnicy ustalili, że zostało ono przekazane bezpośrednio do banku, z którego podatnik otrzymał tylko zwrot nadpłaty kredytu zaliczonej do przychodów uzyskanych w roku objętym kontrolą. W takiej sytuacji organy skarbowe uznały, że kwota wypłaty nie została udokumentowana.

...dawne oszczędności...

Urząd skarbowy nie uzna też za udowodnione powoływanie się na dawne oszczędności, których źródła podatnik nie pamięta. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach (wyrok z 25 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Ke 74/10) rozpatrywał sprawę podatnika, który musiał udowodnić, skąd pochodzą oszczędności na nabycie waluty na zakup samochodu. Oświadczenie, iż walutę zakupił za posiadane wcześniej oszczędności, lecz źródeł ich pochodzenia nie pamięta, nie zostało uznane za dowód potwierdzający okoliczność posiadania tych oszczędności.

Dodatkowe podejrzenia urzędników wzbudziło to, że zakupu waluty podatnik miał dokonać w I połowie roku objętego kontrolą, zaś w zeznaniach podatkowych za lata poprzednie wykazał bardzo niskie dochody, a następnie poniósł stratę z działalności gospodarczej. Złożone wyjaśnienia podatnika o posiadaniu oszczędności z lat poprzednich nie zostały uznane za prawdziwe. Urząd skarbowy uznał, że nie wykazał on również, iż zakup w poprzednich latach waluty pochodził z legalnie zgromadzonych dochodów. W tej sprawie sąd podzielił stanowisko organów skarbowych, że podatnik nie wykazał, z jakiego źródła pochodziły oszczędności, które miały stanowić źródło pokrycia wydatków w kwocie znacznie przekraczającej ujawnione dochody. Uznano, że osiągając tak niski dochód, a następnie ponosząc stratę, nie był w stanie zgromadzić mienia pochodzącego z przychodów legalnych, tj. opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania (tym bardziej, że podatnik zeznał, iż nie pamięta źródeł pochodzenia tych oszczędności).

...a może pożyczka

W postępowaniach dotyczących nieujawnionych dochodów podatnicy powołują się także na udzielone pożyczki. Twierdzenie takie nie może być jednak gołosłowne.

Organ skarbowy nie da wiary takim wyjaśnieniom, jeśli podatnik nie przedstawi jako dowodu umowy pożyczki oraz dokumentów przelewu świadczących o wpływie środków na jego konto. W niekorzystnej sytuacji znajdzie się również ten, kto nie będzie potrafił wyjaśnić, na co konkretnie pożyczka była przeznaczona i co za nią zakupił.

W jednej z tego typu spraw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim (wyrok z 26 maja 2010 r., sygn. akt I SA/Go 170/10) nie dał wiary wyjaśnieniom podatnika, że wpłaty własne dokonywane na konta bankowe w okresie objętym kontrolą pochodziły z wcześniej zgromadzonych zasobów gotówkowych i powinny być uwzględnione po stronie mienia zgromadzonego. Sąd wskazał, iż wtedy uznane by zostały przez organy podatkowe jako zasoby gotówkowe na określony dzień roku objętego kontrolą. Uwzględnienie ich zaś jako przychody danego okresu spowodowałoby, że wielkości te zostałyby ujęte dwukrotnie, raz jako stan oszczędności, a drugi raz jako przychody z danego roku.

Sąd uznał również, że oszczędności te nie mogłyby pochodzić ze źródeł wolnych od opodatkowania, gdyż podatnik w trakcie postępowania się na to nie powoływał. Zdaniem sądu organy podatkowe zasadnie przyjęły, że wpłaty gotówkowe pochodziły z działalności gospodarczej (a nie jak twierdził podatnik - z dodatkowych innych uzyskiwanych przychodów). Mało wiarygodne okazały się także wyjaśnienia podatnika, że posiadał większe oszczędności od przyjętych przez organy podatkowe (w wysokości wynikającej z aktu notarialnego zniesienia wspólności małżeńskiej), ponieważ w toku postępowania nie wykazał, że pieniądze te pomnożył (nie zostało ustalone, aby inwestował je np. w instrumenty finansowe). W tej sprawie nie pomogły wyjaśnienia podatnika, że nie trzymał oszczędności w bankach, tylko przechowywał je w domu.

Przedwczesna ocena

W praktyce występują sytuacje, gdy instytucja nieujawnionych dochodów była zastosowana przedwcześnie, z pominięciem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W jednej z tego typu spraw NSA (wyrok z 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt II FSK 2161/08) uznał, że jeśli organy skarbowe miały wątpliwości co do zbyt ogólnego wskazania źródła pochodzenia majątku, powinny wezwać podatników do jego sprecyzowania (podatnicy podnosili, że urzędnicy nie zażądali dodatkowych wyjaśnień, bilansów prowadzonych firm). Zarzucili również nieprawidłowości w sporządzonym przez fiskusa zestawieniu przychodów i wydatków (z zestawienia wynikało, że podatnicy zaoszczędzili większą kwotę, a nie mieli pokrycia w wydatkach na kwotę mniejszą). Wskazali, że w postępowaniu w sprawie nieujawnionych dochodów organy skarbowe nie uwzględniły nadwyżki dochodów nad wydatkami za wcześniejsze lata, a ustalony stan oszczędności nie obejmował likwidacji terminowych lokat. W tej sprawie sąd uznał, iż podatnicy wyjaśnili, że sporne wydatki pokryli z prowadzonej działalności gospodarczej, a więc z ujawnionego źródła przychodu. Niezrozumiałe zatem było twierdzenie organów skarbowych, że wskazując na brakujące kwoty pochodzące z bieżących utargów, podatnicy nie wykazali, czy źródło pokrycia majątku było opodatkowane, czy też wolne od podatku.

Z dezaprobatą Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie (wyrok z 25 czerwca 2008 r., sygn. akt I Sa/Sz 181/08) spotkało się również postępowanie w przedmiocie nieujawnionych dochodów, w którym organ analizując zeznania i bilanse firmy, stwierdził, że kwoty odpowiadającej wartości zgromadzonego mienia (dochód) nie można utożsamiać z sumą wykazaną w bilansie pod pozycją aktywów majątku obrotowego (odpowiadającą kapitałowi własnemu). Urząd skarbowy uznał, że wyznacznikiem tego, czy poniesione wydatki nie znalazły pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu, jest to, że przekraczają one dochody określone w art. 9 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, a nie hipotetyczne wartości mające wynikać z bilansu. W tej sprawie sąd również uznał, że podatnicy wskazali na konkretne źródło przychodów podlegających opodatkowaniu (z działalności gospodarczej). Stwierdził, że organ podatkowy poza wskazaniem na sprzeczności w zeznaniach podatnika co do wysokości kwoty wypłaconej w związku z likwidacją działalności gospodarczej nie wskazał, dlaczego nie dał wiary dowodom odnośnie wypłaty zysku (przedstawiony został dowód kasowy, bilanse zysków i strat). Wskazał, że organ podatkowy biorąc pod uwagę zapisy w bilansie, zeznania świadka powinien ocenić okoliczność wypłaty kwoty stanowiącej zysk wypracowany w roku poprzednim. Uznał, że dopiero po dokonaniu oceny przedstawionych przez podatników dowodów organ może uwzględnić bądź zakwestionować sporną kwotę po stronie dochodów za kontrolowany rok. Skład orzekający stwierdził również, że zeznanie podatnika określające wysokość dochodu z działalności gospodarczej dopóki nie zostanie zakwestionowane w prawem przewidzianej formie, stanowi dowód tego, jakimi dochodami na pokrycie wydatków mógł dysponować podatnik z tego źródła przychodów.

Skuteczna obrona

Na organie podatkowym ciąży obowiązek ustalenia kwot poniesionych wydatków oraz wartości zgromadzonego mienia. W przypadku gdy organy skarbowe stwierdzą nadwyżkę wydatków podatnika nad ustalonymi przychodami, wszczynają postępowanie w sprawie nieujawnionych dochodów.

W takiej sytuacji podatnicy powinni wykazać, że poniesione wydatki (zgromadzone mienie) znajdowały pokrycie w ustalonym źródle przychodów. Należy również wykazać, że zgromadzone w poprzednich latach mienie pochodzi z przychodów opodatkowanych lub wolnych od opodatkowania. Oczywiste jest, że wyjaśnienia muszą być przekonujące, a podatnicy w celu wykazania źródeł pokrycia wydatków (pochodzenia mienia) powinni przedstawić niepodważalne dowody. W przeciwnym razie zachodzi domniemanie istnienia dochodów z nieujawnionych źródeł.

75 proc.wynosi sankcyjna stawka podatku wobec nieujawnionych dochodów

Ważne

Zeznanie podatnika określające wysokość dochodu z działalności gospodarczej, dopóki nie zostanie zakwestionowane w prawem przewidzianej formie, stanowi dowód tego, jakimi dochodami na pokrycie wydatków mógł dysponować podatnik z tego źródła przychodów

Ważne

Organy podatkowe nie mogą poszukiwać za podatnika źródeł pochodzenia majątku, mają jednak obowiązek oceny materiału dowodowego. Ocena ta nie może być dowolna, a niejasności w zebranym materiale dowodowym nie mogą być tłumaczone na niekorzyść podatnika

Iwona Kowalska

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 20 ust. 3, art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 51, poz. 307 z późn. zm.).