W jaki sposób poprawnie rozliczać trudne wierzytelności

MARIA PIETRZYK-WDOWIAK

doradca podatkowy w FPA Group

Przepisy ustawy o CIT zasadniczo nakazują rozpoznawanie przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej na zasadzie memoriałowej, tj. już w momencie gdy są one należne. Oznacza to, że poza pewnymi wyjątkami przychody podatkowe z działalności gospodarczej powstaną, mimo że fizycznie nie nastąpiła zapłata zobowiązania przez kontrahenta. W konsekwencji powstanie też obowiązek zapłacenia zaliczki na podatek dochodowy, co nie jest proste do zrobienia, jeśli przedsiębiorca nie ma środków na jego uregulowanie.

Poniżej przedstawiam cztery sposoby rozwiązania problemu zagrożonych wierzytelności.

Utworzenie odpisu aktualizującego na zagrożoną wierzytelność pozwala zaliczyć ją do kosztów podatkowych. Odpis aktualizujący będzie kosztem uzyskania przychodów, jeśli obejmuje wierzytelność, którą uprzednio zaliczono do przychodów należnych na podstawie art. 12 ustawy o CIT, a ich nieściągalność została jedynie uprawdopodobniona na podstawie art. 16 ust. 2a ustawy o CIT. Możliwość taka występuje tylko w odniesieniu do wierzytelności nieprzedawnionych i wobec których odpis został dokonany na podstawie przesłanki z art. 35b ust. 1 ustawy o rachunkowości. Niemniej jednak odpis podlega rozwiązaniu i zaliczeniu do przychodów podatkowych w momencie ustania przyczyn, dla których go dokonano (art. 12 ust. 1 pkt 4e ustawy o CIT). To rozwiązanie jest więc rozwiązaniem przejściowym. Jego wartość polega na tym, że zaliczka na podatek dochodowy jest efektywnie obniżana, a środki pieniężne zamiast zamrożone w postaci zaliczek na koncie urzędu skarbowego pozostają do dyspozycji przedsiębiorcy.

Drugie rozwiązanie – umorzenie wierzytelności (zwolnienie z długu z art. 508 kodeksu cywilnego) – jest rozwiązaniem niewątpliwie korzystnym dla wierzyciela, niemniej jednak trudnym do zastosowania ze względu na wymóg uzyskania zgody dłużnika. Jeśli jednak wierzycielowi uda się uzyskać zgodę, to wierzytelność umorzona, która wcześniej została zaliczona do przychodów należnych, będzie kosztem uzyskania przychodów. Ważne jest natomiast to, że taka wierzytelność będzie kosztem podatkowym tylko w kwocie netto.

Jeśli uzyskanie zgody dłużnika na umorzenie wierzytelności jest niemożliwe, wierzyciel powinien podjąć działania zmierzające do uznania wierzytelności za nieściągalną – art. 16 ust. 1 pkt 25 lit. a) ustawy o CIT. Dotyczy to wierzytelności, która uprzednio została zaliczona do przychodów należnych. W tym przypadku spełnienie wymogów formalnych leży po stronie wierzyciela i nie jest uzależnione od uzyskania zgody dłużnika. Wierzyciel musi udokumentować nieściągalność wierzytelności jednym z dokumentów określonych w art. 16 ust. 2 ustawy o CIT.

Wszyscy wierzyciele powinni mieć świadomość, że podjęcie wysiłków związanych z uznaniem wierzytelności za nieściągalną jest korzystne z podatkowego punktu widzenia i stanowi swojego rodzaju nagrodę dla wierzycieli aktywnie egzekwujących swoje wierzytelności. Natomiast wierzyciele, którzy nie podjęli żadnych działań w tym zakresie, nie będą mogli zaliczyć takiej wierzytelności do kosztów podatkowych, także gdy ulegnie ona przedawnieniu. Przepis art. 16 ust. 1 pkt 20 ustawy o CIT wyraźnie wskazuje, że kosztem uzyskania przychodu nie są wierzytelności przedawnione.