Jak kontynuować działalność firmy po śmierci przedsiębiorcy

Nowa regulacja dotyczy sytuacji prowadzenia przedsiębiorstwa (w rozumieniu art. 551 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.; dalej: k.c.) przez osobę fizyczną na podstawie wpisu do CEIDG oraz odnosi się do spółek cywilnych. Oznacza to, że nie dotyczy przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą w innych formach, np. w formie spółek prawa handlowego podlegających wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego. Należy również uznać, że nowe zasady nie obejmują osób prowadzących działalność rolniczą i gospodarstwa rolne.

Definicja przedsiębiorstwa w spadku, zawarta w art. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, parafrazuje brzmienie art. 551 k.c. określającego, czym jest przedsiębiorstwo. Zgodnie z nią obejmuje ono składniki niematerialne i materialne, przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, stanowiące mienie przedsiębiorcy w chwili jego śmierci.

WAŻNE Ogólną zasadą intertemporalną jest, że nowe przepisy stosuje się, jeżeli śmierć przedsiębiorcy nastąpiła po dniu poprzedzającym dzień ich wejścia w życie.

Zarząd sukcesyjny to najważniejsza dla omawianego tematu instytucja. Obejmuje on zobowiązanie do prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych z nim związanych. Ustawa zabrania jego przenoszenia czy ograniczania ze skutkiem wobec osób trzecich. Do poszczególnych czynności czy pewnej grupy czynności zarządca może powołać pełnomocnika. Podczas funkcjonowania zarządu sukcesyjnego zarząd spadkiem zmarłego przedsiębiorcy sprawowany przez kuratora spadku albo wykonawcę testamentu nie obejmuje przedsiębiorstwa w spadku.

Anna Misiak 

Ustanowienie zarządu sukcesyjnego

Są dwa sposoby ustanowienia zarządu sukcesyjnego. Pierwszy polega na tym, że przedsiębiorca składa wniosek o wpisanie wybranej przez siebie osoby do CEIDG w celu pełnienia przez nią funkcji zarządcy sukcesyjnego albo zastrzega, że wpisany prokurent stanie się zarządcą sukcesyjnym z chwilą jego śmierci. W takim przypadku zarząd sukcesyjny zostaje ustanowiony z chwilą śmierci tego przedsiębiorcy. Dla powołania zarządcy sukcesyjnego przez przedsiębiorcę zastrzeżono formę pisemną pod rygorem nieważności.

Przedsiębiorca może powołać dodatkowo osobę, którą wskaże jako zarządcę sukcesyjnego na wypadek, gdyby pierwszy powołany zrezygnował z pełnienia tej funkcji, utracił zdolność do czynności prawnych, uprawomocniłoby się wobec niego orzeczenie o zakazie prowadzenia działalności gospodarczej, został odwołany lub zmarł. Drugi z wytypowanych następców powoływany byłby automatycznie w razie wystąpienia którejś z powyższych przyczyn uniemożliwiających pełnienie funkcji przez pierwszego z zarządców.

Drugi sposób, jeżeli przedsiębiorca nie wyznaczył zarządcy sukcesyjnego poprzez wpis w CEIDG, polega na tym, że mogą go także powołać: małżonek zmarłego przedsiębiorcy (jeśli przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku), spadkobierca ustawowy lub testamentowy przedsiębiorcy (pod warunkiem, że spadek przyjął), a także zapisobierca windykacyjny (jeżeli przyjął zapis windykacyjny). Uprawnienie takie przysługuje wyżej wymienionym osobom przez dwa miesiące od dnia śmierci przedsiębiorcy. W przypadku, gdy nie jest możliwe określenie dokładnej daty zgonu, termin biegnie od dnia odnalezienia zwłok przedsiębiorcy albo uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego zgon. Do powołania zarządcy sukcesyjnego wymagana jest zgoda osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100. Wielkość udziałów w przedsiębiorstwie, przed prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, ustala się przy uwzględnieniu wszystkich znanych osobie powołującej zarządcę sukcesyjnego osób, którym w chwili powołania owego zarządcy przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku. W przypadku, gdy uprawomocni się postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (odpowiednio zarejestrowanie aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego), a nie minie jeszcze termin na powołanie zarządcy sukcesyjnego (dwa miesiące), prawo do jego powołania ma wyłącznie właściciel przedsiębiorstwa w spadku.

Kwestie praktyczne

Wymaganą formą dla powołania zarządu sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy jest akt notarialny. Zgoda na powołanie odbierana od osób, którym łącznie przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku większy niż 85/100, również wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Tej samej formy wymaga także zbycie przedsiębiorstwa w spadku albo udziału w nim w okresie tymczasowego zarządu.

Często się zdarza, że w gronie potencjalnych spadkobierców są małoletnie dzieci zmarłego przedsiębiorcy. Ustawa o zarządzie sukcesyjnym przewiduje na tę okoliczność m.in., że powołanie zarządcy sukcesyjnego lub wyrażenie zgody na jego powołanie przez przedstawiciela ustawowego osoby, która nie ma zdolności do czynności prawnych albo której zdolność do czynności prawnych jest ograniczona, nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Wyraźnie przejawia się tu chęć wyeliminowania przez ustawodawcę sytuacji, które opóźniałyby możliwość powołania zarządcy sukcesyjnego, a tym samym przerywałyby ciągłość funkcjonowania przedsiębiorstwa.

Osoba uprawniona na podstawie powyższych zapisów do powołania zarządcy sukcesyjnego składa przed notariuszem oświadczenie o przysługującym jej udziale w przedsiębiorstwie w spadku oraz znanych jej innych uprawnionych osobach, jak również oświadczenie o istnieniu lub nieistnieniu osób, które wyłączałyby znanych spadkobierców od dziedziczenia lub dziedziczyłyby wraz z nimi oraz o znanych testamentach lub ich braku, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywego oświadczenia. Notariusz zgłasza powołanie zarządcy sukcesyjnego do CEIDG. Wpis ma charakter konstytutywny.

Niezwłocznie po ustanowieniu zarządca sporządza i składa przed notariuszem wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku, który obejmuje składniki tego przedsiębiorstwa (łącznie z podaniem ich wartości według stanu i cen z chwili śmierci przedsiębiorcy), jak również wysokość długów spadkowych zmarłego (wynikających z jego działalności gospodarczej).

Zarządcą sukcesyjnym może być osoba fizyczna, która ma pełną zdolność do czynności prawnych, pod warunkiem że nie orzeczono wobec niej zakazu prowadzenia działalności gospodarczej (również środka karnego lub zabezpieczającego dotyczącego prowadzenia działalności gospodarczej). Funkcję zarządcy sukcesyjnego w jednym czasie może pełnić tylko jedna osoba. Może nim być zarówno małżonek zmarłego przedsiębiorcy lub inny spadkobierca, jak i osoba profesjonalnie zajmująca się pomocą w zarządzaniu cudzym majątkiem, np. radca prawny lub doradca podatkowy.

WAŻNE Zarządca sukcesyjny ma nakaz posługiwania się dotychczasową nazwą firmy przedsiębiorcy z dodaniem oznaczenia „w spadku”.

Zarządzanie przedsiębiorstwem w spadku przed ustanowieniem zarządcy

Do zarządu przedsiębiorstwem w spadku do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego albo wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy ustawodawca uprawnił tę samą grupę osób, która może powołać zarządcę tymczasowego (małżonek, jeśli przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobierca ustawowy albo testamentowy, o ile przyjął spadek, zapisobierca windykacyjny). Osoby te mogą dokonywać czynności koniecznych do zachowania majątku lub możliwości prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. W katalogu otwartym zostały wymienione dwie kategorie czynności:

• zaspokajanie wymagalnych roszczeń lub przyjmowanie należności, które wynikają z zobowiązań przedsiębiorcy związanych z wykonywaniem działalności gospodarczej, powstałych przed jego śmiercią oraz
• zbywanie rzeczowych aktywów obrotowych (odniesienie do ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości; t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 395 ze zm.; dalej: u.r.; według której są to aktywa rzeczowe przeznaczone do zbycia lub zużycia w ciągu 12 miesięcy od dnia bilansowego lub w ciągu normalnego cyklu operacyjnego właściwego dla danej działalności, jeżeli trwa on dłużej niż 12 miesięcy).

Osoby wykonują wyżej wymienione czynności w imieniu własnym, ale na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku.

Agata Kałwińska 

Zmiany w ordynacji podatkowej

Instytucje przedsiębiorstwa w spadku oraz zarządu sukcesyjnego znajdują odzwierciedlenie w ustawie z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 800 ze zm.; dalej: ordynacja podatkowa). Kluczowe znaczenie ma wprowadzenie zasady, w świetle której w okresie od ustanowienia do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego zarządca sukcesyjny będzie wykonywał prawa i obowiązki podatnika oraz płatnika będącego przedsiębiorstwem w spadku. Z kolei w okresie od chwili śmierci przedsiębiorcy do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego albo wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego, a także w okresie od dnia, w którym zarządca sukcesyjny przestał pełnić tę funkcję, do dnia powołania kolejnego zarządcy sukcesyjnego albo wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, prawa i obowiązki podatnika oraz płatnika wykonywać będzie osoba uprawniona do dokonywania czynności do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego.

Niezwykle ważnym rozwiązaniem jest umożliwienie przedsiębiorstwu w spadku korzystania z ochrony wynikającej z zastosowania się do interpretacji indywidualnej wydanej na wniosek przedsiębiorcy przed jego śmiercią. Należy podkreślić, że w sytuacji śmierci przedsiębiorcy przed wydaniem dla niego interpretacji indywidualnej przedsiębiorstwo w spadku nie będzie miało możliwości wstąpienia w postępowanie o wydanie interpretacji. Przedsiębiorstwo w spadku, jako nowy podatnik, płatnik lub inny podmiot zainteresowany, będzie mogło natomiast zainicjować nowe postępowanie interpretacyjne.

WAŻNE Przedsiębiorstwo w spadku będzie korzystać z ochrony wynikającej z zastosowania się do interpretacji indywidualnej wydanej na wniosek przedsiębiorcy przed jego śmiercią.

Na przedsiębiorstwo w spadku, w którym ustanowiono zarząd sukcesyjny, przejdą przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, z wyjątkiem tych praw, które nie będą mogły być kontynuowane na podstawie odrębnych ustaw. Dopóki nie wygaśnie zarząd sukcesyjny, dopóty zarządca sukcesyjny będzie wykonawcą tych praw i obowiązków. Jeżeli zmarłemu przedsiębiorcy, na podstawie przepisów prawa podatkowego, przysługiwały prawa o charakterze niemajątkowym, związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, uprawnienia te przejdą na przedsiębiorstwo w spadku, jeśli ta działalność będzie dalej prowadzona. Biorąc pod uwagę, że przedsiębiorstwo w spadku jest rozwiązaniem przejściowym, pojawia się natomiast pytanie, czy oraz na jakich zasadach następowałby transfer praw i obowiązków przedsiębiorstwa w spadku na docelowych spadkobierców. Ordynacja podatkowa nie odnosi się do tych zagadnień, należy zatem przyjąć, że z chwilą ustania bytu podatkowego przedsiębiorstwa w spadku prawa i obowiązki przedsiębiorstwa w spadku (w tym przejęte po zmarłym przedsiębiorcy) nie przechodzą na spadkobierców.

Charakterystyczną konstrukcją jest szeroki krąg osób odpowiedzialnych za zobowiązania podatkowe przedsiębiorstwa w spadku, który obejmuje samo przedsiębiorstwo w spadku, jak też osoby trzecie: zapisobiercę windykacyjnego kontynuującego prowadzenie tego przedsiębiorstwa, spadkobiercę zmarłego przedsiębiorcy, jeżeli nie został uczyniony zapis windykacyjny, a także małżonka zmarłego przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku. W określonym zakresie odpowiedzialność podatkowa zostanie rozciągnięta na osoby, które uczestniczyły w powołaniu zarządcy sukcesyjnego, a następnie odrzuciły spadek albo okazało się, że nie są spadkobiercami. Powstaje zasadnicze pytanie, czy ochrona interesów fiskalnych państwa w pełni uzasadnia rozszerzenie odpowiedzialności na osoby wskazane w poprzednim zdaniu.

Za zobowiązania podatkowe przedsiębiorstwa odpowiadał będzie solidarnie (z podatnikiem oraz osobami uprawnionymi do dokonywania czynności do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego) również zarządca sukcesyjny, z tym że egzekucja z jego majątku będzie możliwa, gdy bezskuteczna okaże się egzekucja z majątku przedsiębiorstwa w spadku, spadkobierców, zapisobiercy windykacyjnego bądź małżonka.

Na powyższych zasadach zarządca sukcesyjny będzie odpowiadać całym swoim majątkiem za zaległości podatkowe związane z działalnością przedsiębiorstwa w spadku. Zakres odpowiedzialności zarządcy sukcesyjnego będzie ograniczony do zaległości podatkowych z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez niego tej funkcji, oraz zaległości z tytułu nienależnie zwróconych nadpłat lub nienależnie pobranego wynagrodzenia płatnika lub inkasenta, powstałych w czasie pełnienia funkcji przez zarządcę sukcesyjnego. Odpowiedzialność ta w odniesieniu do zarządcy sukcesyjnego, który będzie pełnił tę funkcję w dniu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, dodatkowo rozciągnie się na zaległości z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływa po dniu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, oraz zaległości z tytułu nienależnie zwróconych nadpłat lub nienależnie pobranego wynagrodzenia płatnika lub inkasenta powstałe po dniu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego.

Należy wskazać, że jeśli czynności skutkujące powstaniem zobowiązania podatkowego były podejmowane przez zarządcę faktycznego (osobę, która w praktyce zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi przedsiębiorstwa w spadku), to on będzie odpowiedzialny całym swoim majątkiem za te zaległości.

Arnold Kowalski 

Nowe zwolnienie od podatku od spadków i darowizn

W obecnym stanie prawnym nabycie własności rzeczy i praw majątkowych, a więc również składników majątku przedsiębiorstwa, przez osoby najbliższe zmarłemu (małżonek, zstępny, wstępny, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha) co do zasady podlega zwolnieniu z opodatkowania na podstawie art. 4a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 644 ze zm.; dalej: u.p.s.d.) pod warunkiem terminowego zgłoszenia nabycia naczelnikowi urzędu skarbowego. Zwolnienie nie obejmuje więc nabywania w drodze spadku przedsiębiorstw przez dalszych krewnych lub osoby obce, a tym samym różnicuje skutki podatkowe nabycia przedsiębiorstwa w zależności od stopnia pokrewieństwa łączącego nabywcę i osobę, po której przedsiębiorstwo jest nabywane w spadku.

Dostrzegając powyższe aspekty, ustawodawca wprowadza nowe zwolnienie w u.p.s.d., na podstawie którego zwalnia się od podatku nabycie w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego własności przedsiębiorstwa osoby fizycznej lub udziału w nim. Ustawa określa następujące warunki skorzystania ze zwolnienia podatkowego:

• zgłoszenie przez nabywcę nabycia własności przedsiębiorstwa lub udziału w nim właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia lub wydania europejskiego poświadczenia spadkowego;
• prowadzenie tego przedsiębiorstwa przez nabywcę przez okres co najmniej 2 lat od dnia jego nabycia; warunek ten zostanie zachowany również wtedy, gdy przedsiębiorstwo zostanie w całości wniesione jako wkład do spółki, a objęte w zamian udziały lub akcje nie zostaną zbyte przed upływem dwóch lat od dnia nabycia własności przedsiębiorstwa lub udziału w nim;
• w chwili nabycia nabywca posiadał obywatelstwo polskie lub obywatelstwo jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej lub EFTA – stron umowy o EOG bądź miał miejsce zamieszkania na terytorium Polski lub wskazanego państwa.

Jeżeli przedsiębiorstwo nabędzie więcej niż jedna osoba, zwolnienie będzie przysługiwało tym osobom, które będą prowadziły przedsiębiorstwo przez okres co najmniej dwóch lat.

Należy mieć też na uwadze, że długi i ciężary związane z prowadzeniem odziedziczonego przedsiębiorstwa, obciążające to przedsiębiorstwo, nie będą podlegały odliczeniu od wartości pozostałych rzeczy lub praw majątkowych stanowiących przedmiot spadku, gdy skorzystano ze wskazanego wyżej zwolnienia podatkowego.

Arnold Kowalski 

Przedsiębiorstwo w spadku jako podatnik PIT

Przedsiębiorstwo w spadku będzie podatnikiem PIT z tytułu dochodów osiąganych od dnia otwarcia spadku, jeżeli zaistnieje jedna z niżej wskazanych sytuacji:

• ustanowiono zarząd sukcesyjny – w takim przypadku obowiązek podatkowy będzie dotyczył dochodów osiąganych do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego,
• zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony, ale dokonano zgłoszenia do naczelnika urzędu skarbowego o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa pod firmą zmarłego przedsiębiorcy w terminie dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy – w takim przypadku obowiązek podatkowy będzie dotyczył dochodów osiąganych do dnia wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego, tj. do upływu dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy.

W sytuacji, gdy zarząd sukcesyjny nie zostanie ustanowiony i osoba uprawniona nie dokona terminowego zgłoszenia o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa, przedsiębiorstwo w spadku nie uzyska statusu podatnika PIT.

Przepisy dotyczące nieograniczonego i ograniczonego obowiązku podatkowego będą miały odpowiednie zastosowanie do przedsiębiorstw w spadku. Jeżeli na dzień otwarcia spadku zmarły przedsiębiorca podlegał nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu w Polsce, tj. miał dla celów podatkowych miejsce zamieszkania w Polsce, to przedsiębiorstwo w spadku będzie podlegało obowiązkowi podatkowemu w Polsce od całości swoich dochodów (przychodów) bez względu na miejsce położenia ich źródeł. W przypadku, gdy zmarły przedsiębiorca podlegał w Polsce ograniczonemu obowiązkowi podatkowemu, przedsiębiorstwo w spadku będzie opodatkowane w Polsce tylko od dochodów (przychodów) ze źródeł położonych w Polsce.

Forma opodatkowania

Dla celów podatkowych przychody przedsiębiorstwa w spadku będą uznawane za przychody ze źródła pozarolnicza działalność gospodarcza. W konsekwencji przychody te będą opodatkowane na zasadach ogólnych przy zastosowaniu skali podatkowej lub 19-proc. stawki podatku liniowego. Możliwe będzie również zastosowanie jednej ze zryczałtowanych form opodatkowania – ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych lub karty podatkowej.

Należy jednak podkreślić, że w roku podatkowym, w którym zmarł przedsiębiorca, przedsiębiorstwo w spadku do końca tego roku będzie zobowiązane do kontynuacji sposobu opodatkowania w formie wybranej przez zmarłego przedsiębiorcę. Jeżeli przed końcem roku wystąpią okoliczności skutkujące utratą prawa do danej formy opodatkowania, to przedsiębiorstwo w spadku będzie rozliczało dochody na zasadach ogólnych według skali podatkowej. W kolejnym roku podatkowym przedsiębiorstwo w spadku będzie mogło dokonać wyboru sposobu opodatkowania na warunkach analogicznych jak w przypadku osób fizycznych prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, z uwzględnieniem zastrzeżeń opisanych w dalszej części.

Ustalenie dochodu

W przypadku opodatkowania na zasadach ogólnych opodatkowaniu będzie podlegać dochód przedsiębiorstwa w spadku, rozumiany jako różnica między uzyskanymi przychodami a poniesionymi kosztami ich uzyskania.

Do przychodów przedsiębiorstwa w spadku zaliczane będą wszystkie przychody związane z działalnością prowadzoną przez to przedsiębiorstwo, w tym w formie spółki cywilnej. Co istotne, przychodami przedsiębiorstwa w spadku będą również przychody z odpłatnego zbycia składników majątku wchodzących w skład przedsiębiorstwa w spadku, niezależnie od tego, kiedy zostały nabyte przez zmarłego przedsiębiorcę, z wyłączeniem składników, których wartość początkowa nie przekracza 1500 zł. Należy zwrócić uwagę, że w aktualnym stanie prawnym nie stanowią przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej przychody z odpłatnego zbycia wykorzystywanych na potrzeby związane z działalnością gospodarczą budynków, lokali mieszkalnych i innych nieruchomości lub praw z nimi związanych, o których mowa w art. 14 ust. 2c ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 200 ze zm.; dalej: ustawa o PIT). Zasada ta nie będzie miała jednak zastosowania do odpłatnego zbycia tych składników w ramach majątku przedsiębiorstwa w spadku, gdyż dochody te, wolą ustawodawcy, będą opodatkowane jako dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej.

Jako koszty podatkowe przedsiębiorstwo w spadku będzie mogło rozpoznać koszty uzyskania przychodów na zasadach identycznych jak osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Dodatkowo przedsiębiorstwo w spadku będzie mogło zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów koszty poniesione przez zmarłego przedsiębiorcę związane z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą, które zgodnie z ustawą o PIT podlegałyby potrąceniu w okresach sprawozdawczych przypadających po śmierci przedsiębiorcy. Należy zaznaczyć, że katalog wydatków niestanowiących kosztów uzyskania przychodów został uzupełniony o wartość prac osób, będących właścicielami przedsiębiorstwa w spadku w rozumieniu art. 3 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, na rzecz przedsiębiorstwa w spadku.

W przypadku amortyzacji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, które były amortyzowane przez zmarłego przedsiębiorcę, przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane do:

• kontynuacji prowadzenia ewidencji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych prowadzonej przez zmarłego przedsiębiorcę,
• dokonywania odpisów amortyzacyjnych z uwzględnieniem wysokości odpisów, dokonanych przez zmarłego przedsiębiorcę,
• kontynuacji metody amortyzacji przyjętej przez zmarłego przedsiębiorcę.

Dane o składnikach majątkowych na dzień otwarcia spadku, w tym dane dotyczące dotychczasowej ich amortyzacji, przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane ująć w sporządzonym wykazie składników majątku na dzień otwarcia spadku.

Dochód przedsiębiorstwa w spadku osiągnięty w roku podatkowym może być obniżony o:

• wydatki na działalność badawczo-rozwojową, w tym wydatki nieodliczone przez zmarłego przedsiębiorcę,
• stratę poniesioną przez przedsiębiorstwo w spadku oraz stratę poniesioną i nieodliczoną przez zmarłego przedsiębiorcę.

Zaliczki w ciągu roku i zeznanie roczne

Przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane do naliczenia i wpłaty należnych zaliczek na PIT w trakcie roku podatkowego oraz do złożenia rocznego zeznania podatkowego.

Zaliczki przedsiębiorstwo w spadku wpłacać będzie na zasadach przewidzianych dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą z zastrzeżeniem, że nie będzie uprawnione do wyboru wpłaty zaliczek w uproszczonej formie oraz do skorzystania z kredytu podatkowego dla osób rozpoczynających prowadzenie działalności gospodarczej. Obowiązek wpłaty pierwszej zaliczki na podatek przedsiębiorstwa w spadku powstanie za miesiąc (bądź kwartał, na zasadzie kontynuacji rozliczeń zmarłego przedsiębiorcy w danym roku podatkowym), w którym:

• dokonano zgłoszenia do naczelnika urzędu skarbowego o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa,
• został ustanowiony zarząd sukcesyjny – w przypadku niedokonania ww. zgłoszenia.

W kalkulacji pierwszej zaliczki przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane do uwzględnia dochodów osiągniętych od otwarcia spadku.

W terminie do końca kwietnia następnego roku podatkowego przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane do złożenia zeznania rocznego na formularzu właściwym ze względu na formę opodatkowania dochodów przedsiębiorstwa. Zeznanie należy złożyć urzędowi skarbowemu, właściwemu według miejsca zamieszkania zmarłego przedsiębiorcy na dzień otwarcia spadku.

Zryczałtowane formy opodatkowania

Przedsiębiorstwo w spadku, osiągające przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej, będzie mogło opłacać zryczałtowany podatek dochodowy w formie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych lub karty podatkowej.

Przedsiębiorstwo w spadku będzie opłacać ryczałt od przychodów ewidencjonowanych w roku podatkowym, w którym zmarł przedsiębiorca, jeżeli w tym samym roku ryczałt od przychodów ewidencjonowanych opłacał zmarły przedsiębiorca. Analogicznie, przedsiębiorstwo w spadku opłacać będzie podatek w formie karty podatkowej, w wysokości określonej w decyzji ustalającej jego wysokość wydanej na ten rok podatkowy wobec zmarłego przedsiębiorcy.

Jeżeli w kolejnym roku podatkowym przedsiębiorstwo w spadku nie dokona wyboru innej formy opodatkowania (np. opodatkowania na zasadach ogólnych wg skali podatkowej lub 19-proc. podatku liniowego), to zryczałtowana forma opodatkowania będzie kontynuowana w kolejnym roku podatkowym. Zaznaczyć należy, że do limitów przychodów, warunkujących możliwość zastosowania zryczałtowanej formy opodatkowania, wliczane będą również przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej osiągnięte przez zmarłego przedsiębiorcę.

W przypadku opodatkowania przychodów ryczałtem po zakończeniu roku podatkowego przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane do zadeklarowania osiągniętego przychodu i wpłaconego ryczałtu w zeznaniu rocznym PIT-28.

Obowiązki płatnika

Za okres, w którym przedsiębiorstwo w spadku jest uznawane za podatnika podatku dochodowego od osób fizycznych, będzie ono płatnikiem podatku/zaliczek na podatek od dokonywanych wypłat lub świadczeń na rzecz osób fizycznych. W szczególności obowiązki te przedsiębiorstwo w spadku będzie wykonywało w odniesieniu do osób uzyskujących od przedsiębiorstwa przychody ze stosunku pracy, z umów cywilnoprawnych zaliczanych do działalności wykonywanej osobiście, praw majątkowych. Powyższe oznacza obowiązek zarówno wpłaty podatku/zaliczek w trakcie roku podatkowego, jak i sporządzenia imiennych informacji podatkowych dla podatników (PIT-11, PIT-8C), rocznych deklaracji o pobranych zaliczkach na podatek (PIT-4R) oraz o pobranym zryczałtowanym podatku dochodowym (PIT-8AR).

Przedsiębiorstwo w spadku będzie również płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w stosunku do pracowników i zleceniobiorców przedsiębiorstwa w spadku oraz osób przebywających na urlopie wychowawczym udzielonym w ramach stosunku pracy albo pobierających zasiłek macierzyński, z wyłączeniem osób, którym zasiłek macierzyński wypłaca ZUS.

Obowiązki przedsiębiorstwa w spadku jako płatnika podatku/zaliczek oraz składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne będzie wykonywał zarządca sukcesyjny, a w przypadku jego braku – osoby, które zgodnie z ustawą o zarządzie sukcesyjnym są uprawnione do dokonywania czynności koniecznych do zachowania majątku, w tym m.in. spadkobiercy ustawowi.

Rafał Sidorowicz

Wpływ przepisów o zarządzie sukcesyjnym  na rozliczenia VAT

Do tej pory w chwili śmierci osoby fizycznej prowadzącej jednoosobową działalność kończył się byt prawny podatnika VAT, a jej spadkobiercy byli zobowiązani do złożenia zgłoszenia o zaprzestaniu działalności (VAT-Z). Jeśli nie złożyli tego zgłoszenia, to wykreślenia zmarłego podatnika dokonywał z urzędu naczelnik urzędu skarbowego, co wynikało z art. 96 ust. 6‒8 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1221 ze zm.: dalej: ustawa o VAT). Ponadto na spadkobiercach spoczywał uciążliwy obowiązek przeprowadzenia spisu z natury, wycenienia towarów własnej produkcji i towarów nabytych od innych podatników pozostających w przedsiębiorstwie zmarłego oraz ich opodatkowania według procedury wskazanej w art. 14 ustawy o VAT.

Po wejściu w życie ustawy o zarządzie sukcesyjnym śmierć przedsiębiorcy nie będzie już zawsze oznaczała końca jego działalności jako zarejestrowanego podatnika VAT. Na mocy nowych przepisów art. 15 ust. 1a i 1b ustawy o VAT za podatnika VAT kontynuującego prowadzenie działalności osoby zmarłej będzie uważana „także jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej stanowiąca przedsiębiorstwo w spadku”. Taka konstrukcja prawna wydaje się wprawdzie nieco karkołomna, ponieważ masa majątkowa, jaką jest przedsiębiorstwo w spadku, będzie uważana za jednostkę organizacyjną, a z kolei ta jednostka będzie uważana za podatnika VAT kontynuującego działalność zmarłego podatnika. Jednak rozwiązanie to będzie umożliwiało kontynuowanie działalności najpierw przez zarządcę sukcesyjnego, a następnie przez spadkobiercę, któremu przypada przedsiębiorstwo zmarłego, bez konieczności ponownej rejestracji dla potrzeb VAT.

Kontynuowanie bytu podatnika VAT przez przedsiębiorstwo w spadku będzie miało miejsce od dnia otwarcia spadku (czyli śmierci przedsiębiorcy) do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego albo wygaśnięcia uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego (czyli upływu dwóch miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy), jeśli w tym ostatnim wypadku dokonano zgłoszenia do naczelnika urzędu skarbowego o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa.

Przez czas wspomnianej „kontynuacji podatnika” zarządca sukcesyjny (ewentualnie osoba uprawniona do tzw. czynności koniecznych) będzie wykonywał obowiązki zmarłego podatnika VAT w zakresie: składania deklaracji podatkowych, składania informacji podsumowujących, wysyłania informacji JPK_VAT, wystawiania faktur, ewidencjonowania sprzedaży na rzecz osób fizycznych za pomocą kas rejestrujących, wpłacania VAT do urzędu skarbowego, aktualizowania zgłoszenia VAT-R. Właściwym organem podatkowym dla wykonywania tych obowiązków będzie naczelnik urzędu skarbowego, który był właściwy dla zmarłego podatnika w dniu jego śmierci (art. 3 ust. 6 ustawy o VAT). Należy również pamiętać o zgłoszeniach INTRASTAT, jeśli zmarły przedsiębiorca miał obowiązek ich składania.

Wspomniane obowiązki zarządca sukcesyjny będzie wykonywał w imieniu własnym, na rachunek właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Będzie mógł więc zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej skarbowej z tytułu zaniedbania niektórych z tych obowiązków, np. w zakresie terminowego składania deklaracji VAT, prawidłowego wystawiania faktur czy też wpłacania podatku. Ze względu na szeroki zakres obowiązków dotyczących rozliczania podatku VAT, zarządca sukcesyjny będzie mógł korzystać z pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności, więc może powierzyć część czynności np. doradcy podatkowemu czy też osobie prowadzącej biuro rachunkowe. Wśród pełnomocnictw wskazanych w ordynacji podatkowej może to być w szczególności pełnomocnictwo szczególne (do prowadzenia określonej sprawy) bądź pełnomocnictwo do podpisywania deklaracji. Wydaje się natomiast, że wykluczone będzie udzielenie przez niego pełnomocnictwa ogólnego.

Z kontynuacją działalności podatnika wiąże się również to, że – jak określono w nowych art. 17 ust. 1i i 1j ustawy o VAT – przedsiębiorstwo w spadku będzie podatnikiem zobowiązanym do rozliczenia VAT z tytułu importu towarów, a także rozliczenia VAT na zasadzie odwrotnego obciążenia (import usług i dostawy towarów, dla których podatnikiem jest nabywca). W szczególności należy pamiętać o obowiązku złożenia VAT-8 i VAT-9M dla potrzeb rozliczenia WNT i importu usług przez podatników innych niż podatnicy VAT czynni.

Wykreślenie z rejestru

Wprowadzona zostanie zasada, zgodnie z którą naczelnik urzędu skarbowego wykreśla z urzędu podatnika z rejestru jako podatnika VAT czynnego w przypadku jego śmierci, chyba że organ ten został poinformowany o ustanowieniu przez przedsiębiorcę zarządu sukcesyjnego za jego życia i wpisaniu go do CEIDG (art. 96 ust. 7a i 8a ustawy o VAT). Wiąże się to z nowym obowiązkiem informowania organu podatkowego w terminie 7 dni o ustanowieniu zarządu sukcesyjnego i wpisaniu go do CEIDG oraz o zmianach w tym zakresie. Faworyzuje to przedsiębiorców, którzy ustanowili zarząd sukcesyjny za swojego życia i jednocześnie wskazuje, że w celu ułatwienia kontynuacji działalności w zakresie VAT po swojej śmieci warto podjąć takie działania.

W pozostałych sytuacjach zmarły przedsiębiorca zostanie wykreślony z rejestru podatników VAT czynnych. Możliwe będzie jednak przywrócenie zarejestrowania zmarłego podatnika bez konieczności ponownego składania VAT-R, jeśli: dokonane zostanie zgłoszenie o kontynuowaniu prowadzenia przedsiębiorstwa, zarządca sukcesyjny poinformuje o ustanowieniu zarządu sukcesyjnego lub o swoim powołaniu w miejsce poprzedniego zarządcy. Warunkiem przywrócenia rejestracji będzie niezwłoczne złożenie brakujących deklaracji za okresy poprzedzające przekazanie zgłoszenia lub informacji.

Spis z natury

Z kolei obowiązek sporządzenia i opodatkowania remanentu likwidacyjnego zostanie w niektórych przypadkach odroczony w czasie. W przypadku zaprzestania przez przedsiębiorstwo w spadku wykonywania czynności opodatkowanych (jeśli ma obowiązek złożenia VAT-Z), wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego albo uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego – dopiero w tych dniach powstanie obowiązek sporządzenia spisu z natury, wyceny objętych nim towarów oraz załączenia do deklaracji za ostatni okres działalności informacji o dokonanym spisie z natury, o ustalonej na jego podstawie wartości i o kwocie podatku należnego. Jeśli spis z natury został rozliczony, to dostawa objętych nim towarów przez okres 12 miesięcy od zaprzestania działalności lub wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego będzie zwolniona z VAT.

Co więcej, osoby będące właścicielami przedsiębiorstwa w spadku na dzień zakończenia działalności lub wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego (też uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego) będą mogły otrzymać zwrot nadwyżki VAT naliczonego wykazanej w ostatniej deklaracji podatkowej przedsiębiorstwa w spadku. Będą jednak musiały załączyć do ostatniej deklaracji dokumenty potwierdzające ich udział w przedsiębiorstwie w spadku oraz wykaz rachunków bankowych. Zwrot ten będzie dokonany dla właścicieli przedsiębiorstwa w spadku proporcjonalnie do ich udziałów spadkowych.

Marek Przybylski 

Zarząd sukcesyjny a rozliczenia akcyzowe

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym nie pozostaje również obojętna na gruncie przepisów ustawy z 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1114 ze zm.). Przewiduje ona bowiem, że przedsiębiorstwo w spadku, od chwili śmierci przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną do wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego (lub też do dnia upływu terminu do powołania zarządcy sukcesyjnego), uznawane będzie za podatnika kontynuującego prowadzenie działalności gospodarczej zmarłego przedsiębiorcy. Definicja nowego podatnika akcyzy, tj. przedsiębiorstwa w spadku, będzie miała na celu zapewnienie kontynuacji działalności przez przedsiębiorstwo w spadku w okresie przejściowym trwającym od czasu śmierci przedsiębiorcy do czasu przejęcia go przez jednego z następców prawnych zmarłego przedsiębiorcy.

Regulacje w zakresie kontynuacji działalności gospodarczej zmarłego przedsiębiorcy wprowadzają zupełnie nowe rozwiązania, dotychczas niefunkcjonujące wśród podatników akcyzy. Co istotne, warunkują możliwość wstąpienia jednego z następców prawnych zmarłego przedsiębiorcy w prawa i obowiązki wynikające z posiadanych przez zmarłego przewidzianych przepisami ustawy o podatku akcyzowym zezwoleń/decyzji. Nowe rozwiązanie w porównaniu do obecnie obowiązujących regulacji wyłącza zatem konieczność wystąpienia o nowe zezwolenia/decyzje przez następców prawnych zmarłego w sytuacji woli kontynuacji przez nich działalności gospodarczej zmarłego.

Jasno określono właściwość miejscową organów podatkowych dla sukcesora w postaci przedsiębiorstwa w spadku. W sprawach związanych z akcyzą właściwe miejscowo będą organy, które były właściwe dla zmarłego przedsiębiorcy w chwili jego śmierci. Odrębnie uregulowano również właściwość organów podatkowych dla przedsiębiorstwa w spadku w sprawach dotyczących znaków akcyzy.

Obowiązki informacyjne

Co więcej, wskazano podmioty, które są odpowiedzialne za podanie zmiany w zgłoszeniu lub powiadomieniu w przypadku śmierci przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną i zadeklarowania woli kontynuowania jego działalności po jego śmierci. Obowiązki informacyjne w powyższym zakresie mogą zostać wykonane w sposób dwojaki. W sytuacji gdy zarząd sukcesyjny zostanie ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy, zgłoszenia zmian dokona zarządca sukcesyjny. Natomiast w przypadku, gdy zarząd nie został ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy, do zgłoszenia zmian zobowiązany będzie małżonek przedsiębiorcy lub spadkobierca ustawowy albo testamentowy.

Z kolei w przypadku kontynuacji/zaprzestania prowadzenia działalności przez pośredniczący podmiot gazowy lub pośredniczący podmiot węglowy nowa regulacja określa jako podmioty zobowiązane do dopełniania obowiązków informacyjnych względem właściwego naczelnika urzędu skarbowego – następców prawnych, w sprawach dotyczących prowadzenia lub zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto dodano regulację, zgodnie z którą to następca prawny przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą jako pośredniczący podmiot gazowy lub pośredniczący podmiot węglowy informuje właściwego naczelnika urzędu skarbowego o śmierci przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą jako pośredniczący podmiot gazowy lub pośredniczący podmiot węglowy, w sytuacji gdy nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy. Ponadto prócz poinformowania o śmierci przedsiębiorcy to następca prawny zobowiązany będzie również do złożenia informacji o zaprzestaniu prowadzenia działalności, w sytuacji gdy nie zostanie powołany zarząd sukcesyjny w ustawowym terminie. Znowelizowana ustawa o podatku akcyzowym oprócz kręgu podmiotów reguluje także terminy przewidziane do złożenia takich informacji (w obu sytuacjach jest to termin 7-dniowy).

Analogiczne obowiązki informacyjne przewidziano również dla następców prawnych zarejestrowanych przedsiębiorców wykonujących działalność gospodarczą i będących osobami fizycznymi.

Decyzje i zezwolenia

Co istotne, wyraźnie wskazano przypadki, w których nie ma konieczności uzyskiwania nowej decyzji/zezwolenia akcyzowego w sytuacji wstąpienia w prawa i obowiązki przewidziane w przepisach prawa podatkowego. I tak na przykład w zakresie kontynuacji działalności gospodarczej w przypadku śmierci przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną i wpisanego do rejestru pośredniczących podmiotów tytoniowych ustawa przewiduje: brak konieczności uzyskiwania nowej decyzji o wpisie do rejestru pośredniczących podmiotów tytoniowych, wykonywanie działalności na podstawie decyzji, którą posiadał zmarły przedsiębiorca, oraz wstąpienie jednego z następców prawnych zmarłego przedsiębiorcy w prawa i obowiązki przewidziane w tej decyzji. Tożsame skutki podatkowe zostały rozszerzone na podmioty kontynuujące działalność gospodarczą w przypadku śmierci przedsiębiorców będących osobami fizycznymi i wykonujących działalność na podstawie zezwoleń akcyzowych, tj.: zezwolenia na prowadzenie składu podatkowego, zezwolenia na wyprowadzenie ze składu podatkowego, zezwolenia na prowadzenie działalności jako podmiot pośredniczący, zezwolenia na nabywanie wyrobów akcyzowych jako zarejestrowany odbiorca, zezwolenia na jednorazowe nabycie wyrobów akcyzowych jako zarejestrowany odbiorca, zezwolenia na wysyłanie wyrobów akcyzowych jako zarejestrowany wysyłający, zezwolenia na wykonywanie czynności w charakterze przedstawiciela podatkowego.

Za korzystną należy uznać zmianę, zgodnie z którą przy ocenie spełnienia warunku zwolnienia podmiotu prowadzącego skład podatkowy z obowiązku złożenia zabezpieczenia akcyzowego, w przypadku przedsiębiorstwa w spadku, uwzględnia się również okres, w którym procedura zawieszenia poboru akcyzy była stosowana przez zmarłego przedsiębiorcę.

Niemniej jednak nowa regulacja przewiduje również warunki, od których spełnienia uzależniona jest możliwość sukcesji praw i obowiązków wynikających z zezwoleń/decyzji. Przesłanki, o których mowa powyżej, zostały wskazane w nowo dodanym rozdziale 8a ustawy o podatku akcyzowym „Przepisy szczególne dotyczące przedsiębiorstwa w spadku”. Co ważne, przesłanki te mają zastosowanie wyłącznie w przypadku działalności wykonywanej na podstawie zezwoleń akcyzowych (które zostały wskazane powyżej), a także działalności wykonywanej na podstawie decyzji o wpisie do rejestru pośredniczących podmiotów tytoniowych, decyzji w przedmiocie zwolnienia z obowiązku złożenia zabezpieczenia akcyzowego oraz działalności, w której stosowana jest zgoda na złożenie zabezpieczenia ryczałtowego.

W nowym art. 84a ustawy o podatku akcyzowym określono pięć warunków, które powinny zostać spełnione, aby przedsiębiorstwo w spadku mogło prowadzić działalność na podstawie wspomnianych decyzji lub zezwoleń akcyzowych posiadanych przez zmarłego przedsiębiorcę, a które przy ich spełnieniu nie wygasają z powodu śmierci. Pierwszy z nich przewiduje konieczność powołania zarządcy sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy. Drugi warunek wynika niejako z pierwszego i podkreśla fakt obowiązku zapewnienia ciągłości zarządu sukcesyjnego. Trzeci warunek przewiduje obowiązek spełnienia warunków określonych w art. 84b–84d ustawy o podatku akcyzowym (o czym szerzej poniżej). Czwarty warunek wskazuje na fakt, że zarządca sukcesyjny będzie obowiązany do złożenia wniosku o zmianę decyzji lub zezwolenia akcyzowego w terminie 7 dni od dnia śmierci przedsiębiorcy. Piąty warunek przewiduje konieczność posiadania przez zmarłego przedsiębiorcę miejsca zamieszkania lub siedziby na terytorium kraju – w przypadku wykonywania działalności na podstawie wpisu do rejestru pośredniczących podmiotów tytoniowych.

Analiza wyżej wymienionych warunków pozwala na stwierdzenie, że jedynie w odniesieniu do ściśle określonych działalności w zakresie podatku akcyzowego na podstawie ww. decyzji i zezwoleń akcyzowych wprowadzono wymóg ustanowienia zarządu sukcesyjnego jeszcze za życia przedsiębiorcy. Natomiast w zakresie pozostałych rodzajów działalności gospodarczej na gruncie podatku akcyzowego możliwe jest powołanie zarządcy sukcesyjnego przez uprawnione do tego osoby zarówno za życia przedsiębiorcy, jak i po jego śmierci. Najprawdopodobniej takie zachowanie ustawodawcy wynika z faktu, że w enumeratywnie wymienionych przez niego przypadkach skala obowiązków, jakie wiążą się z przejęciem przedsiębiorstwa, wymaga odpowiedzialności i świadomości ze strony następcy. Dlatego jego wybór powinien być dokonany jeszcze za życia przedsiębiorcy.

W nowo wprowadzonych art. 84b–84d ustawy o podatku akcyzowym określono warunki wykonywania działalności przez przedsiębiorstwo w spadku na podstawie decyzji i zezwoleń akcyzowych, które posiadał zmarły przedsiębiorca. Są to warunki, które łącznie powinny zostać spełnione przez przedsiębiorstwo w spadku, zarządcę sukcesyjnego, a także następców prawnych oraz małżonka zmarłego przedsiębiorcy. Warunki te zostały określone odrębnie w odniesieniu dla poszczególnych podmiotów z uwagi na ich różny zakres praw, obowiązków i odpowiedzialności za zobowiązania.

Nowy art. 84e ustawy o podatku akcyzowym podkreśla przejściowy charakter trwania zarządu sukcesyjnego i przewiduje, za pisemną zgodą pozostałych następców prawnych, możliwość wstąpienia jednego z następców prawnych zmarłego przedsiębiorcy w prawa i obowiązki wynikające z decyzji lub zezwolenia akcyzowego, które posiadał zmarły przedsiębiorca.

Za pozytywne rozwiązanie należy uznać regulację, zgodnie z którą przedsiębiorstwo w spadku oraz osoba, o której mowa w art. 14 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, będą mogli przejąć znaki akcyzy, które otrzymał zmarły przedsiębiorca, z mocy prawa. Tryb przekazywania znaków akcyzy ww. podmiotom w celu kontynuacji prowadzenia działalności gospodarczej zostanie określony w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw finansów publicznych.

Reasumując, należy uznać, że nowa regulacja jak najbardziej wpisuje się w koncepcję trwania zezwoleń/decyzji, których adresatem był zmarły przedsiębiorca i, co ważne, pozytywnie przyczyni się do kontynuacji przedsiębiorstwa. Niemniej jednak rozwiązanie wydaje się ryzykowne w sytuacjach, gdy zarządca sukcesyjny nie zostanie wybrany za życia przedsiębiorcy, gdyż specyfika rozliczeń akcyzowych i obciążeń fiskalnych wymaga świadomości co do zakresu realizowanych obowiązków, którym najzwyczajniej w świecie nieprzygotowany sukcesor może nie sprostać.

Katarzyna Trzaska -Matusiak

Rachunkowość przedsiębiorstwa w spadku

Co do zasady dochód przedsiębiorstwa w spadku będzie ustalany na podstawie prowadzonych przez przedsiębiorstwo ksiąg podatkowych – podatkowej księgi przychodów i rozchodów lub ksiąg rachunkowych, na zasadach wynikających z u.r.

Przedsiębiorstwo w spadku będzie zobowiązane do prowadzenia ksiąg rachunkowych w danym roku, jeżeli na dzień poprzedzający dzień otwarcia spadku prowadzone były księgi rachunkowe. Będzie ono zobowiązane do prowadzenia ksiąg rachunkowych w kolejnym roku obrotowym, jeżeli przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy wyniosą co najmniej równowartość w walucie polskiej 2 mln euro. Konieczne będzie zatem uwzględnienie przychodów zarówno do dnia otwarcia spadku, jak i po tym dniu. Przedsiębiorstwo w spadku będzie mogło, po złożeniu zawiadomienia do właściwego urzędu skarbowego, prowadzić księgi rachunkowe również wtedy, gdy wskazane przychody netto będą niższe niż równowartość w złotych 2 mln euro.

W ramach uproszczeń administracyjnych w zakresie rachunkowości przedsiębiorstwa w spadku przewiduje się m.in.:

• brak obowiązku zamykania ksiąg rachunkowych na dzień poprzedzający dzień otwarcia spadku w przypadku śmierci przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną, jeśli działalność gospodarcza będzie kontynuowana przez przedsiębiorstwo w spadku;
• brak obowiązku przeprowadzenia inwentaryzacji na dzień ustanowienia zarządu sukcesyjnego w przedsiębiorstwie w spadku; obowiązek inwentaryzacji powstanie natomiast na dzień, w którym zarządca sukcesyjny przestał pełnić swą funkcję, albo na dzień wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego;
• brak obowiązku zatwierdzenia sprawozdania finansowego przez organ zatwierdzający.

Kierownikiem jednostki w rozumieniu u.r. będzie zarządca sukcesyjny lub osoba uprawniona do dokonywania czynności do dnia ustanowienia zarządu sukcesyjnego, która dokonała zgłoszenia o kontynuacji prowadzenia działalności (np. małżonek przedsiębiorcy, spadkobierca ustawowy lub testamentowy przedsiębiorcy bądź zapisobierca windykacyjny). Osoby te będą odpowiadały zatem m.in za prowadzenie ksiąg rachunkowych przedsiębiorstwa w spadku i terminowe sporządzenie sprawozdania finansowego.

Arnold Kowalski