ZUS umorzy zaległe składki. Sprawdź, kto skorzysta

Tak wynika z założeń do projektu ustawy o umorzeniu należności dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstałych przed dniem 1 stycznia 1999 r. (UDER108), który został wpisany do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów.

Długi, które formalnie wciąż istnieją

Z danych ZUS wynika, że na koniec czerwca 2025 r. zadłużenie z tytułu składek sprzed 1999 r. wynosiło około 315 mln zł i dotyczyło 7,1 tys. płatników. Tylko niewielka część z nich to nadal aktywni przedsiębiorcy – około 340 firm z długiem na poziomie 21 mln zł.

– Projekt dotyczy należności, które wciąż są formalnie wymagalne, ponieważ bieg przedawnienia był wielokrotnie przerywany przez kolejne postępowania egzekucyjne. Często są to również przypadki, w których należność główna została już wyegzekwowana, ale pozostały koszty egzekucyjne, które nadal nie uległy przedawnieniu – wyjaśnia radca prawny Łukasz Chruściel, partner w kancelarii PCS Paruch Chruściel Stępień Kanclerz.

Jak dodaje, celem projektu jest uporządkowanie zaległości powstałych jeszcze przed wejściem w życie nowej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

– Trudno nie zgodzić się z oceną zawartą w uzasadnieniu projektu, że egzekwowanie takich należności po ponad 25 latach jest kosztowo nieefektywne i często wręcz niemożliwe – podkreśla.

Kto skorzysta z umorzenia zaległych składek?

• Państwowe i spółdzielcze zakłady pracy – ok. 70 dłużników, 260 mln zł
• Nieuspołecznione zakłady pracy – ok. 2 tys. dłużników, 35 mln zł
• Rzemieślnicy – 2,5 tys. dłużników, 8,3 mln zł
• Handel i gastronomia – 1,9 tys. dłużników, 6 mln zł
• Transport – 300 dłużników, 0,9 mln zł
• Twórcy i artyści – 4 dłużników, 12 tys. zł

W wielu sprawach odsetki narastały przez ponad 25 lat i dziś wielokrotnie przewyższają pierwotny dług. Nawet regularne, niewielkie wpłaty nie zmniejszają zadłużenia – przeciwnie, często je powiększają.

Automatyczne umorzenie, bez decyzji administracyjnych

Projekt ustawy przewiduje umorzenie z mocy prawa wszystkich niezabezpieczonych hipoteką należności sprzed 1999 r. Obejmie to:

• składki na ubezpieczenia społeczne,
• składki na Fundusz Pracy i FGŚP,
• odsetki, opłaty dodatkowe i prolongacyjne,
• koszty upomnień i egzekucji,
• trwające postępowania egzekucyjne i zabezpieczające.

Nie będzie potrzebne żadne indywidualne postępowanie ani decyzja administracyjna. ZUS automatycznie poinformuje organy egzekucyjne i – w razie potrzeby – syndyków w postępowaniach upadłościowych.

Dla płatników oznacza to możliwość uzyskania zaświadczenia o braku zaległości lub o umorzeniu długu, co ułatwi funkcjonowanie w obrocie gospodarczym.

Koniec „sztucznego podtrzymywania” długów

Dotychczasowe przepisy w praktyce nie pozwalały na systemowe umarzanie takich długów.

– Przez wiele lat ZUS nie miał realnych podstaw prawnych, aby takie należności umarzać. Jeżeli istniała nawet minimalna, czysto teoretyczna szansa na odzyskanie długu, nie można było stwierdzić jego całkowitej nieściągalności. To oznaczało, że ZUS musiał kontynuować egzekucję, mimo że w praktyce była ona bezskuteczna – wyjaśnia mec. Chruściel.

Zdaniem prawnika zaproponowane zmiany należy ocenić pozytywnie, choć skłaniają one do refleksji nad dotychczasową praktyką.

– Warto zadać pytanie, czy wielokrotne przerywanie biegu przedawnienia w sytuacji, gdy wiadomo, że należności i tak nie da się odzyskać, nie prowadziło do sztucznego podtrzymywania tych długów – wskazuje Łukasz Chruściel.

Z taką ocena zgadza się także adwokat Ewa Madejewska, licencjonowany doradca restrukturyzacyjny w Kancelarii Restrukturyzacyjnej Kaczor Madejewska.

– Rozwiązanie jest spójne z zasadą proporcjonalności oraz efektywności egzekucji należności publicznoprawnych – podkreśla.

Jak zauważa, obecnie istnieje wyraźna dysproporcja pomiędzy kosztami ponoszonymi przez państwo na prowadzenie egzekucji a faktycznymi wpływami z tego tytułu.

– W praktyce znaczna część tych zobowiązań ma charakter trwałej nieściągalności, a prowadzenie wieloletnich egzekucji jest po prostu bezskuteczne. Państwo ponosi wydatki związane z obsługą postępowań, zaangażowaniem aparatu egzekucyjnego i utrzymywaniem formalnych procedur, podczas gdy wpływy z tego tytułu, jeśli w ogóle występują, mają marginalny charakter – wskazuje.

Należności zabezpieczone hipoteką

Ekspertka pozytywnie ocenia także decyzję o pozostawieniu poza zakresem umorzenia należności zabezpieczonych hipoteką.

– Jest to rozwiązanie w pełni racjonalne i gospodarczo uzasadnione, ponieważ w tych przypadkach istnieje realna możliwość wyegzekwowania należności z majątku dłużnika. Państwo nie rezygnuje więc z dochodzenia wierzytelności tam, gdzie występuje rzeczywiste zabezpieczenie i szansa na skuteczne zaspokojenie – zaznacza.

Jej zdaniem projektowane umorzenie z mocy prawa eliminuje strukturalną nieefektywność systemu i pozwala ograniczyć stałe koszty funkcjonowania administracji, jednocześnie koncentrując działania egzekucyjne na zobowiązaniach realnie ściągalnych.

Projekt przewiduje dwumiesięczne vacatio legis. Ustawa ma wejść w życie pierwszego dnia miesiąca po upływie dwóch miesięcy od ogłoszenia. W tym czasie ZUS dostosuje systemy informatyczne i dokumentację. Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to II kwartał 2026 r.

Etap legislacyjny: projekt wpisany do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów