Nabycie uprawnień emerytalnych nie może być wyłącznym powodem zwolnienia z pracy

Z nabyciem przez pracownika uprawnień emerytalnych wiążą się określone konsekwencje prawne. Do najistotniejszych należy utrata prawa do przewidzianej w art. 39 k.p. szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem umowy o pracę. Uchylenie tej ochrony po osiągnięciu przez pracownika wieku emerytalnego i nabyciu prawa do emerytury nie jest jednak równoznaczne z koniecznością rozwiązania z nim stosunku pracy. Ma jednak znaczenie przy wykładni przepisów dotyczących zasadności rozwiązywania umów o pracę.

Sąd Najwyższy najpierw pozwalał...

Orzecznictwo Sądu Najwyższego ulegało zmianie w sprawach odnoszących się do uznania wieku emerytalnego za uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę.

W latach 90. Sąd Najwyższy konsekwentnie wypowiadał się, że wypowiedzenie umowy o pracę jest uzasadnione w stosunku do pracownika nabywającego prawo do emerytury lub emeryta w razie racjonalizacji zatrudnienia, a zwłaszcza przy doborze pracowników do zwolnień grupowych (por. np. wyroki SN z: 10 kwietnia 1997 r., I PKN 90/97, OSNAPiUS 1998/39/81 i 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, OSNAPiUS 2000/13/505).

Większość tych orzeczeń zostało wydanych w okresie trudnej sytuacji na rynku pracy i spowolnienia gospodarczego. Chodziło o zabezpieczenie socjalne jak największej liczby osób. SN wskazywał, że interes pracodawcy może uzasadniać wypowiedzenie umowy o pracę emerytowi posiadającemu stałe źródło dochodu w celu zatrudnienia w jego miejsce bezrobotnego.

W wyroku z 4 listopada 2004 r. Sąd Najwyższy (I PK 7/04, OSNAPiUS 2005/12/171) orzekł, że wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony wyłącznie z powodu osiągnięcia wieku emerytalnego jest nieuzasadnione w rozumieniu art. 45 par. 1 k.p.

Stanowisko sądu okręgowego, że zwolnienie pracownicy ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego stanowi przyczynę wypowiedzenia za dyskryminującą z uwagi na wiek, SN w cytowanym wyroku uznał jednak jeszcze za zbyt radykalne. Wskazał, że w sytuacji wysokich wskaźników bezrobocia i dużej liczby osób poszukujących pracy i niemających żadnych źródeł utrzymania dla siebie i swoich rodzin, nie można powiedzieć, że dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę umotywowanego osiągnięciem wieku emerytalnego połączonym z uzyskaniem prawa do emerytury jest nieuzasadnione jako oparte na dyskryminujących podstawach. W kolejnym orzeczeniu (wyroku z 14 stycznia 2008 r., II PK 102/07, OSP 2009/10/112) również uznał, że przyjęcie jako przyczynę zwolnienia osiągnięcie wieku emerytalnego, nie może być uznane za kryterium dyskryminujące określoną grupę pracowników.

...ale później stopniowo zmieniał zdanie

Już jednak w wyroku z 19 marca 2008 r. (I PK 219/07, OSNP 2009/13-14/173) zasadniczo zmienił swój pogląd. Orzekł, że wypowiedzenie umowy o pracę uzasadnione wyłącznie nabyciem przez pracownicę uprawnień do emerytury kolejowej jest nieuzasadnione i narusza zakaz dyskryminacji ze względu na płeć (art. 11³ k.p.).

W tym samym roku w przeciągu dwóch miesięcy zapadły dwie ważne uchwały. Wydając je, SN powołał się na przepisy prawa wspólnotowego oraz nawiązywał do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE.

Dwie uchwały Sądu Najwyższego

W uchwale z 19 listopada 2008 r. podjętej w składzie siedmiu sędziów SN (I PZP 4/08, OSNP 2009/13-14/165) stwierdził, że wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony pracownicy wyłącznie z powodu nabycia przez nią prawa do emerytury na podstawie art. 40 w związku z art. 50 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi dyskryminację ze względu na płeć (art. 11³ k.p.).

W nową linię orzeczniczą wpisuje się również uchwała SN z 21 stycznia 2009 r. (II PZP 13/08, OSNP 2009/19-20/248). Podjęta ona została w odpowiedzi na pytanie prawne rzecznika praw obywatelskich. W uchwale podkreślono, że osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie praw do emerytury nie może stanowić wyłącznej przyczyny wypowiedzenia umowy o pracę przez pracownika.

Przyczyna wypowiedzenia musi wiązać się z pracą

Zdaniem Sądu Najwyższego osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia stosunku pracy, ponieważ zdarzenia te nie wiążą się bezpośrednio z pracą. W szczególności ani nie przesądzają o nieprzydatności pracownika do wykonywania dotychczasowych obowiązków pracowniczych, ani nie dowodzą istnienia - związanego z racjonalizacją zatrudnienia - interesu pracodawcy w rozwiązaniu stosunku pracy.

Uzasadnienie wypowiedzenia stosunku pracy pracownikowi w wieku emerytalnym, mającemu prawo do emerytury, musi się odwoływać do obiektywnych, indywidualnie skonkretyzowanych przyczyn leżących po stronie pracownika lub pracodawcy związanych z wykonywaniem pracy. Jako przykład Sąd Najwyższy wymienił: niewłaściwe wykonywanie obowiązków pracowniczych, obniżenie wydajności, długotrwałe nieobecności w pracy spowodowane chorobami, brak zdolności dostosowania się pracownika do procesów modernizacyjnych, ograniczenie zakresu działalności zakładu pracy. [przykład 1]

Dyskryminacja ze względu na płeć i wiek

Sąd Najwyższy stwierdził, że wypowiedzenie pracownicy kobiecie umowy o pracę tylko z tego powodu, że osiągnęła wiek emerytalny i nabyła uprawnienia emerytalne, jeżeli wiek emerytalny jest niższy dla kobiet niż dla mężczyzn, stanowi pośrednią dyskryminację ze względu na płeć (art. 11³ k.p.).

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że praktyka stosowania kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury jako przyczyny rozwiązania stosunku pracy prowadzi w przypadku kobiet do ich niekorzystnej sytuacji (gorszego traktowania) w stosunku do zatrudnionych mężczyzn, co polega na tym, że z kobietami rozwiązuje się umowy o pracę o pięć lat wcześniej niż z mężczyznami.

Oznacza to, że na tle przepisów o nabywaniu uprawnień emerytalnych praktyka pracodawców polegająca na rozwiązywaniu umów o pracę według kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień do emerytury jest niedozwoloną praktyką dyskryminującą zatrudnione kobiety, czyli dyskryminacją ze względu na płeć.

Jest to przy tym dyskryminacja pośrednia ze względu na płeć w rozumieniu art. 18^3a par. 4 k.p. Pracodawcy bowiem nie nawiązują przy rozwiązywaniu umów o pracę bezpośrednio do kryterium płci, lecz do kryterium osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia uprawnień do świadczeń emerytalnych, które to kryterium jest jednak dyskryminujące. Stawia w praktyce zatrudnione kobiety w gorszej sytuacji od zatrudnionych mężczyzn, ze względu na niższy wiek emerytalny dla kobiet. Negatywnie też wpływa na ich dalszą karierę zawodową, wysokość zarobków lub świadczeń emerytalnych. [przykład 2]

PRZYKŁAD 1

Trudna sytuacja pracodawcy

Pracownica ukończyła 60 lat i nabyła prawo do emerytury. Pracodawca wypowiedział jej umowę. Uważa ona, że jest to przejaw dyskryminacji ze względu na wiek. Pracodawca natomiast tłumaczy, że firma przeżywa kryzys i konieczne są zwolnienia, a pracownica jest w lepszej sytuacji niż ci, którzy nie mają dodatkowego źródła dochodu. Wprawdzie pojęcie dyskryminacji nawiązuje do wieku jako jednego z przejawu nierównego traktowania pracowników, to jednak o gorszym traktowaniu pracownicy można by mówić tylko wtedy, gdyby przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę był wyłącznie jej wiek. W tej sytuacji należy uwzględnić wszystkie okoliczności wypowiedzenia. Nie można więc przyjąć, że doszło do dyskryminacji ze względu na wiek.

PRZYKŁAD 2

Posłużenie się dyskryminującym kryterium grozi koniecznością zapłaty odszkodowania

Pracownica pełniła funkcję dyrektora ds. finansowych w przedsiębiorstwie. Kiedy skończyła 60 lat, prezes firmy wręczył jej wypowiedzenie. W uzasadnieniu wskazano, że osiągnęła ona wiek emerytalny i nabyła prawo do emerytury. Pracownica odwołała się do sądu. Sąd uznał, że samo osiągnięcie wieku emerytalnego i nabycie prawa do emerytury nie uzasadnia wypowiedzenia umowy o pracę. Ponadto podkreślił, że wypowiedzenie umowy o pracę było nieuzasadnione, ponieważ wskazana przyczyna rozwiązania umowy nie pozostaje w związku z jej pracą w przedsiębiorstwie. W związku z tym sąd uwzględnił roszczenie pracownicy i zasądził na jej rzecz odszkodowanie. Pracodawca wniósł apelację. Sąd okręgowy ją oddalił i orzekł, że nabycie uprawnień do emerytury przez kobietę w niższym wieku niż wiek dla mężczyzn, jako przyczyny wypowiedzenia, stanowi przejaw dyskryminacji ze względu na płeć. Zwłaszcza że dotyczy to osoby zajmującej stanowisko kierownicze wobec której nie było żadnych zastrzeżeń co do jej kwalifikacji.

Ważne

Obecnie zdaniem Sądu Najwyższego wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony wyłącznie z powodu osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego stanowi bezpośrednią dyskryminację ze względu na wiek (art. 11 k.p.)

Ważne

Osoba, wobec której pracodawca naruszył zasadę równego traktowania w zatrudnieniu, ma prawo do odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę, ustalane na podstawie odrębnych przepisów. Obecnie dolna granica odszkodowania kształtuje się na poziomie 1500 zł. Kodeks pracy nie określa natomiast maksymalnej wysokości odszkodowania

Leszek Jaworski

leszek.jaworski@infor.pl

Współpraca DK

Podstawa prawna

Art. 11, art. 11³, art. 18^3a par. 4, art. 45 par. 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).