Jedyny wspólnik nie powinien podlegać samemu sobie

Nie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego w aspekcie podlegania członków zarządu spółek kapitałowych ubezpieczeniom społecznym ukształtowała się linia orzecznicza odmawiająca w takiej sytuacji prezesom prawa do zatrudnienia o charakterze pracowniczym.

Faktyczne wykonywanie zatrudnienia

Wskazuje się bowiem, że o tym, czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy, nie decyduje bowiem samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy wynikających z art. 22 par. 1 kodeksu pracy (dalej: k.p.). Istotne więc jest, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych, a okoliczności wynikające z formalnie zawartej umowy o pracę nie są wiążące w postępowaniu o ustalenie podlegania obowiązkowi pracowniczego ubezpieczenia społecznego.

Mimo braku podporządkowania

Co do zasady zawieranie umów o pracę z członkami zarządu spółki czy innymi osobami zarządzającymi zakładem pracy w imieniu pracodawcy jest akceptowane i dopuszczalne. Pozornie tylko brak jest w tym przypadku podporządkowania pracodawcy. W rzeczywistości przyjmuje się, że podporządkowanie takie występuje, ma jednak cechy specyficzne, odmienne od zwykłego stosunku pracy. Podporządkowanie osoby zarządzającej polega na wyznaczeniu jej zadań bez ingerowania w sposób ich wykonania. W takim systemie podporządkowania pracodawca określa godziny czasu pracy i wyznacza zadania, z kolei sposób realizacji tych zadań pozostawiony jest pracownikowi. W uzasadnieniu wyroku z 12 maja 2011 r., sygn. akt II UK 20/11 (LEX nr 885004), SN zauważył również, że osoba zarządzająca zakładem może być zatrudniona na podstawie stosunku pracy. Wskazują na to liczne przepisy kodeksu pracy regulujące tę kwestię (art. 128 par. 2 pkt 2, art. 131 par. 2, art. 132 par. 2 pkt 1, art. 149 par. 2, art. 151⁴ par. 1, art. 151⁵ par. 4, art. 151⁷ par. 5 pkt 1, art. 241²⁶ par. 2). Z art. 241²⁶ par. 2 k.p. wynika wprost, że osoba zarządzająca w imieniu pracodawcy zakładem pracy może być zatrudniona na podstawie stosunku pracy lub na innej podstawie niż stosunek pracy. Status pracowniczy osób sprawujących funkcje organów zarządzających nie wynika z faktu spełniania przez te osoby wszystkich cech stosunku pracy z art. 22 par. 1 k.p., lecz z decyzji ustawodawcy o włączeniu tych osób do kategorii pracowników, pomimo braku podporządkowania kierownictwu pracodawcy pojmowanego w tradycyjny sposób.

Istnieje wyjątek

Nie budzi kontrowersji to, że nawet przy uwzględnieniu omówionego wcześniej specyficznego ujęcia podporządkowania pracowniczego osoby zarządzającej zakładem pracy może ono istnieć jedynie w przypadku rozdzielenia osoby pracodawcy i pracownika. Podporządkowanie pracownicze nie ma szans wystąpić wtedy, kiedy jedna i ta sama osoba wyznacza zadania pracownicze, a następnie sama je wykonuje. Dlatego też SN w licznych orzeczeniach wykluczył możliwość zatrudnienia jedynego wspólnika spółki z o.o. na stanowisku prezesa jej jednoosobowego zarządu, w charakterze pracownika. Wskazuje się, że stanowiłoby to wyraz niemożliwego pojęciowo podporządkowania samemu sobie.

Opisanych wcześniej zakazów nie uda się także ominąć, zmieniając formę umowy o pracę poprzez dostosowanie jej do wymogów art. 173 par. 1 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1030; dalej: k.s.h.) i zawarcie umowy w formie aktu notarialnego. Forma, w której zawarto umowę o pracę, nie ma bowiem nic wspólnego z jej treścią, dlatego zawarcie przez strony stosunku pracy w formie aktu notarialnego w trybie art. 173 par. k.s.h. nie wpłynie w żaden sposób na to, czy pomiędzy podmiotami stosunku pracy występuje element podporządkowania, który jest nieodzownym składnikiem stosunku pracy. Zasadą jest, że umowa o pracę powinna zostać zawarta w formie pisemnej.

Przesądza treść, a nie forma

Pisemna forma umowy o pracę przewidziana w kodeksie pracy nie jest jednak obwarowana rygorem nieważności. Oznacza to, iż uchybienie w tym zakresie nie pociąga za sobą nieważności umowy o pracę, choć będzie stanowiło naruszenie przepisów prawa. Umowa może być zawarta nawet w sposób dorozumiany. Co więcej nawet, gdy formalnie strony zawarły umowę o charakterze cywilnoprawnym, dopuszczalne jest ustalenie, że w rzeczywistości był to stosunek pracowniczy. Skutki braku zachowania odpowiedniej formy umowy o pracę są więc inne niż te, w których zachowanie formy umowy wymagane jest dla jej ważności, np. zachowanie formy aktu notarialnego przy transakcjach dotyczących nieruchomości, gdzie brak odpowiedniej formy powoduje bezwzględną nieważność czynności.

W przypadku gdy zachowanie określonej formy umowy wymagane jest dla celów dowodowych, jak jest w stosunku do umów o pracę, nie ma przeszkód, by umowa dla takich celów zawarta została w formie kwalifikowanej - aktu notarialnego. Umowa o pracę zawarta w takiej formie będzie co do zasady ważna. Jest tak dlatego, że o ważności umowy o pracę przesądza jej treść, a nie forma, w jakiej została zawarta. Z tego też względu zasada ważności umowy o pracę zawartej w formie notarialnej musi doznać wyłomu, wtedy gdy nieważna byłaby taka sama umowa zawarta w zwykłej formie pisemnej, a tak byłoby w opisanym przypadku. W opisanej sytuacji spodziewać się zatem należy, że notariusz odmówiłby sporządzenia czynności notarialnej - umowy o pracę, powołując się na to, że zatrudnienie jedynego wspólnika w charakterze pracownika jest niezgodne z prawem.

Ważne

W wyroku z 9 lutego 2012 r., sygn. akt I UK 260/11 (LEX nr 1169835) SN wyraził pogląd, iż stosunek pracy wspólnika spółki z o.o. będącego prezesem jej jednoosobowego zarządu wygasa z chwilą nabycia przez niego wszystkich udziałów w tej spółce

Zdaniem Sądu Najwyższego

1. W sprawie wykonywania zatrudnienia o cechach

pracowniczych:

● wyrok z 19 lutego 2008 r., sygn. akt II UK 122/07 (LEX nr 448905) i orzeczenia tam powołane,

● wyrok z 24 lutego 2010 r., sygn. akt II UK 204/09 (LEX nr 590241).

2. W sprawie podporządkowania osoby zarządzającej:

● wyrok z 7 września 1999 r., sygn. akt I PKN 277/99 (OSNP 2001/1/18),

● wyrok z 9 września 2004 r., sygn. akt I PK 659/03 (OSNP 2005/10/139),

● wyrok z 12 maja 2011 r. sygn. akt II UK 20/11 (LEX nr 885004).

3. W sprawie możliwości zatrudnienia jedynego wspólnika spółki z o.o. na stanowisku prezesa:

● uchwała z 8 marca 1995 r., sygn. akt I PZP 7/95 (OSNAPiUS 1995/18/227),

● wyrok z 25 lipca 1998 r., sygn. akt II UKN 131/98 (OSNAPiUS 1999/14/465),

● wyrok z 16 grudnia 1998 r., sygn. akt II UKN 394/98 (OSNAPiUS 2000/4/159),

● wyrok z 7 kwietnia 2010 r., sygn. akt II UK 177/09 (LEX nr 599767),

● wyrok z 9 lutego 2012 r., sygn. akt I UK 260/11 (LEX nr 1169835).

@RY1@i02/2013/197/i02.2013.197.217000800.803.jpg@RY2@

Rafał Krawczyk sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Podstawa prawna

Art. 58 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Art. 22, art. 29 ust. 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).