Ochronie podlega nie tylko pensja pracownika

Kodeks pracy zakazuje pracownikowi zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia za pracę lub przeniesienia tego prawa na inną osobę. Jeżeli więc pracownik złoży oświadczenie woli tej treści, będzie ono z mocy prawa nieważne. Ustawowym zakazem objęte jest nie tylko wynagrodzenie za pracę w ścisłym znaczeniu, ale także niektóre należności ze stosunku pracy pełniące podobne funkcje. Nie oznacza to jednak, że pracownik nie może skutecznie zrezygnować z innych roszczeń względem pracodawcy, które nie podlegają ochronie przewidzianej dla wynagrodzenia za pracę.

W obszarze ochrony wynagrodzenia za pracę adresatem zakazów jest nie tylko pracodawca, ale także pracownik, któremu nie wolno zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę. W istocie więc kodeks pracy chroni pracownika przed jego własnymi decyzjami. Znajdując się w różnej sytuacji życiowej, pracownik mógłby bowiem niekorzystnie rozporządzać prawem do swoich zarobków, pozbawiając siebie i swoją rodzinę niezbędnych środków do egzystencji.

Kodeks pracy nie czyni żadnych odstępstw w zakresie ustanowionego zakazu zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia za pracę. Toteż ma on charakter bezwzględny i dotyczy wszystkich pracowników, niezależnie od sytuacji. Uwaga ta jest o tyle istotna, że prawo do wynagrodzenia za pracę stanowi niekiedy kartę przetargową w sporze z pracodawcą lub wówczas, gdy pracownik chce wynegocjować dla siebie korzystną decyzję w jakiejś istotnej sprawie.

W takich sytuacjach trzeba jednak pamiętać, że nie jest dopuszczalne zrzeczenie się przez pracownika prawa do pensji, nawet gdyby celem tego było uzyskanie przez niego innych korzyści. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie pozostawia się bowiem wątpliwości, że zakaz wynikający z kodeksu pracy obejmuje swym zakresem wszelkie czynności pracownika i to niezależnie od tego, jak je nazwano, które zmierzają do naruszenia zasady odpłatności za świadczoną pracę (wyrok SN z 17 lutego 2005 r., II PK 235/2004, OSNP 2005/18, poz. 286).

Dlatego też słusznie przyjmuje się, że zrzeczenie się prawa do wynagrodzenia za pracę nie może nastąpić w drodze jakichkolwiek oświadczeń woli pracownika, w tym również w drodze ugody sądowej (wyrok SN z 21 października 2003 r., I PK 517/2002, LexPolonica nr 363998; wyrok SN z 3 lutego 2006 r., II PK 161/2005, OSNP 2007/3 - 4, poz. 41).

Ustawowy zakaz zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia za pracę nie dotyczy tylko całości pensji, ale także jej poszczególnych składników. Obejmuje on również swym zakresem konkretne roszczenia pracownika powstałe z tego tytułu. Zakaz zaczyna obowiązywać już w momencie zawierania umowy o pracę, w której strony nie mogą wyłączyć prawa pracownika do zapłaty za wykonywaną pracę, nawet jeśli taka byłaby ich zgodna wola.

W wyroku z 2 lutego 2001 r. (I PKN 225/2000, OSNAPiUS 2002/20, poz. 487) SN stwierdził, że bezwzględny charakter prawny zakazu zrzeczenia się przez pracownika wynagrodzenia za pracę powoduje nieważność niekorzystnego dla niego uzgodnienia, według którego wynagrodzenie otrzymane z tytułu łączącej równocześnie strony umowy agencyjnej będzie stanowiło zaspokojenie roszczenia o wynagrodzenie za pracę.

Nie budzi wątpliwości, że zakresem ustawowego zakazu objęte jest bezwzględnie wynagrodzenie za pracę w ścisłym tego słowa znaczeniu. W orzecznictwie SN przyjmuje się jednak, że ochronie przewidzianej w kodeksie pracy, oprócz wynagrodzenia za pracę w ścisłym znaczeniu, podlegają również przysługujące pracownikowi na podstawie przepisów prawa pracy należności spełniające podobne funkcje, jak wynagrodzenie za pracę (wyrok SN z 20 czerwca 2006 r., II PK 317/2005; OSNP 2007 /13 - 14, poz. 185).

I tak w wyroku z 16 października 2009 r., I PK 89/2009 (LexPolonica nr 2211130), SN skonkretyzował, że oświadczenie pracownika, iż względem pracodawcy nie ma żadnych roszczeń w zakresie wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, narusza zakaz wynikający z art. 84 k.p. i jest przez to nieważne.

W orzecznictwie SN ochroną przewidzianą dla wynagrodzenia za pracę obejmuje się także odprawę pieniężną z tytułu utraty miejsca pracy z przyczyn niedotyczących pracownika (wyrok SN z 14 listopada 1996 r., I PKN 3/96; OSNAPiUS 1997/11, poz. 193, OSP 1997/12, poz. 218). Podobnie w zakresie odprawy emerytalnej i rentowej, przyjmuje się, że podlegają one ochronie na równi z wynagrodzeniem za pracę (wyrok SN z 17 lutego 2005 r. II PK 235/2004; OSNP 2005/18, poz. 286, OSP 2006/1, poz. 9).

W orzecznictwie SN nie ma natomiast pełnej jednomyślności co do objęcia ustawowym zakazem zrzeczenia się przez pracownika prawa do pieniężnego ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy (wyrok SN z 3 grudnia 1981 r., I PRN 106/81; OSPiKA 1983/10, poz. 212 str. 498). Wydaje się jednak uzasadniony pogląd, aby w zakresie ochrony traktować ekwiwalent za urlop tak jak wynagrodzenie za pracę (wyrok SN z 11 czerwca 1980 r., I PR 43/80; OSNCP 1980/12, poz. 248).

Zakaz zrzeczenia się wynagrodzenia za pracę nie oznacza, że pracownik nie może zrezygnować z niektórych roszczeń względem pracodawcy, jeżeli nie podlegają one ochronie przewidzianej dla wynagrodzenia za pracę. Toteż w orzecznictwie SN uznano, że do postanowienia umownego przewidującego wypłacenie członkowi zarządu spółki odprawy na wypadek odwołania go ze składu zarządu lub wygaśnięcia mandatu nie stosuje się art. 84 k.p. (wyrok SN z 6 września 2005 r., I PK 10/2005; OSNP 2006/13 - 14, poz. 203; OSP 2006/12, poz. 135).

Przyjmuje się, że wynagrodzeniem za pracę w ścisłym tego słowa znaczeniu nie jest również odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu zatrudnienia, którego pracownik może w konkretnej sytuacji zrzec się w połączeniu ze zwolnieniem go z przestrzegania tego zakazu (wyrok z 12 maja 2004 r., I PK 603/2003; OSNP 2005/3, poz. 34).

Kodeks pracy nie stoi również na przeszkodzie, aby pracownik zrezygnował z odsetek przysługujących mu od niewypłaconego wynagrodzenia za pracę lub innych świadczeń należnych od pracodawcy. W orzecznictwie SN odsetki traktuje się bowiem jako rodzaj zryczałtowanego odszkodowania, które nie ma żadnego elementu charakteryzującego wynagrodzenie za pracę (wyrok z 25 lutego 2009 r., II PK 185/2008; OSNP 2010/19 - 20 poz. 229).

Pracownik zawarł z pracodawcą porozumienie, w którym zrezygnował z nagrody jubileuszowej i odsetek od niej w zamian za rozwiązanie umowy o pracę za porozumieniem stron we wskazanym przez niego terminie. Charakter nagrody może być różny. Dlatego też w orzecznictwie SN wyjaśniono, że jeżeli nagroda ma cechy premii, a więc jest uzależniona od spełnienia określonych kryteriów, to stanowi składnik wynagrodzenia za pracę, co oznacza zakaz zrzeczenia się prawa do niej (wyrok SN z 21 października 2003 r., I PK 517/2002; LexPolonica nr 363998). Jednakże w wyroku z 15 listopada 2006 r., I BP 12/2006 (OSNP 2008/1-2 poz. 3; OSP 2009/2 poz. 14) SN podkreślił, że choć porozumienie stron stosunku pracy o zrzeczeniu się przez pracownika nagrody jubileuszowej jest nieważne, to żądanie zapłaty tej nagrody podlega ocenie w świetle art. 8 k.p. Nie ma natomiast przeszkód, aby pracownik zrzekł się prawa do odsetek od nagrody jubileuszowej niewypłaconej w terminie.

@RY1@i02/2010/234/i02.2010.234.209.011a.001.jpg@RY2@

Danuta Klucz, ekspert z zakresu prawa pracy

Danuta Klucz

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 84 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).