Nie ma już zbyt dużych, by upaść

Dwoma fundamentami powodzenia kapitalizmu są: możliwość osobistego wzbogacenia się oraz dyscyplina narzucona strachem przed bankructwem. W przypadku banków „too big to fail” kryzys lat 2007–2009 unaocznił, że zabrakło tego drugiego czynnika. Nie zachowano dyscypliny rynkowej, bo uznano, że w przypadku ewentualnych strat obciążeni nimi zostaną nie akcjonariusze ani obligatariusze, ale podatnicy. I tak w istocie się stało: z wyjątkiem obligatariuszy Lehman Brothers żadni inni wierzyciele banków nie ponieśli strat z tytułu niewypłacalności emitenta.

Przed wybuchem globalnego kryzysu finansowego w większości krajów europejskich banki w kłopotach podlegały ogólnym zasadom prawa upadłościowego. Ówczesne podejście do chorych banków opierało się na dwóch skrajnościach: albo likwidacja na podstawie ogólnych zasad prawa upadłościowego, albo ratowanie z publicznych pieniędzy (bail-out). Pierwsze podejście maksymalizuje dyscyplinę rynkową, ale za cenę destabilizacji systemu finansowego. Z kolei bail-out zapobiega załamaniu się systemu finansowego i pośrednio – całej gospodarki, ale wzmaga niepożądane zjawisko moral hazard, czyli pokusy nadużycia. W przypadku Lehmana zastosowano pierwsze podejście. Burzliwe konsylium 12 i 13 września 2008 r. w gmachu nowojorskiej Rezerwy Federalnej zakończyło się odmową dokapitalizowania banku ze strony ówczesnego sekretarza skarbu Henry’ego Paulsona. Zarząd Lehmana nie miał wyboru i w poniedziałek rano złożył wniosek o ochronę przed wierzycielami. Wywołany tym nieoczekiwanym posunięciem rezonans przekroczył w swej gwałtowności i ogólnoświatowym zasięgu wszelkie wyobrażenia. Więcej tego błędu nie popełniono i sam Paulson już na początku października 2008 r. przeforsował program skupu toksycznych aktywów o wartości 700 mld dol.