Referenda światopoglądowe: od rozwodów po bicie dzieci

Spośród setek przeanalizowanych plebiscytów do takiej kategorii przypisaliśmy 78. Ta ocena jest subiektywna. Uznaliśmy, że popularne w I połowie XX w. referenda dotyczące wprowadzenia bądź wycofania się z prohibicji można uznać za światopoglądowe, skoro dzisiaj za takie uznajemy plebiscyty dotyczące legalizacji marihuany (Szwajcarzy w 2008 r. odrzucili ten postulat większością 63 proc., a Nowozelandczycy w 2020 r. – 51 proc. głosów). Jednakże nie uwzględniliśmy poddanej pod głosowanie w Pakistanie w 1984 r. islamizacji systemu prawnego, ponieważ pytanie dotyczyło całości rozwiązań ustrojowych. Można sobie przy tym wyobrazić odwrotną kwalifikację.

Co trzecie referendum światopoglądowe odbyło się w Szwajcarii, która rozpisuje plebiscyty co kilka miesięcy. W 1866 r. zorganizowano tam głosowanie, które uznaliśmy za pierwsze w historii dotyczące praw człowieka. Szwajcarzy większością 53 proc. głosów zgodzili się na przyznanie Żydom analogicznych praw gospodarczych, jakimi cieszyli się chrześcijanie, ale 51 proc. odrzuciło propozycję ogłoszenia pełnej wolności religijnej, bo – jak pisał „Luzerner Zeitung” – byłoby to „narzędzie ataku na wiarę ludu i obyczaje chrześcijańskie”. Szwajcarzy w ten sam sposób przyznali kobietom prawo głosu (w 1971 r. po nieudanym podejściu 12 lat wcześniej), zgodzili się na legalizację związków partnerskich niezależnie od płci (2005 r.), a potem małżeństw jednopłciowych (2021 r.).