Członek konsorcjum może żądać części wynagrodzenia

Przepisy ustawy z 29 stycznia 2004 roku Prawo zamówień publicznych nie regulują kwestii związanych z charakterem prawnym roszczeń cywilnych członków konsorcjum o wynagrodzenie. Kwestia ta powinna być rozważana w oparciu o właściwe przepisy kodeksu cywilnego, a także z uwzględnieniem treści umowy konsorcjum przedłożonej zamawiającemu.

Stosunkowo najczęstszym przypadkiem realizacji zamówienia publicznego przez konsorcjum złożone z kilku wykonawców są roboty budowlane. Ustawa - Prawo zamówień publicznych wprost dopuszcza możliwość realizacji zamówienia przez kilku wykonawców, przy czym wskazuje w takich przypadkach na pewne wymogi, zarówno na etapie prowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, jak i regulując kwestię odpowiedzialności członków konsorcjum wobec zamawiającego w toku realizacji umowy w sprawie zamówienia publicznego.

Solidarni dłużnicy...

Zgodnie przepisem z art. 141 ustawy p.z.p. wykonawcy wspólnie ubiegający się o udzielenie zamówienia publicznego ponoszą solidarną odpowiedzialność za wykonanie umowy w sprawie zamówienia publicznego i wniesienie zabezpieczenia należytego wykonania tej umowy. Nie budzi więc wątpliwości, iż w takim przypadku zastosowana została konstrukcja solidarności dłużników uregulowana w przepisie art. 366 k.c. Stosownie do treści tego przepisu kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Aż do zupełnego zaspokojenia wierzyciela (w tym przypadku zamawiającego) wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani. Odpowiedzialność, o której mowa w przepisie art. 141 ustawy p.z.p., nie może zostać skutecznie wyłączona wobec zamawiającego umową regulującą współpracę wykonawców wspólnie ubiegających się o udzielenie zamówienia, jak również nie doznaje żadnego ograniczenia na gruncie przepisów ustawy p.z.p.

...i wierzyciele

W tym miejscu należy zwrócić uwagę, iż z solidarnością dłużników lub wierzycieli możemy mieć do czynienia wyłącznie w przypadku, gdy wynika to z treści czynności prawnej lub z ustawy. Solidarność bierna (dłużników) wynika wprost z treści przepisu art. 141 ustawy p.z.p., natomiast kwestia solidarności czynnej (wierzycieli - członków konsorcjum) w przypadku realizacji umów w sprawie zamówienia publicznego nie została przesądzona na gruncie ustawowym. Tym samym, jeżeli nic innego nie wynika z treści umowy konsorcjum lub umowy z zamawiającym, każdy z wykonawców (członków konsorcjum) jest samodzielnie uprawniony do dochodzenia swojej części wierzytelności o wynagrodzenie (względnie o świadczenie niepieniężne, o ile zostało takie przewidziane).

Podział zobowiązania

Mamy w takim przypadku do czynienia z kilkoma wierzytelnościami składającymi się na jedno zobowiązanie podzielne, bowiem podział - zgodnie z treścią przepisu art. 379 par. 1 k.c. - zarówno długu, jak i wierzytelności (gdy jest kilku dłużników lub wierzycieli, a świadczenie jest podzielne i nie zachodzi solidarność bierna lub czynna) na tyle niezależnych od siebie części, ilu jest dłużników albo wierzycieli. To oznacza powstanie wielu oddzielnych stosunków prawnych, których dalszy los może być zupełnie różny; jedne np. mogą wygasnąć w wyniku zwolnienia z długu, potrącenia lub spełnienia świadczenia, inne natomiast trwać; jedne być przedawnione, inne nie. Łączy je tylko wspólne źródło (zdarzenie), z którego wynikają.

Nie zmienia to jednakże faktu, iż kwestia ta wywołuje wiele kontrowersji w orzecznictwie. Z jednej strony część judykatury stoi na stanowisko, iż zgodnie z zasadą swobody umów dopuszczalne jest ustalenie przez strony umowy konsorcjum solidarności stron umowy, ponieważ solidarność nie powoduje powstania wspólnego majątku konsorcjantów. Również z przepisów ustawy p.z.p. nie wynika niedopuszczalność zastosowania tej instytucji. To, że przepisy ustawy p.z.p. ustalają solidarną odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zamówienia przez wykonawców występujących wspólnie, nie oznacza, iż solidarność czynna po ich stronie jest niedopuszczalna w świetle przepisów ustawy o zamówieniach publicznych. Przepisy ustawy p.z.p. nie zawierają bowiem zakazu wprowadzenia po stronie wykonawców solidarności wierzycielskiej w odniesieniu do kwestii związanych ze świadczeniami wzajemnymi zamawiającego (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 23 kwietnia 2013 roku, sygn. akt I ACa 1204/13). Skutkiem takiej solidarności jest oczywiście możliwość dokonania zapłaty przez zamawiającego na rzecz któregokolwiek z wykonawców ze skutkiem zwalniającym wobec pozostałych. Natomiast w przypadku braku solidarności czynności każdy z wykonawców może dochodzić swojej części wynagrodzenia, bowiem świadczenie ma charakter podzielny.

W orzecznictwie zostało wyrażone przeciwne stanowisko, iż sama podzielność wierzytelności wspólnej w rozumieniu przedmiotowym nie zmienia tej sytuacji i nie prowadzi do podzielności w sferze możliwości dochodzenia wynagrodzenia od zamawiającego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 7 lisotpada 2014 roku, sygn. akt IV CSK 95/14). Przy czym przedmiotowe stanowisko może zostać uznane za prawidłowe jedynie w okresie trwania umowy konsorcjum, bowiem po jej rozwiązaniu trudno jest mówić o konieczności wspólnego dochodzenia roszczenia o wynagrodzenie od zamawiającego.

Podsumowując, wskazać należy, iż w przypadku braku solidarności czynnej po stronie wierzycieli (członków konsorcjum) nie zachodzą żadne racjonalne przesłanki uniemożliwiające dochodzenie części wynagrodzenia przypadającej na członka konsorcjum bezpośrednio od zamawiającego. Przeciwny pogląd prowadziłby bowiem do sprzeczności z przepisami kodeksu cywilnego, który znajduje zastosowanie w przypadkach nieuregulowanych przepisami ustawy p.z.p. Nie zmienia to jednakże faktu, iż w orzecznictwie sądowym prezentowane jest też stanowisko przeciwne, które zakłada, że legitymowani czynnie są jedynie wszyscy członkowie konsorcjum występujący łącznie. W przypadku rozwiązania umowy konsorcjum należy się natomiast opowiedzieć raczej za dopuszczalnością dochodzenia należnej części wynagrodzenia przez każdego członka konsorcjum oddzielnie.

Łukasz Michał Mackiewicz,

radca prawny