Jak gminy współpracują z organizacjami pożytku publicznego

Działalność pożytku publicznego to działalność społecznie użyteczna prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych. Z kolei organizacjami pozarządowymi są niebędące jednostkami sektora finansów publicznych oraz niedziałające w celu osiągnięcia zysku osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia. Poza tym działalność pożytku publicznego może być prowadzona przez:

● osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Polsce, o stosunku państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego;

● stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego;

● spółdzielnie socjalne;

● spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz kluby sportowe będące spółkami działającymi na podstawie przepisów ustawy o kulturze fizycznej.

Wszystkie te podmioty nie mogą jednak działać w celu osiągnięcia zysku oraz nie mogą przeznaczać całości dochodu na realizację celów statutowych. Ponadto nie mogą one przeznaczać zysku do podziału między swoich członków, udziałowców, akcjonariuszy i pracowników. Za organizacje pozarządowe można więc uznać przykładowo: fundacje, stowarzyszenia, związki stowarzyszeń, kółka rolnicze, cechy rzemieślnicze, związki zawodowe, federacje i konfederacje związków pracodawców, oraz związki sportowe.

Gminy, powiaty lub województwa współpracują w sferze zadań publicznych z organizacjami pozarządowymi w zakresie odpowiadającym zadaniom tych organów. Współpraca ta może się odbywać w szczególności w formach zlecania organizacjom pozarządowym realizacji zadań publicznych. Dopuszczalne jest również wzajemne informowania się o planowanych kierunkach działalności i współdziałania w celu zharmonizowania tych kierunków oraz konsultowanie z organizacjami pozarządowymi, odpowiednio do zakresu ich działania, projektów aktów normatywnych w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji. Możliwe jest także tworzenie wspólnych zespołów o charakterze doradczym, złożonych z przedstawicieli organizacji pozarządowych oraz przedstawicieli właściwych organów gminy, powiatu lub województwa. Samorządy mogą również zawierać umowy o wykonanie inicjatywy lokalnej oraz umów partnerstwa określonych w ustawie z 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

Współpraca samorządów z organizacjami pozarządowymi powinna odbywać się na zasadach pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności. Dodatkowo organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego powinien uchwalić szczegółowy sposób konsultowania z radami działalności pożytku publicznego lub organizacjami pozarządowymi projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji. Jednostki samorządu terytorialnego mogą ponadto udzielać pożyczek, gwarancji, poręczeń organizacjom pozarządowym. Środki te muszą być jednak przeznaczane na realizację zadań w sferze pożytku publicznego.

Obowiązkiem jednostek samorządu terytorialnego jest także uchwalanie rocznego programu współpracy z organizacjami pozarządowymi. Program ten powinien być uchwalany po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi. Powinien on zostać przyjęty najpóźniej do 30 listopada roku poprzedzającego okres obowiązywania programu. Organy te mogą także uchwalać wieloletnie programy współpracy z organizacjami pozarządowymi.

Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie zobowiązuje organy wykonawcze jednostek samorządu terytorialnego do przedłożenia organowi stanowiącemu sprawozdanie z realizacji programu współpracy za rok poprzedni. Sprawozdanie to powinno być złożone najpóźniej do 30 kwietnia każdego roku kalendarzowego.

Program współpracy samorządu z organizacjami pozarządowymi powinien zawierać w szczególności:

● cel główny i cele szczegółowe programu;

● zasady współpracy;

● zakres przedmiotowy;

● formy współpracy;

● priorytetowe zadania publiczne;

● okres realizacji programu;

● sposób realizacji programu;

● wysokość środków przeznaczanych na realizację programu;

● sposób oceny realizacji programu;

● informację o sposobie tworzenia programu oraz o przebiegu konsultacji;

● tryb powoływania i zasady działania komisji konkursowych do opiniowania ofert w otwartych konkursach ofert.

Programy współpracy z organizacjami pozarządowymi mogą przyjmować także organy administracji rządowej. W tym przypadku dokument ten może jednak obejmować maksymalnie okres pięciu lat. Jeżeli program taki zostanie przyjęty, to organ administracji rządowej, nie później niż do 30 kwietnia każdego roku, musi ogłosić w Biuletynie Informacji Publicznej sprawozdanie z jego realizacji.

Celem wprowadzenia programu współpracy przez gminy, powiaty i województwa z podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego jest przede wszystkim zapewnienie efektywnego wykonywania zadań publicznych danego samorządu wynikających z przepisów prawa. W pierwszej kolejności chodzi o włączenie organizacji w ich realizację. Dodatkowo uchwalane przez jednostki samorządu terytorialnego programy wśród swoich celów wskazują na umacnianie w świadomości społecznej poczucia odpowiedzialności za wspólnotę lokalną, pobudzanie aktywności ukierunkowanej na zorganizowane zaspokajanie potrzeb lokalnej społeczności, zwiększanie udziału mieszkańców w rozwiązywaniu lokalnych problemów i efektywności działań na rzecz mieszkańców danego samorządu.

Współpraca ta może przybrać charakter finansowy i pozafinansowy. Do form współpracy o charakterze finansowym należy działalność prowadzona przez organizacje pozarządowe i inne podmioty w sferze zadań publicznych, za które pobierają one wynagrodzenie. Działalnością odpłatną pożytku publicznego jest ponadto sprzedaż towarów lub usług wytworzonych lub świadczonych przez osoby bezpośrednio korzystające z działalności pożytku publicznego, w szczególności w zakresie rehabilitacji oraz przystosowania do pracy zawodowej osób niepełnosprawnych oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także sprzedaż przedmiotów darowizny. W każdym przypadku przychód z działalności odpłatnej pożytku publicznego powinien służyć wyłącznie prowadzeniu tej działalności.

Gminy, powiaty i województwa wspierają realizację zadań publicznych przez organizacje pozarządowe prowadzące działalność statutową w danej dziedzinie oraz powierzają im realizację zadań publicznych. Wspieranie oraz powierzanie realizacji zadań odbywa się po przeprowadzeniu otwartego konkursu ofert, chyba że przepisy odrębne przewidują inny tryb zlecania. Termin składania ofert nie może być krótszy niż 21 dni od dnia ukazania się ogłoszenia. Samo zaś ogłoszenie o konkursie powinno zawierać informacje o:

● rodzaju zadania;

● wysokości środków publicznych przeznaczonych na realizację tego zadania;

● zasadach przyznawania dotacji;

● terminach i warunkach realizacji zadania;

● terminie składania ofert;

● trybie i kryteriach stosowanych przy wyborze ofert oraz terminie dokonania wyboru ofert;

● zrealizowanych przez organ administracji publicznej w roku ogłoszenia otwartego konkursu ofert i w roku poprzednim zadaniach publicznych tego samego rodzaju i związanych z nimi kosztach, ze szczególnym uwzględnieniem wysokości dotacji przekazanych organizacjom pozarządowym i pozostałym podmiotom.

Ogłoszenie o otwartym konkursie ofert powinno znaleźć się w Biuletynie Informacji Publicznej, w siedzibie organu administracji w miejscu przeznaczonym na zamieszczanie ogłoszeń, a także na stronie internetowej organu. Ogłoszenie otwartego konkursu ofert można także zamieścić w dzienniku lub tygodniku o zasięgu ogólnopolskim, regionalnym lub lokalnym, w zależności od rodzaju zadania publicznego.

Podmiot składający ofertę powinien zamieścić w niej szczegółowy zakres rzeczowy zadania publicznego proponowanego do realizacji, termin i miejsce jego realizacji oraz kalkulację przewidywanych kosztów. Konieczne jest także podanie informacji o wcześniejszej działalności organizacji pozarządowej lub innych podmiotów składających ofertę w zakresie, którego dotyczy zadanie publiczne, a także informacji o posiadanych zasobach rzeczowych i kadrowych zapewniających wykonanie zadania publicznego. Niezbędna jest również informacja o planowanej wysokości środków finansowych na realizację danego zadania pochodzących z innych źródeł. Podmiot składający swoją ofertę może także złożyć deklarację o zamiarze odpłatnego lub nieodpłatnego wykonania zadania publicznego.

Dwie (lub więcej) organizacje pozarządowe działające wspólnie mogą złożyć ofertę wspólną. W takiej sytuacji powinny one wskazać, jakie działania w ramach realizacji zadania publicznego będą wykonywać poszczególne organizacje pozarządowe, a także sposób reprezentacji podmiotów wobec organu administracji publicznej. Umowę zawartą między organizacjami pozarządowymi lub innymi podmiotami zamierzającymi zrealizować zadanie powinny one załączyć do umowy o wsparcie realizacji zadania publicznego lub o powierzenie realizacji zadania publicznego.

Rozpatrując złożone oferty, organ administracji publicznej powinien dokonać oceny możliwości realizacji zadania, przedstawionej kalkulacji kosztów, w tym w odniesieniu do zakresu rzeczowego zadania, a także proponowanej jakości i kwalifikacji osób, przy udziale których organizacja pozarządowa będzie je realizowała. Konieczne jest także uwzględnienie planowanych przez organizację pozarządową wkładów rzeczowych, osobowych, w tym świadczenia wolontariuszy i pracy społecznej członków. Pod uwagę brana jest również analiza i ocena zleconych zadań publicznych w przypadku organizacji pozarządowej, która w latach poprzednich wykonywała zadania publiczne. W tym przypadku oceniana jest rzetelność i terminowość oraz sposób rozliczenia otrzymanych na ten cel środków.

Taka dogłębna analiza powinna być zastosowana także wówczas, gdy w wyniku ogłoszenia otwartego konkursu ofert została zgłoszona jedna oferta. Opiniowanie złożonych ofert powinno być dokonane przez specjalną komisję konkursową, którą powołuje organ administracji publicznej ogłaszający otwarty konkurs ofert. W skład tej komisji wchodzą przedstawiciele organu wykonawczego tej jednostki. Natomiast do komisji konkursowej powołanej przez organ administracji rządowej wchodzą przedstawiciele tego organu. W każdym przypadku w pracach komisji konkursowej mogą uczestniczyć także osoby posiadające specjalistyczną wiedzę w dziedzinie obejmującej zakres zadań publicznych, których konkurs dotyczy. Mają one jednak wyłącznie głos doradczy i nie mogą decydować o wyborze podmiotu, który będzie realizował zadanie.

Po przeprowadzeniu analizy nadesłanych ofert komisja konkursowa dokonuje wyboru podmiotu, który zrealizuje zlecone zadanie. Ważne jest to, że w otwartym konkursie ofert może zostać wybrana więcej niż jedna oferta. Po zakończeniu tego etapu niezbędne jest ogłoszenia wyników konkursu. Ogłoszenie to powinno zawierać:

● nazwę oferenta;

● nazwę zadania publicznego;

● wysokość przyznanych środków publicznych.

Wyniki otwartego konkursu powinny być ogłoszone niezwłocznie po wyborze oferty. Po zapoznaniu się z tym ogłoszeniem każdy może żądać uzasadnienia wyboru lub odrzucenia oferty.

Po ogłoszeniu wyników otwartego konkursu organ administracji publicznej zawiera umowy o wsparcie realizacji zadania publicznego lub o powierzenie realizacji zadania publicznego z wyłonionymi organizacjami pozarządowymi lub innymi podmiotami. Powinno to nastąpić niezwłocznie, a więc najszybciej, jak to jest możliwe. Umowa ta musi zostać zawarta w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Dodatkowo umowa o wsparcie realizacji zadania publicznego lub o powierzenie realizacji zadania publicznego może być zawarta na czas realizacji zadania lub na czas określony, nie dłuższy niż pięć lat.

Organizacje pozarządowe oraz pozostałe podmioty, z którymi zawarto umowę na realizację zadania publicznego, muszą zobowiązać się do jego wykonania w zakresie i na zasadach określonych w umowie. Jeśli natomiast zadanie ma być realizowane przez podmioty, które złożyły wspólną ofertę, to umowa powinna wskazywać prawa i obowiązki każdej z organizacji, w tym zakres ich świadczeń składających się na realizowane zadanie.

Po podpisaniu umowy organ administracji publicznej zlecający zadanie może przeprowadzać kontrolę i ocenę realizacji zadania. Kontrola ta powinna obejmować w szczególności:

● stan realizacji zadania;

● efektywność, rzetelność i jakość wykonania zadania;

● prawidłowość wykorzystania środków publicznych otrzymanych na realizację zadania;

● prowadzenie dokumentacji określonej w przepisach prawa i w postanowieniach umowy.

Po wykonaniu umowy organizacja pozarządowa powinna złożyć sprawozdanie. Musi być ono sporządzone w terminie 30 dni od dnia zakończenia realizacji zadania publicznego. Ważne jest to, że okresem sprawozdawczym jest rok budżetowy. Z tego też względu organ administracji publicznej może wezwać do złożenia w roku budżetowym częściowych sprawozdań z wykonania zadania publicznego. Nie może to jednak nastąpić wcześniej niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia wezwania.

Nie w każdym przypadku zlecenie realizacji zadania publicznego musi nastąpić w drodze konkursu. Na wniosek organizacji pozarządowej lub innego podmiotu organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego może zlecić realizację zadania z pominięciem otwartego konkursu ofert. Taki tryb wyboru organizacji pozarządowej może jednak nastąpić wyłącznie w przypadku realizacji zadań publicznych o charakterze lokalnym lub regionalnym. Dodatkowo wysokość dofinansowania lub finansowania zadania publicznego nie może przekraczać kwoty 10 tys. zł. Równocześnie zadanie nie może być też realizowane w okresie dłuższym niż 90 dni.

W przypadku wyboru organizacji pozarządowej w trybie bezkonkursowym organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego musi również dokonać ogłoszenia oferty w Biuletynie Informacji Publicznej, w siedzibie organu jednostki w miejscu przeznaczonym na zamieszczanie ogłoszeń, a także na stronie internetowej organu. Zamieszczenie oferty powinno nastąpić w terminie nie dłuższym niż siedem dni roboczych od dnia wpłynięcia oferty. Dodatkowo powinno być podane do publicznej informacji przez co najmniej siedem dni. W okresie tym każdy może zgłosić uwagi dotyczące złożonej oferty. Zainteresowani mają na to siedem dni. Po upływie tego terminu oraz po rozpatrzeniu uwag organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego powinien niezwłocznie zawrzeć umowę o wsparcie realizacji zadania publicznego lub o powierzenie realizacji zadania publicznego. Złożona oferta stanowi załącznik do umowy.

Jeżeli organizacja pozarządowa zostanie wybrana w trybie pozakonkursowym, to wysokość środków finansowych przyznanych przez organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego nie może przekroczyć 20 proc. dotacji planowanych w roku budżetowym na realizację zadań publicznych.

Zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i wolontariacie zadania publiczne mogą być realizowane nie tylko przez organizacje pozarządowe, ale także w ramach inicjatywy lokalnej mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego. Do tego konieczny jest jednak wniosek tych mieszkańców. Może być on złożony bezpośrednio przez te osoby albo za pośrednictwem organizacji pozarządowych lub innych podmiotów realizujących zadania publiczne.

W taki sposób mogą być realizowane przede wszystkim zadania z zakresu:

● budowy, rozbudowy lub remontu dróg, kanalizacji, sieci wodociągowej, budynków oraz obiektów architektury stanowiących własność jednostek samorządu terytorialnego;

● edukacji, oświaty i wychowania;

● działalności w sferze kultury fizycznej i turystyki;

● ochrony przyrody, w tym zieleni w miastach i wsiach;

● porządku i bezpieczeństwa publicznego.

Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego określa tryb i szczegółowe kryteria oceny wniosków o realizację zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej. Szczegółowe kryteria oceny powinny uwzględniać przede wszystkim wkład pracy społecznej w realizację inicjatywy lokalnej. Dokonując oceny wniosku, organ wykonawczy powinien brać pod uwagę przede wszystkim szczegółowe kryteria oceny wniosku oraz jego celowość z punktu widzenia potrzeb społeczności lokalnej.

Jeżeli organ uzna, że określone zadanie może być zrealizowane przez mieszkańców danej jednostki samorządu terytorialnego, to powinien przystąpić do podpisania umowy z osobami, które zadeklarowały jego realizację. Umowa taka powinna być zawarta na czas określony. Na podstawie zawartej umowy mieszkańcy, którzy wystąpili z lokalną inicjatywą, mogą otrzymać od jednostki samorządu terytorialnego rzeczy konieczne do jej wykonania. Dodatkowo po podpisaniu umowy organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego wspólnie z wnioskodawcami opracowuje dokumenty niezbędne do przeprowadzenia inicjatywy lokalnej, w tym harmonogram i kosztorys.

Sfera zadań publicznych w zakresie działalności pożytku publicznego realizowanych przez organizacje pozarządowe obejmuje zadania w zakresie:

● pomocy społecznej, w tym pomocy rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych rodzin i osób;

● działalności na rzecz integracji i reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;

● działalności charytatywnej;

● podtrzymywania i upowszechniania tradycji narodowej, pielęgnowania polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej;

● działalności na rzecz mniejszości narodowych i etnicznych oraz języka regionalnego;

● ochrony i promocji zdrowia;

● działalności na rzecz osób niepełnosprawnych;

● promocji zatrudnienia i aktywizacji zawodowej osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy;

● działalności na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn;

● działalności na rzecz osób w wieku emerytalnym;

● działalności wspomagającej rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości;

● działalności wspomagającej rozwój techniki, wynalazczości i innowacyjności oraz rozpowszechnianie i wdrażanie nowych rozwiązań technicznych w praktyce gospodarczej;

● działalności wspomagającej rozwój wspólnot i społeczności lokalnych;

● nauki, szkolnictwa wyższego, edukacji, oświaty i wychowania;

● wypoczynku dzieci i młodzieży;

● kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego;

● wspierania i upowszechniania kultury fizycznej i sportu;

● ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego;

● turystyki i krajoznawstwa;

● porządku i bezpieczeństwa publicznego;

● obronności państwa i działalności Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej;

● upowszechniania i ochrony wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji;

● ratownictwa i ochrony ludności;

● promocji i organizacji wolontariatu.

Łukasz Mazurek

dgp@infor.pl

Ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. nr 96, poz. 873 z późn. zm.).