Jak obiekty zabytkowe będą chronione przez władze lokalne

Szczególnie cenne i ważne z punktu widzenia kultury i dziedzictwa narodowego nieruchomości zabytkowe będą lepiej chronione. Nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami - nad którą prace legislacyjne zbliżają się do końca - nakłada na organy administracji publicznej dodatkowe obowiązki związane z tego typu nieruchomościami. Rozszerza ona także ochronę innych przedmiotów zabytkowych, jak np. obrazów czy rzeźb.

Wszystkie zabytki są obecnie chronione poprzez ich wpis do rejestru zabytków, uznanie ich za pomnik historii lub utworzenie parku kulturowego. Zgodnie z nowelizacją nieruchomości zabytkowe będą także dodatkowo chronione poprzez wpisanie ich ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej lub decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej.

Ochrona nieruchomości zabytkowych będzie także musiała być uwzględniana m.in. przy sporządzaniu i aktualizacji koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województw i planów zagospodarowania przestrzennego województw. Obiekty takie będą musiały być także brane pod uwagę przy sporządzaniu analiz i studiów z zakresu zagospodarowania przestrzennego powiatu, strategii rozwoju gmin, studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin. Przy tworzeniu tego typu dokumentów organy administracji publicznej będą musiały uwzględniać zapisy krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Będą one także musiały określić rozwiązania niezbędne do zapobiegania zagrożeniom dla zabytków, zapewnienia im ochrony przy realizacji inwestycji oraz przywracania zabytków do jak najlepszego stanu, a także ustalić przeznaczenie i zasady zagospodarowania terenu uwzględniające opiekę nad zabytkami.

W celu zagwarantowania prawidłowej ochrony wszystkich nieruchomości zabytkowych nowelizacja nakłada na wójtów, burmistrzów i prezydentów miast obowiązek prowadzenia ich ewidencji. Będzie ona prowadzona w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu danej gminy.

W gminnej ewidencji zabytków powinny być ujęte zabytki nieruchome wpisane do rejestru, inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków, a także inne obiekty nieruchome wyznaczone przez wójta, burmistrza, prezydenta miasta w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Szczegóły dotyczące ewidencji zabytków, jak np. wzory gminnych kart ewidencyjnych oraz dane, które powinny być ujęte w poszczególnych księgach rejestru, karcie ewidencyjnej i adresowej zabytku, a także sposób gromadzenia dokumentów zostaną określone w rozporządzeniu ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Wejście w życie nowych przepisów nie oznacza, że wójtowie, burmistrzowie i prezydenci od razu będą mieli obowiązek założenia gminnych ewidencji zabytków. W pierwszej kolejności, w terminie trzech lat od wejścia w życie nowych przepisów Generalny Konserwator Zabytków i wojewódzcy konserwatorzy zabytków będą musieli założyć krajową i wojewódzkie ewidencje zabytków. Dopiero w terminie roku od przekazania przez wojewódzkiego konserwatora zabytków wykazu zabytków wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast będą musieli założyć gminną ewidencję zabytków. Do czasu założenia gminnych ewidencji zabytków decyzje o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego oraz decyzje o warunkach zabudowy będą wydawane po uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Poza nieruchomościami zabytkowymi dodatkową ochroną zostaną także objęte inne przedmioty ruchome, które przedstawiają szczególną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Ochrona ta obejmie przede wszystkim ograniczenia w zakresie wywożenia zabytków za granicę.

Zgodnie z nowymi procedurami zabytki będą mogły być czasowo wywożone za granicę, jeżeli pozwala na to ich stan zachowania. W każdym przypadku osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, w której posiadaniu znajduje się zabytek, będzie musiała udzielić rękojmi, że zabytek nie ulegnie zniszczeniu lub uszkodzeniu i zostanie przywieziony do kraju przed upływem terminu ważności pozwolenia. Niezależnie od tego czasowy wywóz zabytkowego przedmiotu za granicę będzie wymagał jednorazowego lub wielokrotnego pozwolenia. Wydawane będzie ono przez wojewódzkiego konserwatora zabytków na wniosek osoby fizycznej lub jednostki organizacyjnej, w której posiadaniu znajduje się zabytek. Termin wielokrotnego pozwolenia na wywóz nie może przekraczać trzech lat od wydania pozwolenia. Jeżeli natomiast ktoś będzie chciał uzyskać pozwolenie na stały wywóz zabytku za granicę, musi uzyskać zgodę ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Minister może odmówić wydania takiego pozwolenia, jeżeli zabytek posiada szczególną wartość dla dziedzictwa kulturowego.

Zabytki wpisane do rejestru wchodzące w skład zbiorów publicznych, które stanowią własność Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz innych jednostek organizacyjnych zaliczanych do sektora finansów publicznych, a także znajdujące się w inwentarzach muzeów lub narodowym zasobie bibliotecznym, w żadnym wypadku nie mogą być wywożone za granicę na stałe.

Nowelizacja przewiduje, że nie w każdym przypadku konieczne jest uzyskiwanie pozwoleń na wywóz zabytków za granicę. Przede wszystkim z obowiązku tego zwolnione są te przedmioty, które nie znajdują się na liście zabytków wymagających pozwolenia. Ponadto bez żadnych dodatkowych formalności można wywozić dzieła twórców żyjących, zabytki przywiezione z zagranicy przez osoby korzystające z przywilejów lub immunitetów dyplomatycznych, a także zabytki, które posiadają potwierdzenie wwozu wystawione przez organ celny lub Straż Graniczną. Uproszczonymi procedurami wywozowymi zostaną objęte też zabytki przywiezione z terytorium państwa niebędącego członkiem Unii Europejskiej, które są objęte procedurą odprawy czasowej lub procedurą uszlachetniania czynnego w rozumieniu przepisów prawa celnego, a także zabytki przywiezione z terytorium państwa członkowskiego UE na okres nie dłuższy niż trzy lata. W tym ostatnim przypadku warunek jest jednak taki, aby wywóz dokonywany był na terytorium państwa członkowskiego Unii. Bez zezwolenia można ponadto wywozić zabytki przywiezione spoza krajów UE, które zostały dopuszczone do obrotu i są wywożone przed upływem pięciu lat od dopuszczenia do obrotu.

Jeżeli zabytek będzie wywożony bez pozwolenia, a jego cechy będą wskazywały, że powinno ono być przedstawione, Straż Graniczna lub organ celny będzie mógł zażądać okazania dokumentów potwierdzających fakt, że wywożony zabytek nie wymaga pozwolenia. Dokumentem takim może być: ocena wskazująca czas powstania zabytku, wycena wartości przedmiotu, faktura, potwierdzenie wwozu zabytku na terytorium Polski, ubezpieczenie przewozu przedmiotu oraz pozwolenie na wywóz zabytku z terytorium innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Jeżeli dokument taki nie zostanie przedstawiony lub będzie budził wątpliwości co do jego wiarygodności, Straż Graniczna lub organ celny może zatrzymać ten zabytek na czas niezbędny do ustalenia, czy wywóz mógł być dokonywany bez pozwolenia.

Nowe przepisy mają wejść w życie po upływie 30 dni od ich ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Z rejestru skreśla się zabytek, który:

● uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej,

● został wywieziony na stałe za granicę zgodnie z obowiązującymi przepisami,

● został wpisany do inwentarza muzeum,

● wszedł w skład narodowego zasobu bibliotecznego.

Wywóz zabytków za granicę może nastąpić na podstawie:

● jednorazowego pozwolenia na stały wywóz zabytku za granicę,

● jednorazowego pozwolenia na czasowy wywóz zabytku za granicę,

● wielokrotnego pozwolenia indywidualnego na czasowy wywóz zabytku za granicę,

● wielokrotnego pozwolenia ogólnego na czasowy wywóz zabytków za granicę.

O zgodę na wywóz przedmiotu za granicę będzie musiała wystąpić każda osoba, która będzie chciała wywieźć zabytek zaliczany do jednej z następujących kategorii:

● zabytków archeologicznych, które mają więcej niż 100 lat i wchodzą w skład zbiorów archeologicznych lub zostały pozyskane w wyniku badań archeologicznych bądź przypadkowych odkryć,

● elementów stanowiących integralną część zabytków architektury, wystroju wnętrz, pomników, posągów i dzieł rzemiosła artystycznego, które mają więcej niż 100 lat,

● wykonanych dowolną techniką i na dowolnym materiale dzieł malarstwa, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 40 tys. zł,

● wykonanych na dowolnym materiale akwareli, gwaszy i pasteli, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 16 tys. zł,

● mozaik wykonanych dowolną techniką i na dowolnym materiale rysunków, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 12 tys. zł,

● oryginalnych dzieł grafiki i matryc do ich wykonania oraz oryginalnych plakatów, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 16 tys. zł,

● oryginalnych rzeźb, posągów lub ich kopii wykonanych tą samą techniką co oryginał, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 20 tys. zł,

● pojedynczych fotografii, filmów oraz ich negatywów, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 6 tys. zł,

● pojedynczych lub znajdujących się w zbiorach rękopisów, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 4 tys. zł,

● pojedynczych lub znajdujących się w zbiorach książek, które mają więcej niż 100 lat i ich wartość jest wyższa niż 6 tys. zł,

● pojedynczych map drukowanych i partytur, które mają więcej niż 150 lat i ich wartość jest wyższa niż 6 tys. zł,

● kolekcji i przedmiotów z kolekcji zoologicznych, botanicznych, mineralnych lub anatomicznych, których wartość jest wyższa niż 16 tys. zł,

● kolekcji o znaczeniu historycznym, paleontologicznym, etnograficznym lub numizmatycznym, których wartość jest wyższa niż 16 tys. zł,

● środków transportu, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 32 tys. zł,

● innych zabytków, które mają więcej niż 50 lat i ich wartość jest wyższa niż 16 tys. zł.

Arkadiusz Jaraszek

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Art. 1-11 ustawy z 19 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Po poprawkach Senatu ustawę skierowano ponownie do Sejmu.