Wójt zawsze pełni funkcję zgromadzenia wspólników, jeśli firma należy wyłącznie do samorządu

Gmina w celu wykonywania zadań własnych i zleconych może tworzyć jednostki organizacyjne. Mogą one przybierać różne formy prawne. Gmina decyduje, czy pozostawać one będą w strukturze gminy, czy poza tą strukturą. Tymi ostatnimi są w szczególności spółki handlowe, zakłady budżetowe, a także fundacje, stowarzyszenia, spółdzielnie. Jednostki te mogą być tworzone wyłącznie przez gminę lub wspólnie z innymi podmiotami, również prywatnymi.

Szczególnym rodzajem komunalnych jednostek organizacyjnych są spółki handlowe. Ich specyfiką jest to, że mają one osobowość prawną, czym różnią się od innych jednostek organizacyjnych gminy, np. samorządowych zakładów budżetowych. Gmina może zlecić spółkom realizację zadań użyteczności publicznej, których celem jest zaspokajanie zbiorowych potrzeb ludności w drodze świadczenia usług powszechnie dostępnych. Mogą one także wykonywać działalność poza tą sferą, czyli realizować działalność komercyjną (zarobkową). Zakres tej działalności wyznacza art. 10 ustawy z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (dalej ustawa).

Ograniczona swoboda

Gminy są uprawnione do zakładania i przystępowania do spółek kapitałowych w celu realizacji zadań o charakterze użyteczności publicznej.

- Gdy cel nowo zakładanej spółki wykracza poza tę sferę, gmina musi spełnić określone ustawowo warunki - zauważa Michał Paprocki, radca prawny, Kancelaria Chmaj i Wspólnicy Sp. k.

Z art. 10 ustawy wynika, że poza sferą użyteczności publicznej gmina może tworzyć spółki prawa handlowego i przystępować do nich, jeżeli łącznie zostaną spełnione następujące warunki:

wistnieją niezaspokojone potrzeby wspólnoty samorządowej na rynku lokalnym;

wwystępujące w gminie bezrobocie w znacznym stopniu wpływa negatywnie na poziom życia wspólnoty samorządowej, a zastosowanie innych działań i środków prawnych wynikających z obowiązujących przepisów nie doprowadziło do aktywizacji gospodarczej, ożywienia rynku lokalnego lub trwałego ograniczenia bezrobocia.

Gmina może tworzyć spółki prawa handlowego i przystępować do nich również wówczas, jeżeli zbycie składnika mienia komunalnego mogącego stanowić wkład niepieniężny gminy do spółki albo też rozporządzenie nim w inny sposób spowoduje dla gminy poważną stratę majątkową. Wymienionych wyżej ograniczeń nie stosuje się do posiadania przez gminę akcji lub udziałów spółek zajmujących się czynnościami bankowymi, ubezpieczeniowymi oraz działalnością doradczą, promocyjną, edukacyjną i wydawniczą na rzecz samorządu terytorialnego, a także innych spółek ważnych dla rozwoju gminy, np. klubów sportowych działających w formie spółki kapitałowej. [przykład]

Zamknięty katalog

Gmina może tworzyć spółki z o.o. lub spółki akcyjne a także przystępować do nich w charakterze wspólnika (udziałowca bądź akcjonariusza). Może utworzyć także spółki komandytowe lub komandytowo-akcyjne, o których mowa w art. 14 ust. 1 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym.

Gmina może tworzyć nie tylko spółki jednoosobowe (zarówno z o.o., jak i akcyjną), w których jest ona jedynym udziałowcem lub akcjonariuszem, lecz także może tworzyć spółki kapitałowe razem z innymi podmiotami (zarówno publicznymi, jak i prywatnymi), przystępować do istniejących jednoosobowych spółek kapitałowych, przystępować do istniejących spółek jednoosobowych razem z innymi jeszcze podmiotami, nabywając udziały lub akcje od dotychczasowego jedynego wspólnika (wszystkie lub część) lub obejmując udziały albo akcje w podwyższonym kapitale zakładowym. Powyższe działania mogą być podejmowane zarówno w sferze użyteczności publicznej, jak i poza nią.

Nie wyda polecenia

Pamiętać należy, że gmina jako osoba prawna działa poprzez swoje organy, a tym samym w spółce musi być reprezentowana przez właściwy organ. Ustawodawca wyeliminował potencjalne wątpliwości dotyczące tego, który organ jest uprawniony do reprezentacji gminy w spółce kapitałowej. W jednoosobowych spółkach gminy funkcję zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia) pełni wójt, burmistrz lub prezydent miasta - zauważa mecenas Paprocki.

Art. 12 ust. 4 ustawy jest więc przepisem szczególnym w stosunku do art. 156 i art. 303 par. 1 k.s.h., zgodnie z którymi w przypadku spółek jednoosobowych wszystkie uprawnienia zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia wykonuje wspólnik.

- Wójt w zakresie wykonywanych funkcji zgromadzenia wspólników nie musi współdziałać z radą gminy. Oznacza to, że rada gminy nie ma wpływu na jego decyzje i nie może w formie uchwały wydawać mu poleceń dotyczących działań związanych z wykonywaniem funkcji zgromadzenia wspólników w spółce - stwierdza Maria Kustos, Associate, KSP legal & tax advice.

Na trzy lata

W spółkach kapitałowych z udziałem gminy bez względu na to, czy jest to spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, czy spółka akcyjna i niezależnie od posiadanych przez gminę udziałów (akcji) obligatoryjnie działa rada nadzorcza, której członkowie powoływani są na trzyletnią kadencję - podkreśla Maria Kustos, Associate, KSP legal & tax advice.

W literaturze podkreśla się, że obowiązek taki stosuje się do spółek z udziałem jednostek samorządu terytorialnego niezależnie od tego, czy gmina jest jednym udziałowcem (akcjonariuszem), czy też obok niej są inne podmioty.

Członkowie rady nadzorczej są powoływani uchwałą wspólników, o ile umowa spółki nie stanowi inaczej. W umowie spółki z o.o. lub akcyjnej można zawrzeć postanowienie, że gmina niezależnie od ilości posiadanych udziałów (akcji) będzie powoływać określoną liczbę członków rady nadzorczej albo nawet całą radę nadzorczą.

Członkowie rady nadzorczej reprezentujący w spółce jednostkę samorządu terytorialnego są powoływani spośród osób, które złożyły egzamin w trybie przewidzianym w przepisach o komercjalizacji i prywatyzacji, czyli w rozporządzeniu Rady Ministrów z 7 września 2004 r. w sprawie szkoleń i egzaminów dla kandydatów na członków rad nadzorczych spółek, w których Skarb Państwa jest jedynym akcjonariuszem (Dz.U. nr 198, poz. 2038 z późn. zm.).

Sąd Najwyższy w wyroku z 21 grudnia 2005 r. (IV CK 311/05, Glosa 2008/1/12) stwierdził, że obowiązek powoływania do rady nadzorczej osób legitymujących się określonymi w przepisach kwalifikacjami dotyczy spółek z udziałem jednostek samorządu terytorialnego wtedy, gdy ustawa lub statut dają jednostce samorządu uprawnienie do wskazania swojego reprezentanta w radzie.

Do członków rad nadzorczych spółek z udziałem j.s.t., reprezentujących w spółce jednostkę samorządu terytorialnego, stosuje się odpowiednio art. 13 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 171, poz. 1397 z późn. zm.). Oznacza to, że członkowie rady nadzorczej tej spółki nie mogą:

wpozostawać w stosunku pracy ze spółką ani świadczyć pracy lub usług na jej rzecz na podstawie innego tytułu prawnego,

wposiadać akcji lub udziałów u przedsiębiorców tworzonych przez spółkę, z wyjątkiem akcji dopuszczonych do obrotu na rynku regulowanym,

wpozostawać u powyższych przedsiębiorców w stosunku pracy ani świadczyć pracy lub usług na ich rzecz na podstawie innego tytułu prawnego,

wwykonywać zajęć, które pozostawałyby w sprzeczności z ich obowiązkami albo mogłyby wywołać podejrzenie o stronniczość lub interesowność.

Kadencja członka rady nadzorczej w spółkach z większościowym udziałem jednostek samorządu terytorialnego trwa trzy lata. Tym samym wspólnicy czy akcjonariusze tych spółek nie mogą ustalić, że będzie to np. dwa czy cztery lata, bowiem ten wymóg wynika wprost z ustawy.

Większościowy udział dotyczy liczby głosów, jakimi dysponuje gmina na zgromadzeniu wspólników, gdyż zapewnia to jej bezpośredni wpływ na powołanie i odwołanie członka rady nadzorczej bez odrębnego zapisu w umowie spółki uprawniającego jednostkę do powołania członków rady niezależnie od ilości posiadanych udziałów (akcji).

W spółkach akcyjnych z mniejszościowym udziałem jednostki kadencja członka rady nadzorczej nie może być natomiast dłuższa niż pięć lat. Oznacza to, że wspólnicy mogą wskazać krótszy okres kadencji, np. dwa lata. Te same reguły należy stosować do spółki komandytowo-akcyjnej. Z pojęciem kadencji wiąże się pojęcie mandatu. Kadencja oznacza okres, na jaki została powołana osoba, określany w pełnych latach.

O reprezentacji gminy przez członków rady nadzorczej można mówić jedynie w sytuacji, gdy miała ona rzeczywisty wpływ na ich powołanie, tj. w spółkach z większościowym udziałem gminy, w przypadku gdy rada była wybrana w drodze głosowania oddzielnymi grupami lub gdy prawo wyboru członka rady nadzorczej wynika ze szczególnych uprawnień przyznanych gminie - uważa mec. Michał Paprocki.

Należy jednak podkreślić, że z zasady członek rady nadzorczej spółki kapitałowej reprezentuje wszystkich jej wspólników, niezależnie od tego, przez kogo została wskazana jego kandydatura (wyrok SN z 21 grudnia 2005 r., IV CK 305/05, Monitor Prawniczy 2006/2/60).

Inaczej niż w k.s.h.

Rada nadzorcza spółki (jednoosobowej, większościowej oraz z mniejszościowym udziałem gminy) powołuje i odwołuje członków zarządu. Jest to istotna zmiana w stosunku do przepisów zawartych w kodeksie spółek handlowych. Kompetencja do powołania członków zarządu w spółkach z udziałem jednostek samorządu terytorialnego nie może zostać przekazana innemu organowi, np. zgromadzeniu wspólników.

W innych kwestiach dotyczących zarządów w samorządowych spółkach kapitałowych zastosowanie mają pozostałe przepisy kodeksu spółek handlowych. W spółkach z udziałem j.s.t. zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz.

PRZYKŁAD

Dla ożywienia koniunktury

Rada miejska podjęła uchwałę w sprawie utworzenia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, której głównym udziałowcem będzie gmina. Celem działania spółki było utworzenie Parku Technologicznego, jak również pobudzenie aktywizacji gospodarczej gminy, co umożliwić miało ożywienie rynku lokalnych przedsiębiorców. Rada Miejska, tworząc spółkę prawa handlowego, zwróciła uwagę na aktualną sytuację gospodarczą gminy, szczególnie zaś na występujące bezrobocie. Nowo powstała spółka miała wesprzeć ją w dążeniu do zapobieżenia negatywnym skutkom złej sytuacji gospodarczej (wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 31 sierpnia 2011 r., II SA/Go 484/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

WAŻNE

Kompetencja do powołania członków zarządu w spółkach z udziałem jednostek samorządu terytorialnego nie może zostać przekazana innemu organowi, np. zgromadzeniu wspólników

Wymagania dla kandydatów

Kandydaci na członków rad nadzorczych (z wyjątkiem kandydatów wybieranych przez pracowników, rolników i rybaków) powinni mieć ukończone studia wyższe. Powinni oni zdać egzamin uprawniający do zasiadania w radzie nadzorczej przed komisją egzaminacyjną wyznaczoną przez ministra skarbu państwa. Zwolnione z tego obowiązku są m.in. osoby, które posiadają stopień naukowy doktora nauk prawnych lub nauk ekonomicznych, względnie też wpis na listę radców prawnych, adwokatów, biegłych rewidentów lub doradców inwestycyjnych. Z obowiązku zdania egzaminu zwolnieni są również członkowie rady nadzorczej wybrani przez inne podmioty niż j.s.t.

OPINIA EKSPERTA

Maja Jakubowska radca prawny, Chałas i Wspólnicy Kancelaria Prawna, biuro w Krakowie

@RY1@i02/2013/001/i02.2013.001.08800100e.803.jpg@RY2@

Przewidziany w ustawie z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm. - dalej u.s.g.) podział obowiązków w zakresie gospodarowania mieniem komunalnym między radę i wójta (odpowiednio burmistrza, prezydenta) oparto na zasadzie, że faktyczne gospodarowanie tym mieniem powierzono drugiemu podmiotowi. Rola rady gminy ogranicza się jedynie do podejmowania, w formie stosownych uchwał, decyzji w zakresie stworzenia gminnych spółek kapitałowych, ich likwidacji i reorganizacji oraz wyposażania w majątek. Wszelkie czynności faktyczne podejmuje organ wykonawczy gminy, pełniący również w jednoosobowych spółkach gminy, zgodnie z dyspozycją art. 12 ust. 4 ustawy o gospodarce komunalnej, funkcję zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia). Tym samym wójt pozostaje również podmiotem uprawnionym do powoływania rady nadzorczej, która to następnie powołuje zarząd spółki zgodnie z dyspozycją bezwzględnie obowiązującego art. 10a pkt 6 powyższej ustawy.

Wójt w zakresie wykonywania funkcji zgromadzenia wspólników nie musi współdziałać z radą gminy. Spółka jest bowiem odrębnym podmiotem prawnym. W ramach przewidzianej w art. 18 ust. 2 pkt 2 u.s.g. kompetencji rady gminy do określenia kierunków działania wójta nie mieści się bowiem wydawanie wiążących poleceń organowi wykonawczemu gminy co do sposobu załatwienia określonej sprawy. Tym samym radzie gminy na mocy ww. przepisu nie przyznano uprawnienia do kreowania zobowiązań i zlecania ich wójtowi poprzez nakazanie stosowania konkretnych rozwiązań prawnych czy też podjęcia określonych działań (wyrok WSA w Opolu z 26 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Op 356/2009).

Leszek Jaworski

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 45, poz. 236). Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).