Rada nadzorcza powinna skrupulatnie kontrolować działalność spółek komunalnych

Spółki z udziałem jednostek samorządu terytorialnego to niezależne od gmin podmioty prawa mające osobowość prawną. Z tych względów przykładowo komisja rewizyjna rady - ustawowo powołany organ kontrolujący działalność wójta, gminnych jednostek organizacyjnych oraz jednostek pomocniczych gminy - nie ma prawa bezpośredniej kontroli działalności spółek. Nie oznacza to jednak, że samorządy nie mają żadnego wpływu na ich funkcjonowanie. Członków zarządu spółek z udziałem gmin powołuje i odwołuje rada nadzorcza, do której składu gmina ma prawo wyznaczać swoich przedstawicieli jako reprezentantów mienia samorządowego. W praktyce wskazane uprawnienia zostały przypisane wójtowi (burmistrzowi i prezydentowi miasta).

W doktrynie przeważa pogląd, że te właścicielskie uprawnienia organu wykonawczego gminy mogą być już kontrolowane przez komisję rewizyjną rady. Przykładowo tylko wójt, jako organ reprezentujący gminę będącą wspólnikiem w spółce z o.o., ma prawo osobiście lub przez upoważnioną przez siebie osobę do indywidualnej kontroli spółki. Jest to jednak możliwe, gdy umowa spółki nie wyłączyła lub nie ograniczyła prawa wspólników do indywidualnej kontroli spółki. Zakładając jednak, że tak nie jest, wójt może np. przeglądać księgi i dokumenty spółki sp. z o.o. lub żądać wyjaśnień od jej zarządu. Ten ostatni organ może odmówić wspólnikowi wyjaśnień oraz udostępnienia do wglądu ksiąg i dokumentów spółki, jeżeli istnieje uzasadniona obawa, że wspólnik wykorzysta je w celach sprzecznych z interesem spółki i przez to wyrządzi spółce znaczną szkodę. W takiej sytuacji wspólnik może jednak żądać rozstrzygnięcia sprawy uchwałą wspólników (co ma znaczenie przy kilku wspólnikach). Uchwała powinna być powzięta w terminie miesiąca od dnia zgłoszenia żądania. Dodatkowo wspólnik, któremu odmówiono wyjaśnień lub wglądu do dokumentów bądź ksiąg spółki, może złożyć wniosek do sądu rejestrowego o zobowiązanie zarządu do udzielenia wyjaśnień lub udostępnienia do wglądu dokumentów bądź ksiąg spółki.

Przekładając te prawa wspólnika na uprawnienia komisji rewizyjnej, należy uznać, że ma ona prawo przykładowo do analizowania uchwał zgromadzenia wspólników jednoosobowej spółki gminy dotyczących np. rozpatrzenia i zatwierdzenia bilansu oraz rachunku zysków i strat za rok obrotowy.

Te uprawnienia nie załatwiają jednak całkowicie problemu właściwego sprawowania nadzoru właścicielskiego przez samorządy. Dobrym rozwiązaniem w tym względzie jest wprowadzenie przez organ stanowiący samorządu zasad nadzoru właścicielskiego nad spółkami z udziałem gminy. Zawarta w nich instrukcja właścicielska powinna określać m.in. zasady wykonywania funkcji nadzorczych skierowane do przedstawicieli gminy, w tym jej przedstawicieli w radach nadzorczych.

Do głównych celów nadzoru właścicielskiego nad spółkami powinno należeć zapewnienie realizacji przez spółki zadań gospodarki komunalnej samorządu, do których zostały powołane, wzrost efektywności działania, skuteczności zarządzania i wartości oraz zapewnienie transparentności działalności spółek.

W przypadku samorządowej spółki akcyjnej rada nadzorcza sprawuje stały nadzór nad działalnością spółki we wszystkich dziedzinach jej działalności. Do szczególnych obowiązków rady należy ocena sprawozdań zarządu z działalności spółki oraz sprawozdania finansowego za ubiegły rok obrotowy w zakresie zarówno ich zgodności z księgami i dokumentami, jak i ze stanem faktycznym, oraz wniosków zarządu dotyczących podziału zysku albo pokrycia straty, a także składanie walnemu zgromadzeniu corocznego pisemnego sprawozdania z wyników tej oceny.

W celu wykonania obowiązków rada nadzorcza może badać wszystkie dokumenty spółki, żądać od zarządu i pracowników sprawozdań i wyjaśnień oraz dokonywać rewizji stanu majątku spółki. Podobne kompetencje ma rada nadzorcza w samorządowych spółkach z o.o. Rada może więc badać wszystkie dokumenty spółki, żądać od zarządu i pracowników sprawozdań i wyjaśnień oraz dokonywać rewizji stanu majątku spółki. W spółce z o.o. każdy członek rady może samodzielnie wykonywać prawo nadzoru, chyba że umowa spółki stanowi inaczej. W spółkach akcyjnych rada nadzorcza wykonuje obowiązki kolegialnie, może jednak delegować je na członków do samodzielnego pełnienia określonych czynności nadzorczych. W praktyce w obu typach spółek rady działają kolegialnie, delegując czasami niektórych członków lub ich zespoły do zbadania określonych problemów. Osoby te po badaniu przedstawiają wyniki radzie. Głównym zadaniem rady jest ocena rocznych sprawozdań zarządu: finansowego i z działalności spółki.

Zgodnie z art. 10a ustawy o gospodarce komunalnej kadencja członka rady nadzorczej w spółkach z większościowym udziałem jst trwa trzy lata. Członkowie rady nadzorczej reprezentujący w spółce jst są powoływani spośród osób, które złożyły egzamin w trybie przewidzianym w przepisach o komercjalizacji i prywatyzacji. W szczególności chodzi o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 7 września 2004 r. w sprawie szkoleń i egzaminów dla kandydatów na członków rad nadzorczych spółek, w których Skarb Państwa jest jedynym akcjonariuszem (Dz.U. nr 198, poz. 2038 z późn. zm.). Dodatkowo do członków rad nadzorczych spółek z udziałem samorządu, reprezentujących w spółce jst, stosuje się odpowiednio art. 13 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (t.j. Dz.U. z 2002 r. nr 171, poz. 1397 z późn. zm.), który określa wymagania wobec nich.

W spółkach kapitałowych z udziałem jst każdy członek zarządu jest uprawniony do reprezentowania spółki w zakresie dotyczącym wszystkich czynności sądowych i pozasądowych spółki, jeśli nie ma w tym zakresie żadnych innych postanowień zawartych w statucie lub umowie spółki. Sam zarząd w samorządowych spółkach z o.o. może być jedno- lub wieloosobowy, a czas trwania jego kadencji zależy wyłącznie od postanowień umowy spółki. [Przykład]

Do zarządu mogą być powołane osoby spośród wspólników lub spoza ich grona. Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, mandat członka zarządu wygasa z dniem odbycia zgromadzenia wspólników zatwierdzającego sprawozdanie finansowe za pierwszy pełny rok obrotowy pełnienia funkcji członka zarządu. W przypadku spółki z o.o. zarząd prowadzi sprawy spółki i reprezentuje ją na zewnątrz. Gdy zarząd jest wieloosobowy, sposób reprezentowania określa umowa spółki. Jeżeli natomiast umowa ta nie zawiera żadnych postanowień w tym przedmiocie, do składania oświadczeń w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.

Członek zarządu spółki może być w każdym czasie odwołany uchwałą wspólników. Należy jednak pamiętać, że członków zarządu spółek z udziałem jst powołuje i odwołuje rada nadzorcza. Jest to przepis szczególny do rozwiązań kodeksu spółek handlowych, gdzie w przypadku spółki z o.o. o składzie zarządu rozstrzyga uchwała wspólników (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 25 kwietnia 2007 r., VI ACa 1364/2006; LexPolonica nr 1360136).

W spółkach akcyjnych, w których akcjonariuszem jest jst, zarząd składa się z jednego lub większej liczby członków. Okres sprawowania funkcji przez członka zarządu nie może być dłuższy niż pięć lat (kadencja). Jeżeli statut spółki akcyjnej (umowa spółki z o.o.) nie zawiera innych postanowień, w zarządzie wieloosobowym do składania oświadczeń w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.

Egzekucja przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, w której mniejszościowe udziały posiada gmina, okazała się bezskuteczna. Następnie spółka ogłosiła upadłość. W tym czasie doszło do zmian w składzie zarządu (zmieniono m.in. przedstawiciela samorządu).

Członkowie zarządu odpowiadają na podstawie art. 299 kodeksu spółek handlowych od chwili ich powołania do zarządu, niezależnie od tego, czy zostali formalnie zgłoszeni do Krajowego Rejestru Sądowego. Jednocześnie za długi spółki z o.o. odpowiedzialność ponoszą tylko te osoby wchodzące w skład zarządu, które formalnie zostały do niego powołane, a nie te, które choć w skład jej zarządu nie zostały powołane, to faktycznie pełniły funkcję członka zarządu. Należy również podkreślić, że niezależnie od stopnia zaniedbania swego obowiązku członkowie zarządu odpowiadają za całość zobowiązań spółki. Dotyczy to zarówno zobowiązań publicznych, jak i prywatnoprawnych spółki, których nie można zaspokoić z majątku spółki (np. z nieruchomości, ruchomości, akcji, udziałów w spółkach, praw majątkowych, depozytów itp.) - wyrok SN z 2 września 1998 r., III CKN 602/97, niepubl.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Ustawa z 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 45, poz. 236 z późn. zm.). Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.). Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.).